बिहीबार, ३१ साउन, २०७५
OnlineKhabar.com
Suzuki
Advertisment
SKIP THIS
Advertisment
SKIP THIS

हुण्डीले यसरी फैलाउँदैछ छायाँ अर्थतन्त्र

Suzuki
राम प्रसाद रेग्मी

साढे ३३ किलो सुन तस्करी काण्डसँग जोडेर करोडौं रुपैयाँ मूल्य बराबरको सुन चोरी-पैठारी भएर नेपाल आउने विषय छरपष्ट भएको छ । विभिन्न समयमा अवैध हतियार र लागुऔषध पनि बरामद हुने गरेका छन् । यस्ता अवैध कारोबारसँगै वैध कारोबारमा पनि भन्सारबाट न्यून विजकीकरणमार्फत् वस्तु भित्रिरहेका र त्यसबाट अपेक्षित राजश्व असुल नभएको कुरा छर्लङ्गै छ ।

नेपालबाट पूँजी पलायन भएर विदेश जाने, त्यहाँ काम गरेर आर्जन गरेको सम्पत्ति पनि वैधानिक बाटोबाट नेपाल नआउने र विदेशी मुद्राको सरकारी खाता (विप्रेषण खाता) सदैव घाटामा रहेको कुरा पनि हामीले लामो समयदेखि सुन्दै आएका छौं ।

आखिर यो कसरी हुन्छ ? तस्करीका सुनदेखि अवैध हातहतियार र लागुपदार्थको मूल्यको भुक्तानी विदेशमा कसरी हुन्छ ? नेपालका उद्योग/व्यापार सधैं घाटामा गएको देखिने तर तिनै औद्योगिक घरानाका विदेशमा ठूला उद्योग/कम्पनी संचालनमा रहने, यो कसरी संभव छ ?

व्यवसायीले गर्ने न्यून बिजकीकरण र नाफाका लागि सरकारी निकायले गर्ने अधिक बिजकीकरणको भुक्तानी र हिसाब मिलान कसरी हुन्छ ? प्राकृतिक स्रोतसाधन (जंगल, जडीबुटी, गिट्टी, ढुंगा, बालुवा आदि) को भुक्तानी कसरी प्राप्त हुन्छ ? विदेशी कामदारले पठाएको पैसा फोन गर्न नपाउँदै घरमै नगदमा भुक्तानी प्राप्त हुने रकमको अभिलेख र विदेशी मुद्रा सरकारी खातामा किन आउँदैन ? यी तमाम प्रश्नको जवाफ एउटै छ-नेपालमा दिनानुदिन हुण्डीको कारोबार फस्टाइरहेको छ ।

हुण्डी के हो ? यसबारेमा अनेक व्याख्या सुनिन्छ । हुण्डीमा बैंकको प्रयोग हुँदैन र नेपाली रुपैयाँमा कारोबार भएको रकमलाई कसरी हुण्डी भन्ने ? सहकारीबाट निकालेको रकम कसरी हुण्डी हुन्छ ? हाम्रा कानून व्यवसायी र न्यायिक निकायले पनि यसैगरी प्रश्न गर्छन् ।

अनि हाम्रा कानूनले पनि स्पष्ट रुपमा हुण्डीको परिभाषा नगरेको र वि.सं. २०१९ सालमा तत्कालिन परिस्थितिअनुसार निर्माण भएको विदेशी विनिमय (नियमित गर्ने) ऐन- २०१९ अनुसार हुण्डीसम्बन्धी अपराधलाई पनि जबर्जस्ती अनुसन्धान र अभियोजन गर्ने गरिएको वर्तमान परिस्थितिमा यसको फाइदा उठाउँदै सम्पूर्ण छायाँ अर्थतन्त्र (स्याडो इकोनोमी) हुण्डीकै माध्यमबाट फस्टाएको पाइन्छ ।

चुहावटका कारण मुलुकलाई प्राप्त हुनुपर्ने राजस्व प्राप्त नहुनुमा पनि हुण्डीले नै सहयोग पुर्‍याइरहेको देखिन्छ । तसर्थ हुण्डीको स्पष्ट अवधारणा बुझ्न केही उदाहरण हेर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

  • कोरीयामा काम गर्ने कुनै कामदारले नेपालमा आफन्तलाई पैसा पठाइदिएको जानकारी दिन फोन गर्छ । त्यसका लागि उसले कुनै सम्पर्क नम्बर वा कोड दिन्छ । त्यसको ५ मिनेट नभइ उक्त सम्पर्क नम्बर वा कोडबाट नेपालमा भुक्तानी प्राप्त हुन्छ । भुक्तानी नगद चेक वा बैंक खातामा जे पनि हुन सक्छ ।
  • अष्ट्रेलियामा पढ्ने विद्यार्थीलाई रकम पठाउन अभिभावकले यहाँ कुनै मान्छेसँग सम्पर्क गरी रकम हस्तान्तरण गर्छ । त्यसको केही क्षणमै त्यहाँ रकम भुक्तानी हुन्छ ।
  • हङकङमा बसाइँ सरेको पूर्वलाहुरेले घर बेचेको पैसा नेपालमा कसैलाई भुक्तानी गर्नासाथ त्यहाँको बैंक खातामा जम्मा भएको पाउँछ ।
  • मलेसियामा काम गर्ने कर्मचारीले आफूले भुक्तानी लिनुपर्ने तलब भुक्तानी लिनु पर्ने समय आउन नपाउँदै यहाँ कुनै अर्कै व्यक्तिले नेपाली मुद्रामा घरमै भुक्तानी गरिदिन्छ ।

यी हुण्डीको कारोबार गर्ने तरिकाका एक-दुई वटा उदाहरणमात्र हुन् । यस्ता धेरै प्रक्रिया र माध्यम हुन सक्छन् । तर, यथार्थ नेपालभित्र हुण्डीको कारोबार नेपाली रुपैयाँमा नै हुन्छ र यसमा नेपालकै बैंक र सहकारी आदिको सहयोग हुन्छ ।

हुण्डीमा विदेशबाट नेपाल आउनुपर्ने रकम नेपाल आएको र नेपालबाट विदेश जानुपर्ने रकम विदेश गएको दुवै हुन्छ । तर, यी सबै कारोबार राष्ट्रिय तथ्यांक वा राज्यको जानकारीभन्दा बाहिर हुन्छ । राज्यलाई प्राप्त हुनुपर्ने विदेशी मुद्रा छायाँ अर्थतन्त्र वा गलत क्रियाकलापमा प्रयोग हुन्छ र यसबाट अवैध गतिविधि, आर्थिक अपराध र अन्य अपराधिक गतिविधिले प्रोत्साहन पाउँछन् ।

तस्करी भएर आउने त्यति ठूलो परिमाणको सुनको भुक्तानी विदेशमा यही हुण्डीको माध्यमबाट बाहेक अन्य कुनै तरिकाले हुनै सक्दैन र सुन जस्तो वस्तु भुक्तानी नभइ आउने कल्पना पनि त गर्न सकिँदैन ।

जे जस्तो भएपनि नेपालबाट बाहिर रकम पठाउन वा बाहिरबाट आएको रकम भुक्तानी गर्न यहाँका बैंकहरू नै प्रयोग हुन्छन् । हिजोआज सहकारी संस्था यस्ता कार्यमा बढी प्रयोग हुन थालेका देखिन्छन्

के हो हुण्डी, के हुन्छ घाटा ?

एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा घरायसी किसिमबाट पैसा पठाउने र ल्याउने कार्यलाई हुण्डी भनेर बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ । रकम पठाउन र ल्याउन अप्रत्यक्ष रुपमा बैंकहरूको प्रयोग भएको हुन सक्दछ । तर प्रयोजन, कारण र हुण्डी हो या होइन बैंकसमेतलाई थाहा नहुन सक्छ । हुण्डी आन्तरिक र वैदेशिक दुवै हुन सक्छ । तर, हाम्रो टाउको दुखाइको विषय भने वैदेशिक हुण्डी हो ।

यस्तो वैदेशिक हुण्डीका कारण बाहृय मुलुकबाट देशमा आउनुपर्ने जति परिमाणमा विदेशी मुद्रा आउँदैन र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा अभिलेखको रुपमा पनि देखिँदैन । विप्रेषण खाता घाटामा रहन्छ । अर्कातिर देशबाट गैरकानूनी रुपमा राष्ट्रिय सम्पत्ति वा पूँजी पलायन भएर विदेश जान्छ । कतिपय अवस्थामा यही विदेश गएको रकम वैदेशिक लगानीको रुपमा फेरि अर्को बाटोबाट नेपाल भित्रिएर सम्पत्ति शुद्धीकरणको माध्यम पनि बन्न सक्दछ ।

यसरी प्रयोग हुन्छन् बैंक र सहकारी

जे जस्तो भएपनि नेपालबाट बाहिर रकम पठाउन वा बाहिरबाट आएको रकम भुक्तानी गर्न यहाँका  बैंकहरू नै प्रयोग हुन्छन् । हिजोआज सहकारी संस्था यस्ता कार्यमा बढी प्रयोग हुन थालेका देखिन्छन् । जे होस् हुण्डीको भुक्तानी नेपाली रुपैयाँमा नै गर्नुपर्ने र नेपाली रुपैयाँमा प्राप्त भएको रकम बैंक वा सहकारीमै जम्मा गर्नुपर्ने हुँदा चेक वा रकम जुनसुकै रुपमा भएपनि यहाँका बैंक वा सहकारीको पूर्ण सहयोग हुन्छ ।

तर कतिपय अवस्थामा त्यस्ता निकायले हुण्डी हो या होइन भन्ने पहिचान गर्न नसकेको वा थाहा नभएको भने हुन सक्दछ । यसमा भुक्तानी दिने रकम कुृनै रुपमा बैंक वा सहकारीबाटै निकालिन्छ र बैंक वा सहकारीमै नेपाली रुपैयाँमै जम्मा भएको हुन्छ ।

अवैध गतिविधिमा यसरी प्रयोग हुन्छ हुण्डी

नेपालमा आउने हुण्डीको रकम प्रायः हाम्रा विदेशी मुलुकमा काम गर्न गएका कामदारको पारीश्रमिक नै हो । जुन रकममा प्राप्त हुने विदेशी मुद्रा नेपालको बैंकिङ प्रक्रियामा नआई उतै रहने र सो रकमबाट तस्करी गरेर चोरी-पैठारी गरेका मालसामानको मूल्य भुक्तानीमा प्रयोग गरिन्छ ।

त्यसैगरी अवैद्य हातहतियारको भुक्तानी, लागुपदार्थको भुक्तानी, नेपालबाट पूँजी पलायन गरी विदेश पठाउनुपर्ने रकमको भुक्तानी र सम्पत्ति शुद्धीकरणका लागि विदेशी लगानीका रुपमा नेपालका व्यापार व्यवसायमा हुने लगानीमा समेत प्रयोग भएको पाइन्छ । यसका अलावा न्यून बिजकीकरण गरी भन्सारमा कम मूल्य घोषणा गरेर ल्याइने सामानको यथार्थ मूल्य भुक्तानी गर्न र नेपालका व्यवसायी घराना वा भ्रष्टाचारीहरूले अवैध रुपमा गरेको आर्जनलाई विदेश पठाउन समेत प्रयोग गरिन्छ ।

हुण्डी कार्यलाई सहयोग पुर्‍याउने अन्य तरिका र प्रक्रिया पनि छन् । भन्सारमा हुने न्यून बिजकीकरणमा हामी सबैको ध्यान गएको देखिन्छ । यो पनि पैठारी भएर आउने सामानमा मात्र हामी हेर्छौं ।

निकासीमा यसरी हुन्छ न्यून बिजकीकरण

विदेशमा गरिने निकासीमा न्यून बिजकीकरण गर्दा त्यसको भुक्तानीवापत देशमा आउनुपर्ने रकम कम आउने र न्यून मूल्य बरावरको विदेशी मुद्रा केही विदेशमै रहने हुन्छ ।

आवश्यक वा यथार्थभन्दा बढी मूल्यांकन गरेर निकासी गर्दा विदेशको गैरकानूनी आर्जनलाई बैध बाटोबाट नेपाल भित्र्याएर सम्पत्ति शद्धीकरण गर्न वा हुण्डी गरेर नेपालमा भित्र्याउनुपर्ने रकम भित्र्याउन सकिन्छ ।

त्यस्तै भन्सार महसुल कम लाग्ने वा लाग्दै नलाग्ने सामानमा धेरै मूल्यांकन (अधिक बिजकीकरण) गरी नेपालमा पैठारी गर्दा बैध बाटोबाट विदेशमा हुण्डीको रकम पठाउने सकिने अवस्था रहन्छ ।

त्यस्तै, सरकारी निकायहरूले पैठारी गर्ने सामानमा अधिक बिजकीकरण गरी बढी रकम विदेश पठाएर विदेशबाट कमिसन आदिसमेत लिने गरेको समेत देखिन्छ ।

हुण्डीमा यसरी प्रयोग हुन्छ प्रविधि

हुण्डी कारोबार विदेशी विनिमयको अपचलनमात्र हैन देशको आर्थिक अपराधलाई बढावा दिने, छायाँ अर्थतन्त्रको विकास गर्ने, समग्र राजस्व अपचलनको माध्यम हुने र अन्य चोरी, तस्करी जस्ता अपराधिक क्रियाकलापको वृद्धि गर्ने आधारसमेत भएर रहेको पाइन्छ । तर, यति ठूलो अपराधलाई नियन्त्रण गर्ने सम्बन्धमा हाल नेपालमा स्पष्ट कानूनी व्यवस्थासमेत छैन

विभिन्न प्रक्रियाबाट नेपालबाट विदेशमा रकम पठाउने र विदेशबाट नेपालमा रकम भित्र्याइने गरिन्छ । यस कार्यमा एउटै समूह वा सम्पर्क कायम भएका समूह नेपाल र विदेशमा बसेका हुन्छन् । यसमा आधुनिक सूचना प्रविधिको प्रयोग गरिन्छ ।

हुण्डी कार्यमा हाल प्रायः मोबाइलबाट प्रयोग गरिने भाइबर, ह्वाट्सएप, वीच्याट जस्ता प्रविधि पनि व्यापक मात्रामा प्रयोग गरिएका भेटिन्छन् । यी प्रविधि प्रयोग गरी एक देशबाट अर्को देशमा भएको व्यक्तिलाई सूचना आदान-प्रदान गर्ने र त्यही सूचनाबमोजिम अर्को व्यक्तिले आफ्नो खाताबाट रकम निकालेर ग्राहकलाई भुक्तानी दिने वा ग्राहकको बैंक खातामा जम्मा गर्ने कार्य गरिन्छन् ।

चोखा छैनन् मनी ट्रान्सफर पनि

व्यक्ति-व्यक्तिको सम्पर्कबाट नेपाली मुद्रा नै प्रयोग गरी हुण्डी कारोबार संचालन गरिन्छ । कतिपय अवस्थामा ‘मनी ट्रान्सफर’ गर्न अनुमति पाएका बैंक तथा मनी ट्रान्सफर कम्पनीहरूको सहयोगमा पनि हुण्डी भएको देखिन्छ । यस्ता कम्पनीहरूले आफ्ना एजेन्टलाई मनी ट्रान्सफर कार्यका लागि विभिन्न ‘पिनकोड’ दिने गर्दछन् । यस्ता पिनकोड राष्ट्रिय कारोबार र अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारका लागि अलग अलग हुन्छन् । यस्ता कम्पनीका एजेन्ट वा प्रतिनिधिहरूले पाएका पिनकोड दुरुपयोग गरेर पनि हुण्डी संचालन भएको हुन्छ, जुन सामान्य निगरानीमा पत्ता लगाउन सकिन्छ तर त्यस्ता कम्पनीहरूले यसतर्फ त्यति चासो दिएको देखिँदैन ।

यसमा विदेशको कुनै आफन्त वा सम्पर्कमा रहेको व्यक्तिलाई आन्तरिक कारोबार गर्ने पिनकोड दिएमा उसले विदेशबाट नेपालमा पठाएको रकम नेपालकै एक भूभागबाट अर्को ठाउँ गएको वा आन्तरिक कारोबार भएको देखिन्छ र यसबाट विदेशमा संकलन गरेको विदेशी मुद्रा अपचलन हुन्छ  र यसरी संकलन गरेको विदेशी मुद्रासमेत हुण्डीमा प्रयोग हुन्छ ।

जसरी गरियोस् हुण्डी कारोबार विदेशी विनिमयको अपचलनमात्र हैन देशको आर्थिक अपराधलाई बढावा दिने, छायाँ अर्थतन्त्रको विकास गर्ने, समग्र राजस्व अपचलनको माध्यम हुने र अन्य चोरी, तस्करी जस्ता अपराधिक क्रियाकलापको वृद्धि गर्ने आधारसमेत भएर रहेको पाइन्छ ।

तर, यति ठूलो अपराधलाई नियन्त्रण गर्ने सम्बन्धमा हाल नेपालमा स्पष्ट कानूनी व्यवस्थासमेत छैन । तसर्थ यस्तो राष्ट्रिय अर्थतन्त्र नै धाराशायी बनाउने र अपराधिक गतिविधिहरु बढाउने हुण्डीजस्तो अपराधलाई नियन्त्रण गर्न सक्दो चाँडो निम्न कार्य गर्नु उपयुक्त देखिन्छ ।

  • हुण्डीको स्पष्ट परिभाषासहित विदेशी विनिमय (नियमित गर्ने) ऐन- २०१९ लाई प्रतिस्थापन गरी स्पष्ट र प्रभावकारी दण्ड सजाय र नियन्त्रणात्मक उपाय सहितको कानूनी व्यवस्था गर्नुपर्ने ।
  • विदेशमा काम गर्न जाने कामदारलाई रोजगारी अनुमतीकै समयदेखि वैधानिक बाटोबाट रकम भित्र्याउन कागज गराएर मात्र वैदेशिक रोजगारीमा पठाउने । विदेशमा प्राप्त गरेको रकम बैंकिङ माध्यमबाट ल्याउँदा तिर्नुपर्ने शुल्क आदि कल्याणकारी कोषबाट भुक्तानी गर्ने व्यवस्था गर्ने र संभव भएमा थप प्रोत्साहनका लागि सहुलियनसमेतको व्यवस्था गर्नुपर्ने ।
  • तस्करी, लागुपदार्थ ओसारपसार र अवैध हातहतियार जस्ता अवैध गतिविधिमा निगरानी तथा नियन्त्रण गर्ने र यस्ता कार्यको अनुसन्धान र अभियोजनमा विदेशी विनिमय अपचलनको समेत अनुसन्धान गरी कारवाही गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने ।
  • भन्सारमा यथार्थपरक कारोबार मूल्य निर्धारण गर्ने परिपाटी विकास गरी निकासी/पैठारी दुवैमा न्यून बिजकीकरणसँगै अधिक विजकीकरण समेत नियन्त्रण गर्ने कानूनी व्यवस्था गरी कारवाही गर्नुपर्ने ।
  • विदेशमा वसाइँ सर्ने, व्यापार/व्यवसाय गर्ने र वैदेशिक लगानीको नाममा निजी उद्योग/व्यवसायमा पूँजी भित्र्याउने प्रति विशेष निगरानी गरी पूँजी पलायन र सम्पत्ति शुद्धीकरणमासमेत विशेष निगरानी बढाउनुपर्ने ।

अन्त्यमा

हुण्डी र हुण्डी कारोबार गैरकानूनी र ठूलो अपराध हो । यसले मुलुकको अर्थतन्त्र धरासायी बनाउनुका साथै छायाँ अर्थतन्त्र र गैरकानूनी क्रियाकलामा बढोत्तरी गराउने र राजस्व चुहावटमासमेत प्रोत्साहन पुर्‍याउने हुँदा यसको नियन्त्रणका लागि उपयुक्त कानूनी व्यवस्था गरी अग्रसरताका साथ लाग्नु सम्बन्धित निकायहरूका लागि ढिलो भइसकेको देखिन्छ । 

(लेखक रेग्मी राजस्व अनुसन्धान विभागका निर्देशक हुन् ।)

२०७५ जेठ ३ गते १०:४९ मा प्रकाशित
Grace
Grace

सम्बन्धित शीर्षकहरु

अनलाइनखबर सिधै एपबाट खोल्नुहोस् । एन्ड्रोइडका लागि यहाँ र आइफोनका लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस् । तपाईं हामीसंग फेसबुक, ट्वीटरयुट्युव मार्फत् पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।

मुख्य खबरहरु

यसमा तपाइको मत




फेसबुकबाट तपाईको प्रतिक्रिया

Also you may like this