Comments Add Comment

धर्म-संस्कार

List Grid
सन्त कविरका मननयोग्य भनाईहरु

अहिले धर्मको कुरालाई लिएर विश्व विभाजित छ । कुन धर्म सही हो, कसको विधी उचित हो, कुन सत्य हो ? यसबारे सबैको एकमत छैन । किनभने धर्म के हो भन्ने कुरामै मान्छेहरु स्पष्ट छैनन् । यसमा ठूलो भ्रमजाल विच्छ्याइएको छ । र, धर्मको नाममा अनेक धन्दा चलाइदैछ । यस्तै ढोंग, अन्धविश्वास, आडम्बर बिरुद्ध आवाज उठाउने […]

प्रेम र आदर्शका प्रतीक श्रीराम

वर्तमानमा कतिपय आफूलाई आधुनिक भन्नेहरू र आफूलाई शिक्षितमा गन्नेहरू रामको कुरा निस्क्यो भने नाक खुम्च्याउँदै पाण्डित्य प्रदर्शन गर्न थाल्छन् र भन्छन्( राम कुनै आदर्श पुरुष होइनन् । लुकेर वालीको हत्या गर्ने, पत्नीको विश्वास नगरेर अग्निपरीक्षा लिने र सामान्य धोबीका कुरा सुनेर गर्भवती अवस्थामा रहेकी पत्नीलाई परित्याग गरेर जङ्गल पठाउने रामलाई कसरी आदर्श पुरुष मान्ने रु […]

धर्म–संस्कार : हनुमान चालिसामा लुकेको स्वास्थ्य रहस्य

कोरोना, लकडाउन, आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी आदिले मान्छेमा चरम निरासा, शंका, भय, अनिश्चितता, क्रोध जस्ता मानसिक समस्या उत्पन्न गरिदिएको छ । चिकित्सा विज्ञान भन्छ, भय र क्रोधले हाम्रो प्रतिरक्षा प्रणालीलाई प्रभावित बनाउँछ । प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सन्तुलित बिग्रिएमा अनेकन रोगले च्याप्न सक्छ । अर्थात मानसिक विचलनले शारीरिक स्वास्थ्यमा सोझो हानी पु¥याउँछ । अतः यसका लागि मनलाई कसरी […]

आधुनिकतामा हराउँदै चाडपर्व

आज जनै पूर्णिमा, क्वाटी खाने दिन, रक्षा बन्धन र संस्कृति दिवस पनि । श्रावण महिनालाई चाडवाडको महिना मान्न सकिन्छ ।  साउने सक्रान्तीबाट सुरु हुने महिना शिवको उपासनाको महिना पनि हो । पछिल्लो समय भने हामी आधुनिकताको बाहानामा चाडपर्वलाई उपेक्षा गर्न थालेका छौं । चाडपर्व मनाउनुलाई आडम्बर वा ढोंग भन्ने मानसिकता पनि व्यापक बन्दै गएको छ […]

पौराणिक कालको सबैभन्दा घातक हतियार ब्रम्हास्त्रको रहस्य

पौराणिक कालमा पाँच सबैभन्दा महाप्रलयकारी अस्त्र थियो । पहिलो ब्रम्हास्त्र, दोस्रो नाराणास्त्र, तेस्रो पाशुपतास्त्र, चौथो वज्रा र पाँचौ सुदर्शन चक्र । अतः यहाँ ब्रम्हास्त्रको बारेमा केही रोचक प्रसंग उल्लेख गरिएको छ । तदस्त्रं प्रजज्वाल महाज्वालं तेजोमंडल संवृतम । सशब्द्म्भवम व्योम ज्वालामालाकुलं भृशम । चचाल च मही कृत्स्ना सपर्वतवनद्रुमा ।।। महाभारत ।। ८–१०–१४ ।। अर्थात : […]

के हुन् जीवनमा धारण गर्न योग्य कुरा ?

धर्म शब्दको अर्थ के हो ? धर्म के हो, धर्म कति प्रकारको हुन्छ, हाम्रो धर्म के हो ? यदि सनातन धर्मको ग्रन्थको बारेमा पढ्ने हो भने धर्मको अनेक परिभाषा पाइन्छ । जस्तो महाभारत वनपर्व २०८.९ मा भनिएको छ, ‘स्वकर्मनिरतो यस्तु धर्मः स इति निश्चयः ।’ यसको अर्थ के भने, आफ्नो सत्कर्ममा निरन्तर लागिरहनु नै धर्म […]

अबको तीज ‘एस’ व्रत प्लिज

गायिका सोफिया थापाले ‘अबको तीज नो व्रत प्लिज’ बोलको गीत लोकार्पण गरेसँगै नेपाली सांस्कृतिक आकाश एकपल्ट फेरि तातेको छ । व्रत र उपवासलाई रुढीवादको जिजीविषा देख्ने कथित क्रान्तिकारीहरू यस गीतलाई रूढीवादविरूद्धको ‘जिहाद’ मान्छन् । सनातन धर्म संस्कार र संस्कृतिका पक्षधरहरू यस गीतलाई सांस्कृतिक अतिक्रमणको नयाँ प्रारूप मान्छन् । गीतको उद्देश्य र आशय जे भए पनि […]

साउनको सोमबारे औंसीको महत्व र पूजा विधी

आज सम्भवतः हिन्दु धर्मालम्बीहरूको लागि यस वर्षकै सबैभन्दा पवित्र दिन हो । सोमबारको औंसी त्यो पनि साउन महिनामा परेको छ । यस दिन पुनर्वसु नक्षत्रले झनै यस दिनको महत्व बढाएको छ । यी विभिन्न संयोगका कारण आजको दिन दान धर्म र सद्विचारको लागि अतिपवित्र दिनको रूपमा मान्ने गरिएको छ । हिन्दु शास्त्रले यस तिथिमा भगवान […]

किन भगवान शिवलाई अनेक नामले पुकारिन्छ ?

साउन, अर्थात भगवान शिवको आराधना गर्ने महिना । साउनको सोमबार अरु विशेष मानिन्छ । त्यसो त शिवको अनेक रुप छन् । अनेक नाम छन् । शंकर, भोलेनाथ, महादेव, आदिनाथ । यस्ता थुप्रै नामले भगवान शिवलाई पुकारिन्छ । भगवान शिवको स्वरुप जति अर्थपूर्ण छ, उनको नाम उत्तिकै रहस्यमयी पनि । अतः यहाँ भगवान शिवको ३५ रहस्य […]

साउनको महिमा : सात्विक जाीवनशैली, आध्यात्मिक चिन्तन

ज्योतिष विज्ञानअनुसार साउन अर्थात् श्रावण महिनाको पूर्णिमाका दिन आकाशमा श्रवण नक्षत्रको योग निर्माण हुन्छ । त्यसैले यो महिनाको नाम श्रावण रहेको हो । शास्त्रमा साउनलाई मासोत्तम मास अर्थात् सबैभन्दा उत्तम महिना भनिएको छ । हरिशयनी अर्थात् आषाढ शुक्ल एकादशीदेखि हरिबोधिनी अर्थात् कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्मको चार महिने अवधिलाई चतुर्मास भनिन्छ । चतुर्मासभित्र साउन, भदौ, असोज र […]

बोलबम : सात्विक जीवनशैलीका लागि

साउन महिनालाई भोग–विलासबाट मुक्त भएर आध्यत्मिक चिन्तन गर्ने महिनाको रुपमा लिइन्छ । यतिबेला पूजा आराधना गरिन्छ, सात्विक खानेकुरा मात्र खाने गरिन्छ, व्रत–उपवास बसिन्छ । मन्दिर धाउने, बोलबम जाने परम्परा पनि छ, भलै यसपाली कोरोनाको कारण यी सबै संभव नभएपनि । सामान्य अवस्था हुँदो हो त साउनमा गेरु बस्त्र धारण गरेर ‘बोलबम’ अलाप्दै हिँड्नेहरुको लस्कर देखिन्थ्यो […]

साउने संक्रान्ति : लुतो फाल्ने, तिउरी लगाउने

साउनको पहिलो दिन अर्थात साउने संक्रान्ति । खेती–किसानीमा आधारित ग्रामिण समाजका लागि विशेष दिन । यस दिनलाई ‘लुतो’ फाल्ने र तिउरी लगाउने दिनको रुपमा लिन्छ । साउने संक्रान्ति सबैतिर मनाइने भएपनि यसका विधी एवं प्रक्रियामा एकरुपता पाइदैन । धेरैजसो भेगमा भने यस दिन आफ्नो खेतबारीमा उत्पादन भएका वा पाकेका फलफूल चढाउने, कतिपय औषधिय वनस्पतिलाई घरमा […]

शिवलिंगमा चढाइने बेलपत्रको औषधिय महत्व

धार्मिक आस्थाको हिसाबले साउन महिनालाई भगवान शिवको महिना मानिन्छ । यसबेला भगवान शिवको पूजा आराधना गरिन्छ । बेलपत्रलाई भगवान शिवको प्रिय वनस्पति मानिन्छ । शिवको पूजा गर्दा बेलपत्र अनिवार्य हुन्छ । जबकी बेलपत्र आफैमा औषयिध गुणले भरिपूर्ण वनस्पति हो । बेलपत्रमा प्रोटीन, बीटा क्यारोटीन, थाइमिन, क्याल्सियम, आइरन, भिटामिन ए, भिटामिन बी र भिटामिन सीसँगै भरपुर […]

बौद्ध भिक्षुले गर्ने एक ध्यान विधि : कति सरल, कति उपयोगी ?

जीवन अहिले एक दौड बनेको छ । जहाँ हामी सबै जित्नका लागि दौडिरहेका छौं । भागदौडको जिन्दगीलाई  केही समयका लगि रोक्नुहोस् र सोच्नुहोस् कि तपाईं आफ्नो जीवनबाट सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ? यसको जवाफ अधिकांशको छैन भन्ने नै हुन्छ । जीवित तथा गुणले सम्पन्न भएको जीवनको बीचमा ठूलो अन्तर हुन्छ । तपाईंसँग विलासी जीवन हुन सक्छ । […]

सर्प र अध्यात्माबीच सम्बन्ध

पतञ्जलि एक ऋषि हुन्, जसले अष्टांग योगको सूत्रपात गरे । आज उनले अभ्यास र विकास गरेको योगलाई हामीले आफ्नो जीवनमा अपनाइरहेका छौं । पतञ्जलिको एक सांकेतिक तस्विर प्रचलित छन्, जसमा उनको टाउकोमा सर्पको शरीर जोडिएको देखाइन्छ । यो एक रचना हो । उनलाई सर्पसँग जोडेर देखाउनु निकै अर्थपूर्ण छ । यसै सन्दर्भमा आध्यात्मिक गुरु सद्गुरुसरुँग […]

गरुण पुराण अनुसार कस्तो जीवन सुखमय हुन्छ ?

१८ पुराणमध्येको एक गरुड पुराणको आचारकाण्डमा नीतिसार नामको एक अध्याय छ । यो अध्यायमा जीवनको सुखी र सफल बनाउने नीतिहरु बताइएको छ । जो मानिसहरु यी नीतिको पालना गर्छन्, उनको जीवनमा सुख, शान्ति कायम रहन्छ । यो पुरुणमा ६ यस्ता कुराहरु बताइएको छ, जो जीवनोपयोगी र मननीय छ । तीन ६ कुराहरु के के हुन् […]

साउनमा माछामासु छाड्नैपर्छ ?

साउन लाग्दैछ । धार्मिक आस्था राख्नेहरुका लागि यो महिना विशेष मानिन्छ । साउनलाई ‘पवित्र महिना’को रुपमा लिने गरिन्छ । त्यही कारण यस अवधिमा शरीरलाई शुद्ध राख्ने, भक्ति-आराधना गर्ने, सात्विक भोजन लिने गरिन्छ । अर्थात साउनमा मासुजन्य वा गरिष्ठ एवं तामासी परिकार त्याग्नु उपयुक्त मानिन्छ । कतिपयले प्याज, लसुन जस्ता खानेकुरा समेत त्याग्ने गर्छन् । साउन […]

एकलव्य : लगाव, अनुशासन र त्यागको कथा

जब गुरु र चेलाबीचको प्रसंग आउँछ वा आदर्श चेलाको  विषयमा चर्चा हुन्छ, एकलव्यको नाम आउँछ । एकलव्य धनु–विद्यामा निपूर्ण थिए । खासमा उनले द्रोणाचार्यलाई गुरु मानेर उनकै प्रतिमा स्थापना गरी धनु विद्या सिकेको थिए । पछि गुरु द्रोणाचार्यले उनलाई गुरु–दक्षिणा स्वरुप बुढी औंला मागे ।  एकलव्यले गुरुको वचन टार्न सकेनन् । उनले आफ्नो बुढी औंला […]

पूजाआजा र उपवासको विज्ञान

खासगरी वर्षायाम सुरु भएसँगै वा असार मासपछि पूजाआजा गर्ने, भक्ति–भजन गर्ने, तिर्थ–व्रत गर्ने चलन छ । यस अवधीमा शरीर तथा मनलाई शुद्ध गर्नुपर्ने धार्मिक मान्यता छ । असार मासको शुक्ल पक्षको एकादशीपछिको चार महिनाको समयलाई ‘चतुर्मास’ भनिन्छ । यस अवधिमा विवाह, गृहारम्भ, गृहप्रवेश जस्ता मांगलिक कार्य गर्न उचित मानिदैन । बरु, व्रत, उपवास, साधना, आरधाना, […]

देवशयनी एकादशी : तन र मनलाई शुद्ध एवं संयमित राख्ने बेला

शास्त्रअनुसार असार महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशी तिथिलाई ‘विष्णुशयनी’ वा ‘देवशयनी’ एकादशी भनिन्छ । ‘देवशयनी’ अर्थात् भगवानको शयनको प्रारम्भ । देवशयनका साथै ‘चतुर्मास’ पनि प्रारम्भ हुन्छ । देवशयनको समय अर्थात् अहिलेको अवस्थामा विवाह, गृहारम्भ, गृहप्रवेश, मुन्डनजस्ता मांगलिक कार्यमा विराम लगाइन्छ । यो समयमा यस्ता कार्यहरू गर्न उचित मानिँदैन । सनातन धर्मको सौन्दर्य नै यही हो कि […]

हरिशयनी एकादशीको धार्मिक कथा र महत्व 

असार महिनामा शुक्ल पक्ष एकादशीलाई विभिन्न नामले पुकारिन्छ । जस्तो देवशयनी एकादशी, हरिशयनी एकादशी पद्मनाभ एकादशी । असार शुक्ल एकादशीदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्मको चार महिनाको समयलाई हरिशयनको काल मान्ने गरिएको छ । वर्षाको यी चार महिनालाई संयुक्त नाम चतुर्मास दिइएको छ । यस क्रममा जति पनि पर्व, व्रत, उपवास, साधना, आराधना, जप–तप गरिन्छ, त्यसका विशाल […]