सात दशकको उत्खनन्‌पछि ‘सार्डिस’ युनेस्कोको विश्व सम्पदामा सूचीकृत

११ असार, वासिङ्टन। करिब सात दशक लामो निरन्तर उत्खनन र अन्वेषणपछि टर्कीको पश्चिमी भागमा अवस्थित पौराणिक प्राचीन सहर ‘सार्डिस’ युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश भएको छ। सन् १९५८ देखि हार्वर्ड र कर्नेल विश्वविद्यालयको संयुक्त तत्त्वावधानमा सुरु भएको ‘हार्वर्ड कर्नेल एक्सप्लोरेसन अफ एन्सियन्ट सार्डिस’ विश्वकै सबैभन्दा लामो समयदेखि चलिरहेको संस्थागत पुरातात्विक परियोजनाहरू मध्ये एक हो।

यस ऐतिहासिक सफलताले इतिहासलाई पुनर्लेखन गर्ने दशकौँ लामा खोजहरू र पुरातात्विक निरन्तरताको महत्त्वलाई फेरि एकपटक प्रमाणित गरिदिएको छ।

हजारौँ वर्ष पुरानो सार्डिस सहर ग्रीक, रोमन, बाइजान्टिन र ओटोमन साम्राज्यहरूको उदय र पतनको साक्षी रहेको छ। इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा शासकहरू बदलिए पनि यो ऐतिहासिक स्थलको उत्खनन कार्य भने दशकौँदेखि निरन्तर जारी छ। कर्नेल विश्वविद्यालयका कला इतिहास तथा भिजुअल स्टडिजका सह–प्राध्यापक बेन्जामिन एन्डरसनका अनुसार यस दीर्घकालीन परियोजनाले क्षेत्रको इतिहास बुझ्नका लागि एउटा ठूलो र महत्त्वपूर्ण डाटाबेस तयार पारेको छ। प्राचीन ऐतिहासिक स्रोतहरूमा सार्डिसको चर्चा व्यापक रूपमा गरिए पनि पछिल्लो ७५ वर्षको पुरातात्विक खोजले मात्र त्यस इतिहासलाई भौतिक प्रमाणसहित जीवन्त बनाउन सम्भव तुल्याएको हो।

फलाम युगको लिडिया अधिराज्यको राजधानी रहेको सार्डिस भूमध्यसागर र एनाटोलियन पठारको बीचमा रणनीतिक स्थानमा अवस्थित थियो, जसले पूर्व र पश्चिमको संस्कृतिलाई जोड्ने काम गरेको थियो। लिडियालीहरूलाई संसारमा पहिलो पटक सिक्काको आविष्कार गरेको श्रेय दिइन्छ, र त्यहाँका राजा क्रोसस आफ्नो अथाह सम्पत्तिका लागि इतिहासमै प्रसिद्ध थिए। पछि यस सहरलाई अलेक्जेन्डर द ग्रेटले जितेका थिए भने आधुनिक सहरहरूले नथिचिएका कारण यस सहरमा इसापूर्व तेस्रो सहस्राब्दी अर्थात् कांस्य युगदेखि आजसम्मको मानव इतिहासका पत्रहरू सुरक्षित रहेका छन्।

यस पुरातात्विक स्थलले अमेरिकी पुरातत्वको इतिहासमा पनि एउटा गम्भीर मोडको प्रतिनिधित्व गर्दछ। २०औँ शताब्दीको सुरुमा भएका प्रारम्भिक उत्खननका क्रममा ऐतिहासिक ‘आर्टेमिसको मन्दिर’ र चिहानहरू पत्ता लागे पनि धेरै कलाकृतिहरू क्षतिग्रस्त भएका थिए वा अवैध रूपमा अमेरिका पुर्‍याइएका थिए। ती मध्ये एक विशाल स्तम्भ अझै पनि न्यूयोर्कको मेट्रोपोलिटन म्युजियम अफ आर्टमा प्रदर्शनमा राखिएको छ।

पछि सन् १९२० को दशकमा ग्रीक-टर्की युद्धसँगै रोकिएको उत्खनन कार्य सन् १९५८ मा आधुनिक वैज्ञानिक पद्धतिसहित पुनर्जीवित गरियो, जस अन्तर्गत सन् १९५० र १९६० को दशकमा टोलीले प्राचीन संसारकै सबैभन्दा ठूलो सिनागग (यहूदी प्रार्थनास्थल) र एउटा विशाल रोमन बाथ-जिम्नेसियम कम्प्लेक्सको पुनर्निर्माण गर्‍यो। यी पुनर्निर्माणहरू विश्वभरका अन्य पुरातात्विक स्थलहरूका लागि अनुकरणीय मोडेल बनेका छन्।

वर्तमान समयमा यस परियोजनामा अमेरिकी विश्वविद्यालयहरूका साथै आधा भन्दा बढी टर्कीका विज्ञ तथा विद्यार्थीहरू र स्थानीय समुदायको सहभागिता रहेको छ। यस क्षेत्रमा हुर्किएकी र हाल कर्नेल विश्वविद्यालयमा पीएचडी गरिरहेकी लेयला उहुरेरका अनुसार युनेस्कोको यो मान्यताले विश्वभर सार्डिसको पहिचान बढाउने मात्र नभई थप अनुसन्धान, कोष र पर्यटकहरू आकर्षित गर्न मद्दत गर्नेछ।

हाल प्राकृतिक क्षयीकरण, आधुनिक कृषि र विस्फोटक पदार्थ तथा डोजर प्रयोग गर्ने औद्योगिक स्तरका खजाना चोरहरूबाट सार्डिसका प्राचीन चिहानहरू र दफन ढिस्काहरूलाई जोगाउनु ठूलो चुनौती बनेको छ, जसमा युनेस्कोको संरक्षण नीतिले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास गरिएको छ।