Comments Add Comment

धर्म-संस्कार

List Grid
अनिष्ट प्रकृतिको त्याग र इष्ट प्रकृतिको ग्रहण

म यति समयमा उठ्छु भनी संकल्प गरेर सुत्यो भने त्यही समयमा निद्रा हट्छ, यो कुरा अनुभव गरेमा थाहा हुन्छ । यसबाट मन अथवा सूक्ष्मशक्तिलाई राम्ररी सुझाव दिएमा त्यस अनुसार स्थूल शरीर काम गर्न बाध्य हुन्छ भन्ने सिद्ध हुन्छ । विशेषगरी निद्राले छोप्दै गएपछि सबै शरीर शिथिल भएको बेला मनभित्रको विशेष प्रभाव शरीरमा पर्छ । विछ्याउनामा […]

श्रीकृष्ण : एक अद्भूत पात्र

कृष्णलाई अनेक मानिसले अनेक तरिकाले बुझेका छन् । इतिहासको केवल एक पात्र वा महाभारत महाकाव्यको एक पात्रका रुपमा मात्रै कृष्णलाई हेर्ने हो भने पनि कृष्ण एक अद्भूत क्षमता भएका शक्तिशाली पात्र हुन् । उनको जन्मदेखि महापरिनिर्वाण (देहत्याग)सम्मका जीवनका घटना दुःखले भरिपूर्णछन् । तर, पनि कृष्ण सदा शान्त र आनन्दित छन् । एक बालकका रुपमा होस् […]

के लेखिएको छ श्रीमद्भागवत गीतामा ?

गीताको जीवन दर्शन अनुसार मानिस महान छ, अमर छ, असीम शक्तिको भण्डार छ । गीतालाई संजीवनी विद्याको संज्ञा पनि दिइएको छ । मानिसको कर्तव्य के हो ? यसैको बोध गराउनु गीताको परम लक्ष्य हो । श्रीकृष्णले यस उपदेशपछि अर्जुनलाई कर्तव्यपथमा अडिग रहन प्रेरित गरे । अन्ततः अर्जुनले युद्ध लडे । असत्यमाथि सत्यको जीत भयो । […]

कर्मयोगका प्रणेता श्रीकृष्णको रोचक कुरा

ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगका प्रणेता भगवान् श्रीकृष्णको जन्म द्वापरयुगको अन्त्यतिर भाद्रकृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा भएको मानिन्छ । त्यही दिनको सम्झनामा यो पर्व मनाउने गरिएको हो । दुर्जनको विनाश गरी सज्जनको रक्षाका लागि भगवान् विष्णुको आठौँ अवतारका रुपमा श्रीकृष्णको जन्म भएको शास्त्रमा उल्लेख छ । अन्याय, अत्याचार र राक्षसी प्रवृत्तिबाट मानवको संरक्षण गर्न भगवान् श्रीकृष्णले आजीवन सत्यको […]

बौद्ध दर्शन : आशक्ति त्याग्नु नै दु:खबाट मुक्त हुने उपाय

काठमाडौं । जीवनमा दुःख छ, दुःखको कारण छ, दुःखको निवारण हुन्छ र दुःखको निवारणको लागि आठवटा मार्ग छ । अर्थात् दुःख, समुदाय, निरोध र मार्गको संयोजन नै बौद्ध दर्शनको सार हो । पूर्वीय दर्शनको नास्तिक दर्शनको कोटिमा पर्ने बौद्ध दर्शन आफैँमा व्यवहारिक दर्शनको रूपमा मानिन्छ । समाजमा जातिप्रथा चलिरहेको र कर्मयोग, ज्ञानयोग र भक्तियोगलाई संयोजन […]

‘रामायण’को रचना गर्ने वाल्मीकि को हुन् ?

राम एक पौराणिक पात्र हुन्, जसलाई ‘मर्यादापुरुष’को रुपमा चित्रित गरिएका छन् ।  कथा अनुसार उनी अयोध्यावासी  राजपुत्र हुन् । राजा दशरथ र रानी कौशल्यको जेठो पुत्रको रुपमा उनको जन्म भयो  । उनले मिथिलाका राजा जनककी पुत्री सीतासँग विवाह गरे । हिन्दु पद्धतीमा अस्था राख्नेहरुले रामलाई विष्णुको दश अवतारमध्ये एक मान्ने गरेका छन् । रामलाई नै […]

सन्त कविरका मननयोग्य भनाईहरु

अहिले धर्मको कुरालाई लिएर विश्व विभाजित छ । कुन धर्म सही हो, कसको विधी उचित हो, कुन सत्य हो ? यसबारे सबैको एकमत छैन । किनभने धर्म के हो भन्ने कुरामै मान्छेहरु स्पष्ट छैनन् । यसमा ठूलो भ्रमजाल विच्छ्याइएको छ । र, धर्मको नाममा अनेक धन्दा चलाइदैछ । यस्तै ढोंग, अन्धविश्वास, आडम्बर बिरुद्ध आवाज उठाउने […]

प्रेम र आदर्शका प्रतीक श्रीराम

वर्तमानमा कतिपय आफूलाई आधुनिक भन्नेहरू र आफूलाई शिक्षितमा गन्नेहरू रामको कुरा निस्क्यो भने नाक खुम्च्याउँदै पाण्डित्य प्रदर्शन गर्न थाल्छन् र भन्छन्( राम कुनै आदर्श पुरुष होइनन् । लुकेर वालीको हत्या गर्ने, पत्नीको विश्वास नगरेर अग्निपरीक्षा लिने र सामान्य धोबीका कुरा सुनेर गर्भवती अवस्थामा रहेकी पत्नीलाई परित्याग गरेर जङ्गल पठाउने रामलाई कसरी आदर्श पुरुष मान्ने रु […]

धर्म–संस्कार : हनुमान चालिसामा लुकेको स्वास्थ्य रहस्य

कोरोना, लकडाउन, आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी आदिले मान्छेमा चरम निरासा, शंका, भय, अनिश्चितता, क्रोध जस्ता मानसिक समस्या उत्पन्न गरिदिएको छ । चिकित्सा विज्ञान भन्छ, भय र क्रोधले हाम्रो प्रतिरक्षा प्रणालीलाई प्रभावित बनाउँछ । प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सन्तुलित बिग्रिएमा अनेकन रोगले च्याप्न सक्छ । अर्थात मानसिक विचलनले शारीरिक स्वास्थ्यमा सोझो हानी पु¥याउँछ । अतः यसका लागि मनलाई कसरी […]

आधुनिकतामा हराउँदै चाडपर्व

आज जनै पूर्णिमा, क्वाटी खाने दिन, रक्षा बन्धन र संस्कृति दिवस पनि । श्रावण महिनालाई चाडवाडको महिना मान्न सकिन्छ ।  साउने सक्रान्तीबाट सुरु हुने महिना शिवको उपासनाको महिना पनि हो । पछिल्लो समय भने हामी आधुनिकताको बाहानामा चाडपर्वलाई उपेक्षा गर्न थालेका छौं । चाडपर्व मनाउनुलाई आडम्बर वा ढोंग भन्ने मानसिकता पनि व्यापक बन्दै गएको छ […]

पौराणिक कालको सबैभन्दा घातक हतियार ब्रम्हास्त्रको रहस्य

पौराणिक कालमा पाँच सबैभन्दा महाप्रलयकारी अस्त्र थियो । पहिलो ब्रम्हास्त्र, दोस्रो नाराणास्त्र, तेस्रो पाशुपतास्त्र, चौथो वज्रा र पाँचौ सुदर्शन चक्र । अतः यहाँ ब्रम्हास्त्रको बारेमा केही रोचक प्रसंग उल्लेख गरिएको छ । तदस्त्रं प्रजज्वाल महाज्वालं तेजोमंडल संवृतम । सशब्द्म्भवम व्योम ज्वालामालाकुलं भृशम । चचाल च मही कृत्स्ना सपर्वतवनद्रुमा ।।। महाभारत ।। ८–१०–१४ ।। अर्थात : […]

के हुन् जीवनमा धारण गर्न योग्य कुरा ?

धर्म शब्दको अर्थ के हो ? धर्म के हो, धर्म कति प्रकारको हुन्छ, हाम्रो धर्म के हो ? यदि सनातन धर्मको ग्रन्थको बारेमा पढ्ने हो भने धर्मको अनेक परिभाषा पाइन्छ । जस्तो महाभारत वनपर्व २०८.९ मा भनिएको छ, ‘स्वकर्मनिरतो यस्तु धर्मः स इति निश्चयः ।’ यसको अर्थ के भने, आफ्नो सत्कर्ममा निरन्तर लागिरहनु नै धर्म […]

अबको तीज ‘एस’ व्रत प्लिज

गायिका सोफिया थापाले ‘अबको तीज नो व्रत प्लिज’ बोलको गीत लोकार्पण गरेसँगै नेपाली सांस्कृतिक आकाश एकपल्ट फेरि तातेको छ । व्रत र उपवासलाई रुढीवादको जिजीविषा देख्ने कथित क्रान्तिकारीहरू यस गीतलाई रूढीवादविरूद्धको ‘जिहाद’ मान्छन् । सनातन धर्म संस्कार र संस्कृतिका पक्षधरहरू यस गीतलाई सांस्कृतिक अतिक्रमणको नयाँ प्रारूप मान्छन् । गीतको उद्देश्य र आशय जे भए पनि […]

साउनको सोमबारे औंसीको महत्व र पूजा विधी

आज सम्भवतः हिन्दु धर्मालम्बीहरूको लागि यस वर्षकै सबैभन्दा पवित्र दिन हो । सोमबारको औंसी त्यो पनि साउन महिनामा परेको छ । यस दिन पुनर्वसु नक्षत्रले झनै यस दिनको महत्व बढाएको छ । यी विभिन्न संयोगका कारण आजको दिन दान धर्म र सद्विचारको लागि अतिपवित्र दिनको रूपमा मान्ने गरिएको छ । हिन्दु शास्त्रले यस तिथिमा भगवान […]

किन भगवान शिवलाई अनेक नामले पुकारिन्छ ?

साउन, अर्थात भगवान शिवको आराधना गर्ने महिना । साउनको सोमबार अरु विशेष मानिन्छ । त्यसो त शिवको अनेक रुप छन् । अनेक नाम छन् । शंकर, भोलेनाथ, महादेव, आदिनाथ । यस्ता थुप्रै नामले भगवान शिवलाई पुकारिन्छ । भगवान शिवको स्वरुप जति अर्थपूर्ण छ, उनको नाम उत्तिकै रहस्यमयी पनि । अतः यहाँ भगवान शिवको ३५ रहस्य […]

साउनको महिमा : सात्विक जाीवनशैली, आध्यात्मिक चिन्तन

ज्योतिष विज्ञानअनुसार साउन अर्थात् श्रावण महिनाको पूर्णिमाका दिन आकाशमा श्रवण नक्षत्रको योग निर्माण हुन्छ । त्यसैले यो महिनाको नाम श्रावण रहेको हो । शास्त्रमा साउनलाई मासोत्तम मास अर्थात् सबैभन्दा उत्तम महिना भनिएको छ । हरिशयनी अर्थात् आषाढ शुक्ल एकादशीदेखि हरिबोधिनी अर्थात् कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्मको चार महिने अवधिलाई चतुर्मास भनिन्छ । चतुर्मासभित्र साउन, भदौ, असोज र […]

बोलबम : सात्विक जीवनशैलीका लागि

साउन महिनालाई भोग–विलासबाट मुक्त भएर आध्यत्मिक चिन्तन गर्ने महिनाको रुपमा लिइन्छ । यतिबेला पूजा आराधना गरिन्छ, सात्विक खानेकुरा मात्र खाने गरिन्छ, व्रत–उपवास बसिन्छ । मन्दिर धाउने, बोलबम जाने परम्परा पनि छ, भलै यसपाली कोरोनाको कारण यी सबै संभव नभएपनि । सामान्य अवस्था हुँदो हो त साउनमा गेरु बस्त्र धारण गरेर ‘बोलबम’ अलाप्दै हिँड्नेहरुको लस्कर देखिन्थ्यो […]

साउने संक्रान्ति : लुतो फाल्ने, तिउरी लगाउने

साउनको पहिलो दिन अर्थात साउने संक्रान्ति । खेती–किसानीमा आधारित ग्रामिण समाजका लागि विशेष दिन । यस दिनलाई ‘लुतो’ फाल्ने र तिउरी लगाउने दिनको रुपमा लिन्छ । साउने संक्रान्ति सबैतिर मनाइने भएपनि यसका विधी एवं प्रक्रियामा एकरुपता पाइदैन । धेरैजसो भेगमा भने यस दिन आफ्नो खेतबारीमा उत्पादन भएका वा पाकेका फलफूल चढाउने, कतिपय औषधिय वनस्पतिलाई घरमा […]

शिवलिंगमा चढाइने बेलपत्रको औषधिय महत्व

धार्मिक आस्थाको हिसाबले साउन महिनालाई भगवान शिवको महिना मानिन्छ । यसबेला भगवान शिवको पूजा आराधना गरिन्छ । बेलपत्रलाई भगवान शिवको प्रिय वनस्पति मानिन्छ । शिवको पूजा गर्दा बेलपत्र अनिवार्य हुन्छ । जबकी बेलपत्र आफैमा औषयिध गुणले भरिपूर्ण वनस्पति हो । बेलपत्रमा प्रोटीन, बीटा क्यारोटीन, थाइमिन, क्याल्सियम, आइरन, भिटामिन ए, भिटामिन बी र भिटामिन सीसँगै भरपुर […]

बौद्ध भिक्षुले गर्ने एक ध्यान विधि : कति सरल, कति उपयोगी ?

जीवन अहिले एक दौड बनेको छ । जहाँ हामी सबै जित्नका लागि दौडिरहेका छौं । भागदौडको जिन्दगीलाई  केही समयका लगि रोक्नुहोस् र सोच्नुहोस् कि तपाईं आफ्नो जीवनबाट सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ? यसको जवाफ अधिकांशको छैन भन्ने नै हुन्छ । जीवित तथा गुणले सम्पन्न भएको जीवनको बीचमा ठूलो अन्तर हुन्छ । तपाईंसँग विलासी जीवन हुन सक्छ । […]

सर्प र अध्यात्माबीच सम्बन्ध

पतञ्जलि एक ऋषि हुन्, जसले अष्टांग योगको सूत्रपात गरे । आज उनले अभ्यास र विकास गरेको योगलाई हामीले आफ्नो जीवनमा अपनाइरहेका छौं । पतञ्जलिको एक सांकेतिक तस्विर प्रचलित छन्, जसमा उनको टाउकोमा सर्पको शरीर जोडिएको देखाइन्छ । यो एक रचना हो । उनलाई सर्पसँग जोडेर देखाउनु निकै अर्थपूर्ण छ । यसै सन्दर्भमा आध्यात्मिक गुरु सद्गुरुसरुँग […]