Comments Add Comment

धर्म-संस्कार

List Grid
शिवरात्रिको महत्व

महाशिवरात्रि हिन्दुको एक विशेष पर्व हो । शिवरात्रिमा श्रद्धालुहरु रातभर जागा रहेर भगवान शिवको आराधना गर्छन्, भजन गाउँछन् । कतिपय रातभर उपवास गर्छन् । शिवलिंगलाई पानी र बेलपत्र चढाएपछि मात्र आफ्नो उपवास सम्पन्न गर्छन् । महिलाका लागि शिवरात्रिको विशेष महत्व छ । अविवाहित युवती शिवको प्रर्थाना गर्छन् र असल पतिको कामना गर्छन् । विवाहित महिला […]

शौच गर्दा किन राखिन्छ कानमा जनै ?

गुरुकूलमा पढ्ने विद्यार्थीहरुलाई धेरै जानकारी हुनसक्छ कुनैपनि दि्वजले शौच गर्न जानुपूर्व जनैलाई किन कानमा राख्नै पर्छ ? यो कानमा नराख्दाको सजाय पनि कतिपय गुरुकूलमा भोग्नुपर्ने हुन्छ । धेरै ठाउँमा यसको शास्त्रीय पक्षको विषयमा चर्चा गरिने भएकोले यसलाई धेरैले गम्भीर रुपमा लिने गर्दैनन् । तर, यो केवल शास्त्रीय हिसाबले मात्रै नभएर व्यवहारिक रुपले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ […]

को हुन् सुर र असुर ? कहाँ भएको थियो देवासुर युद्ध ?

विभिन्न धार्मिक ग्रन्थमा देवता र असुरहरुको युद्धको प्रसंग जोडिएको पाइन्छ । वैदिक साहित्यहरु महाभारत जस्ता धर्मशास्त्र पढ्दा हामी जान्दछौं कि यी पुरातन समयमा दुई जातीहरु थिए । एउटा आर्य जाति थिए । उनीहरु देवताको कोटीमा पर्थे । साथै अर्का मंगोल र द्रबिड जाति थिए । सम्भवतः उनीहरु नै धर्मशास्त्रहरुमा असुरको नामबाट चिनिएका हुन् कि ? […]

गौतम बुद्धका तीन प्रेरक कथा

बालकको ढुंगा र आँप गौतम बुद्ध कुनै बगैंचामा विश्राम गरिरहेका थिए । तब बच्चाको एक झुन्ड त्यहाँ आए । आँप फलेको थियो । उनीहरुले आँपको रुपमा ढुंगा प्रहार गरे । रुखबाट पाकेको आँप झर्‍यो । एवं रितले उनीहरु ढुंगा बर्साउदै आँप झार्न थाले । यसै क्रममा एउटा ढुंगा बुद्धको खुट्टामा बज्रन आइपुग्यो । ढुंगाको प्रहारले […]

राति नङ काट्नु शुभ कि अशुभ ?

हाम्रो परम्परा के छ भने,  साँझ परेपछि कुच्चो लगाउनु हुन्न, जुत्ता-चप्पल उल्टो पारेर राख्नु हुँदैन । यसैगरी पितापूर्खाहरु भन्छन्, राति नङ काट्नु हुँदैन । हाम्रो घरका अग्रजहरुले हामीलाई सधैं सम्झाइरहने कुरा हो राति नङ काट्नु हुँदैन भन्ने कुरा । तर, यसको पछाडि के वैज्ञानिक कारण छ त ? यो कुरा हामीलाई कसैले पनि बताउने गरेका […]

पञ्चशीलको सिद्धान्त : अहिलेको पुस्ताले कसरी अनुशरण गर्ने ?

एउटा बच्चाको अन्तिम साहाराको रुपमा रहेकी आमालाई एक्कासी रोगले च्यापेर आयो । उपचार गराउन पैसा थिएन । तैपनि गाउँलेहरुले उनलाई उपचार गराउन अस्पताल लगे । अस्पतालमा पुगेपछि उनीहरुको आर्थिक हैसियत बुझेका चिकित्सकले आफैं त्यो बच्चालाई औषधि किन्नको लागि केही पैसा दिए । त्यो पैसा लिएर औषधि किन्न गएका बालकलाई बीचैमा केही मानिसहरुले पैसा लुटेर हिँडे […]

भगवान शिव प्रतिकको रहस्य

शिवरात्रि फागुन कृष्ण चतुर्दशीका दिन मनाइन्छ । धर्मिक विश्वास अनुसार भगवान शिव चतुर्दशीका स्वामी मानिन्छ । यो दिन चन्द्रमा सूर्यको अति नै निकट हुन्छन् । समस्त भूतहरुका अस्तित्व मेटाएर परमात्मासंग आत्मसाधना गर्ने रात हो शिवरात्रि । यो दिन जीवरुपी चन्द्रमाको परमात्मारुपी सूर्यसंग योग हुन्छ । त्यसैले शिवरात्रिका दिन मानिसहरु जागरण भएर व्रत बस्छन् । शिवको […]

बालबालिकालाई धार्मिक सहिष्णुता कसरी सिकाउने ?

बालबालिकाले हरेक धर्मको सम्मान गर्नु आवश्यक छ । यसका लागि आवश्यक शिक्षा घरबाट नै शुरुवात गर्नु पर्छ । धर्मको चर्चा गर्दा आफ्ना बालबालिकाहरुबाट धेरै भन्दा धेरै प्रश्नहरुको अपेक्षा गर्नु पर्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने भावुक र उत्तेजित नभइकन शान्त र संयोजित रुपमा हरेक प्रश्नको जवाफ दिनु पर्छ । बालबालिकाको प्रश्नले नै उनीहरुलाई […]

माता सरस्वतीको पुजा-आरधना गर्ने विधी

श्री पञ्चमीको दिन माता सरस्वतीको जन्मोत्सवको दिन हो । यो दिन सरस्वतीको पूजा गर्ने प्रथा प्राचिन कालदेखि नै चलि आएको छ । सृष्टिको निर्माणको समयमा देवी सरस्वती वसन्त पञ्चमीको दिन प्रकट भएकी थिइन् भन्ने मान्यता रहेको छ । त्यसैले यो दिन माता सरस्वतीको जन्मदिनको रुपमा मनाइन्छ, साथै यो दिन माता सरस्वतीको पुजा-आरधना, वन्दना पनि गरिन्छ […]

भागवत गीताका जीवनोपयोगी कुरा

महाभारतको युद्धमा अर्जुनले आफ्ना सारथी बनेका श्रीकृष्णलाई अनेक प्रश्न गर्छन् । अर्जुन र कृष्णबीच चलेको त्यही प्रश्नोत्तरबाट श्रीमद्भागवत गीताको रचना भएको हो । भनिन्छ, सबै वेद, उपनिषद् पुराणको निष्कर्ष नै गीता हो । गीता १८ अध्यायमा लेखिएको छ । त्यसबेला अर्जुनलाई दिएको उत्तरहरु आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् । कुरुक्षेत्रको युद्धमा श्रीकृष्णले जुन गीताको ज्ञान […]

नमस्कार गर्दा अहंकार नष्ट हुन्छ

हामी जब कसैसाग भेट गर्छौं, नमस्कार आदनप्रदान गर्छौं । आफुले मान्नुपर्ने व्यक्तिलाई हार्दिकतासाथ नमस्कार गर्छौं । कुनैपनि भेटघाटको पहिलो औपचारिक सुरुवात नै नमस्कारबाट हुन्छ । नमस्कार गर्ने विधी छ । नमस्कार गर्दा दुबै हात जोड्छौं । शीरलाई थोरै झुकाउँछौं । विनयी र प्रफुल्ल भावमा प्रस्तुत हुन्छौं । नमस्कार गर्नु यौगिक क्रिया हो । दुई हात […]

महर्षि बाल्मीकिका मननयोग्य भनाईहरु

महर्षि बाल्मीकि, अर्थात महान ग्रन्थ रामायणका रचनाकार । महाभारत कालमा वाल्मीकिको वर्णन गरिएको पाइन्छ । खासमा उनको जन्म नागा प्रजातिमा भएको थियो । महर्षि बन्नुअघि उनी रत्नाकरको नामबाट चिनिन्थे । उनी डकैती गर्थे, जंगलमा बसेर । त्यो निर्जन बनमा एक जना नारद मुनी हिँडिरहेका थिए । उनैलाई लुट्नका लागि तैनाथ भए, रत्नकार । तब नारद […]

शंख किन बजाइन्छ ? यस्तो छ लाभ

बिहान पूजापाठ गर्दा होस् वा कुनै धार्मिक समारोहमा, शंख बजाइन्छ । शंख किन बजाइएको होला ? सायदैले चासो राखेका होलान् । किनभने यसलाई परम्परा मानेर हामी केवल अनुसरण गरिरहेका छौं । यद्यपी शंख बजाउनुको खास अर्थ, महत्व र फाइदा छ । धार्मिक विश्वास अनुसार,  समुन्द्र मन्थनबाट प्राप्त भएको चौदह रत्नमा एक रत्न हो, शंख । […]

भीष्म पितामह, जसलाई मिलेको थियो इच्छा मृत्युको वरदान

भीष्म पितामह एक महान योद्धा, उत्तम नेतृत्वकर्ता मात्र थिएनन्, महाभारतका यी अहंम पात्र ऐतिहासिक हिसाबले पनि प्रशिद्ध छन् । अहिलेका पुस्ताले उनको जीवनबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन् । भीष्म राजा शान्तनु र गंगाका सन्तान थिए । भीष्म पितामहलाई महाभारतमा निर्वाह गरेको भूमिकाका लागि चिनिन्छ । भीष्मलाई मिलेको थियो इच्छा मृत्युको वरदान भनिन्छ कि, भीष्म पितामहलाई […]

माघे संक्रान्ति विशेष परिकार तिलको लड्डु र खिचडी

मकर संक्रान्तिको नामले समेत प्रचलित माघे संक्रान्तिका दिन घरघरमा खिचडीका साथमा तिल तथा गुडबाट बनेका परिकार सेवन गरिन्छ । यी खानपानसँग माघे संक्रान्तिको के सम्बन्ध छ ? किन तिलको लड्डु खाइन्छ ? किन खिचडी खाइन्छ ? माघे संक्रान्तिलाई शास्त्रमा स्नान, दान र ध्यानको महिनाको रुपमा पनि मनाइने गरिने ।  यस दिन सुर्य उत्तरायण भएर मकर […]

कसको शरीरमा कस्तो आभा मण्डल ?

देवी अथवा देवताको चित्रहरुको पछाडि देखिने गोलाकार प्रकाशलाई आभा मण्डल भन्ने नामले चिनिन्छ । वास्तवमा, आभा मण्डल हाम्रो शरीरको वरपर एउटा शक्ति घुमिरहेको हुन्छ । विज्ञानको भाषामा यसलाई इलेक्ट्रोनिक म्याग्नेटिक फिल्ड भनिन्छ । आभा मण्डल सजीव व्यक्तिहरुदेखि निर्जीव व्यक्ति, वस्तुहरुको पनि हुनसक्छ । धर्तीको पनि आभा मण्डल हुन्छ । चन्द्रमाको वरपर जसरी प्रकाश देखिन्छ, त्यो […]

शुक्रबारको चन्द्र ग्रहण किन छ विशेष ?

सन् २०२० को पहिलो ग्रहण चन्द्र ग्रहण यही साता अर्थात पुस २५ गते शुक्रबार लाग्दैछ । यो चन्द्र ग्रहण पुस २५ गते राति १०ः५२ बजेदेखि प्रारम्भ हुनेछ र राति २ः५७ बजेसम्म चल्ने छ । अर्थात्, सन् २०२० को यो पहिलो ग्रहण ४ घण्टा ५ मिनेटसम्म चल्नेछ । यसपटकको चन्द्र ग्रहण नेपालसँगै भारत, एशिया, यूरोप, अफ्रिका […]

पशुपतीमा बाबाहरुको संसार : कोही साधक, कोही ढोंगी

पशुपति क्षेत्रमा शनिबार वास्तविक साधनामा लिप्त भएका साधकहरुको खोजी गर्दै जाँदा औलामा गन्न सकिने केही साधकहरुको नाम थाहा भयो । भागवतानन्द, त्यागिनाथ अघोरी, शंकराचार्य मठका रमणानन्द आदि इत्यादि । साधकहरुको पनि विभिन्न भेद हुन्छन् । विभिन्न सम्प्रदायमा आबद्ध यी साधकहरुको खोजी गर्दै अघि बढ्दा सबैभन्दा पहिले अघोर सम्प्रदायका त्यागिनाथ अघोरीको आश्रम पहिचान हुन्छ । लोभ […]

ज्ञानको संग्रह महाभारत :अल्पज्ञान भयंकर  

इतिहासपुराणभ्यां वेदं समुपबृंहणम् विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति अर्थात्, ‘महाभारत र पुराणहरूको रचना गरेर वेदको व्याख्या गरेँ । जो वेदज्ञ नभई इतिहास तथा पुराणहरूको व्याख्या गर्न तम्सिन्छ त्यसदेखि अर्थको अनर्थ गर्छ भनेर स्वयं वेद पनि डराउने गर्छन् ।’ यो उक्ति महर्षि वेदव्यासले महाभारतको आदिपर्वमा उल्लेख गरेका छन् । यही एउटा उक्तिबाट पनि छुट्टै ज्ञान लिन सकिन्छ । […]

त्यस्ता पाँच विवाह, जसलाई हेर्न सबै देवता थिए उपस्थित

प्राचीन आर्य संस्कृतिमा विवाह विभिन्न प्रकारका हुन्छन् । कूल ८ प्रकारका विवाहहरु मध्ये ब्रम्ह-विवाह लगायत ४ प्रकारका विवाहलाई उत्तम मानिन्छ । हिन्दु धर्ममा त्यस्ता ८ वटा विवाहको बारेमा जानकारीहरु उपलब्ध छन् । जसलाई हेर्न सबै देवी र देवता त उपस्थित भएका थिए नै साथै ती विवाहहरुका बारेमा पुराणहरुमा अति रोचक तरिकाले वर्णन गरेको पाइन्छ । […]

ल्होसार : गुरुङ समुदायले कसरी गरे मुसा वर्गको सुरुवात ?

१२ वर्ष अघि मुसा वर्गको स्वागत गर्दा धुमधमाका साथ परिवारसँग नयाँवर्ष मनाएका धादिङका अशोक गुरुङले यो वर्ष पनि धुमधामका साथ आफ्नो तमु ल्होसार मनाउँदैछन् । १२ वर्षसम्मको ल्होसार उनको लागि खासै विशेष थिएन । यद्यपि उनलाई १२ वर्षपछिको यो ल्होसार विशेष लागिरहेको छ । जुन वर्गको बेलामा उनको जन्म भएको थियो । उनी भन्छन् ‘सांस्कृतिक […]