Comments Add Comment

धर्म-संस्कार

List Grid
एपीजे अब्दुल कलामका केही प्रेरणादायी भनाइहरू

भारतका पूर्वराष्ट्रपति एपीजे अब्दुल कलाम युवाहरूको लागि एक प्रेरणाशाली व्यक्तित्व हुन् । उनी राष्ट्रपति मात्रै थिएनन्, एक वैज्ञानिक, सैनिक एवं कुशल उत्प्रेरक प्रवचनकर्ता समेत थिए । उनको बालबालिका र युवाप्रति बढी प्रेम थियो । ‘आम मानिसका राष्ट्रपति’को नामबाट चिनिने कलाम विशेषगरी विद्यार्थीहरुबीच बढी लोकप्रिय थिए । उनी बढीजसो विद्यार्थीहरूसँग कुराकानी गर्थे र अघि बढ्न हौसला […]

स्वामी विवेकानन्दका केही उत्प्रेरक भनाइहरू

स्वामी विवेकानन्द पूर्वीय दर्शनका एक कुशल प्रचारक हुन् । जीवनभरि नै ब्रह्मचर्यमा रहेर अध्ययन अनुसन्धान एवं विभिन्न स्थानमा प्रवचनमा लागेका उनले मान्छेको सफलताको लागि केही उत्प्रेरक विचारहरु व्यक्त गरेका छन् । जसलाई तल उल्लेख गरिएको छ । –कहिलै पनि आत्माको लागि केही कुरा असम्भव छ भन्ने नसोचौं । सबैभन्दा ठूलो अधर्म नै यही सोचाइ राख्नु […]

आचार्य चाणक्यका जीवन उपयोगी नीति ज्ञानहरू

चाणक्य भारत वर्षमा ईसापूर्व चौथो शताब्दीका एक कूटिल राजनीतिज्ञ एवं आचार्य थिए । तक्षशीलामा आचार्यको रुपमा अध्यापन गराउँदै गर्दा अलेक्जेन्डरको विश्व विजयी अभियानको चपेटामा परेको भारत वर्षका विभिन्न राज्यमाथिको संकट देखेर गुरुकूलबाट नै एउटा दस्ता खडा गरी शासनसत्ता समेत आफ्नो हातमा लिने कुटिल व्यक्ति थिए । उनको वास्तविक नाम विष्णुगुप्त हो । उनलाई कुटिल बुद्धिका […]

नीति र स्मृति शास्त्रका केही प्रेरणादायी भनाइहरू

वेदलाई श्रुति र धर्मशास्त्रलाई स्मृति भन्ने गरिन्छ । त्यसकारण मनुद्वारा बनाइएको स्मृतिलाई मनुस्मृति, यज्ञवाल्क्यद्वारा लेखिएको स्मृतिलाई यज्ञवाल्क्य स्मृति भन्ने गरिन्छ । यही श्रुति र स्मृतिको संयोगलाई धर्र्मशास्त्र मान्ने गरिन्छ । धर्मशास्त्रमा त्यो विषयलाई समेटिएको हुन्छ जसमा मनिसको जीवनकालको सुख, मनुष्यको मृत्युपछिको जीवन र मोक्षको बारेमा उल्लेख गरिएको हुन्छ । धर्मशास्त्रले मान्छेको मानसिक भावको उत्पत्ति र […]

आश्रम धर्म विवेचना : गृहस्थको धर्म कसरी निर्वाह गर्ने ?

आश्रम धर्म व्यवस्था हिन्दु धर्मको विशिष्ठ धार्मिक व्यवस्था हो । यो वैदिक धर्मको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष पनि हो । सामान्यतयाः मानिसको आयु “शतायुर्वै पुरुषः” भनेर सय वर्ष मानिएको छ । सय वर्षको आयुलाई चार भागमा विभाजन गर्दा २५ वर्षको समयावधि एउटा आश्रममा पर्दछ । वैदिक मानवजीवनको एउटा सशक्त आधार आश्रम भएकोले यसको विवेचना हुनु अनिवार्य […]

महाभारतको प्रसंग : कसरी भयो भीष्म पितामहको बध ?

दशैंको टीका लगाइदिँदा शौर्यं शान्तनवे अर्थात् शन्तनुपुत्र भीष्मको जस्तो शौर्य होस् भनेर आशीर्वाद दिने गरिन्छ । कर्मवादी भीष्म आफ्नो भीषण प्रतिज्ञाका कारण जति चर्चित छन् बहादुरीका कारण समेत उत्तिकै चिनिन्छन् । महाभारत युद्धमा आफ्नो पितालाई दिएको वचनका कारण हस्तिनापुर राजगद्दीको सुरक्षाका लागि भीष्म कौरवका तर्फबाट युद्ध गरे । आप्mनो शरीर कौरवका पक्षमा भए पनि भीष्मको […]

ओशोका बारेमा के भन्छन् पूर्व बडीगार्ड ह्यग ? 

एडिनबरामा बस्ने ह्यग मिलले ९० रोल्स रायस कारका लागि चर्चित रजनीसँग दशकौं गुजारेका थिए । त्यसबीचमा रजनीशले ह्यगलाई प्रेरित गरे । उनको गर्लफ्रेन्डसँग सुते र उनलाई कठिन श्रममा लगाइदिए । बर्षौंसम्म ह्यग मिलले भगवान रजनीशको बडीगार्डको रुपमा काम गरे । यस भूमिकामा ह्यगको काम थियो कि, शिष्यले ओशोलाई छुन नपाओस् । ह्यग जुनबेला रजनीशसँग थिए, […]

कसरी भयो जलान्धरको उत्पती ?

देवी भागवत पुराणका अनुसार एक पटक भगवान शिवले आफ्नो तेज समुद्रमा फ्याँकिदिएका थिए जसबाट जालन्धरको उत्पत्ति भएको थियो । जालन्धर निकै शक्तिशाली थियो । इन्द्रलाई समेत पराजित गर्न सफल जालन्धरले तीनै लोकको सत्ता हातमा लिएको थियो । यमराज समेत ऊसँग डराउने भएका कारण जालन्धरलाई कसैको डर थिएन । जालन्धरमा अपार शक्ति थियो । उसकी पत्नी […]

धर्मशास्त्र अनुसार जीवनमा जुन कुरा गोप्य राख्नुपर्छ

आफ्ना हितैषीलाई एवं एकदमै मिल्ने साथीलाई पनि जीवनका सबै गोपनियता खुलाउनु हुँदैन । किनभने भोलिका दिनमा ति हितैषीसँग हाम्रो सम्बन्ध बिग्रन सक्छ । तब हाम्रो गोपनियता उनलाई थाहा हुन्छ । हाम्रो घरायसी अवस्था, स्वास्थ्यस्थिती, कमजोरी, पृष्टभूमी सबै थाहा हुन्छ, जुन आफैमा खतरनाक हुनसक्छ । हामी आफ्ना साथीभाईलाई घर परिवारका सबै कुरा भन्छौं । आफ्ना साइनो, […]

चाणक्यको जीवनोपयोगी तीन कथा

चाणक्य आफ्नो जमानाका प्रशिद्ध विद्वान थिए । उनमा अत्यान्तै चलाख र कुटनीतिक दक्षता पनि थियो । यद्यपी उनको जीवन एकदमै सरल थियो । उनले ‘चाणक्य नीति’ नामक पुस्तक लेखेका छन् । यस पुस्तकमा जीवन र जगतका बारेमा थुप्रै कुरा लेखिएका छन्, जो हामीलागि  अनुकरणिय हुनसक्छ । साथै यसले हामीलाई सार्थक मार्ग पहिल्याउन मद्दत गर्छ । […]

धर्म र कर्तव्य के हो ?

जुन कर्तव्य हो त्यो धर्म हो । जुन अकर्तव्य हो त्यो अधर्म हो । अर्थात् जुन गर्नुपर्ने हो त्यही धर्म हो । जस्तैस् नाकले पानी पिइन्न। जुन करणीय हो, त्यही धर्म हो र जुन अकरणीय हो त्यो अधर्म हो । धर्म भन्नाले दैवी शक्ति, परमात्मा अथवा अदृश्य शक्तिमा गरिने विश्वास र त्यस्ता शक्तिहरूसँग सम्बन्धित नैतिक […]

पूर्वीय दर्शनमा मोक्ष : जीवन हुँदै पाइन्छ कि मृत्युपर्यन्त कुर्नुपर्छ ?

पूर्वीय दर्शनमा मोक्षलाई नै सर्वोच्च स्थान मानिएको छ । तर मोक्ष के हो र कस्तो अवस्थालाई मोक्षावस्था भनिन्छ भन्नेबारे धेरैमा अन्यौल देखिन्छ । मोक्ष जीवनकालमा नै पाइन्छ या मृत्युपछि मात्रै हुन्छ । मोक्ष प्राप्तिपछि कस्तो अवस्था हुन्छ र मोक्ष प्राप्त नहुँदा के हुन्छ ? भन्ने कुरा धेरैको जिज्ञासाको विषय हुन सक्छ । पूर्वीय दर्शनले मोक्षलाई […]

अध्यात्म के हो ?

अध्यात्म एक दर्शन हो, चिन्तन–धारा हो, विद्या हो, हाम्रो सांस्कृतिक परम्परागत विरासत हो, ऋषिहरू एवं मनीषिहरूको चिन्तनको निचोड हो, उपनिषद्हरूको दिव्य प्रसाद हो । आत्मा, परमात्मा, जीव, माया, जन्म–मृत्यु, पुनर्जन्म, सृजना–प्रलयको बारेमा आउने जिज्ञासालाई मेटाउने एउटा अद्भूत साधन अध्यात्म हो । यो अलग कुरा हो कि यस प्रयत्नले अहिलेसम्म कति सफलता प्राप्त भयो । अहिलेसम्म […]

कस्ता थिए महाभारतका पात्र कर्णका दुई पत्नी

महाभारतमा कुन्ती पुत्र कर्णको चर्चा धेरै सुन्न सकिन्छ । कर्ण महावीर तथा दानवीरको रूपमा प्रसिद्ध महाभारतमा वर्णित छन् । महाभारतको प्रमुख पात्रमध्येका एक कर्णलाई महाभारतमा मुख्य भूमिकामा देखाउने गरिन्छ । कर्ण महाभारतका सर्वश्रेष्ठ धर्नुधारी थिए । भगवान कृष्ण र भगवान् परशुराम स्वयंले समेत कर्णको श्रेष्ठता स्वीकार गरेका थिए । कर्णको चर्चा पछि यति चुलिए पनि […]

१० अवतार : कस्तो अवस्थामा जन्मिन्छन् ?

काठमाडौं । सनातन धर्ममा १० अवतारको बारेमा धेरै परिचित छन् । १० अवतारमध्ये नवौं अवतारको रुपमा सिद्धार्थ गौतम(गौतम बुद्ध)लाई पनि चिनाउने गरिन्छ । यसले अवतारवादमा केवल हिन्दु देवता मात्रै नभएर बौद्ध देवतालाई समेत जोडेको देखिन्छ । तर वैदिक साहित्यमा भने ९ किसिमको अवतारबारे चर्चा गरिएको छ । अवतार ‘अव’ उपसर्गपूर्वक तृ धातुमा ‘घञ्’ प्रत्ययबाट अवतार […]

एक वर्षका २६ एकादशी, कुन व्रत केका लागि बसिन्छ ?

काठमाडौं । हिन्दुधर्मालम्बीहरुले बुधबार र बिहीबार हरिबोधनी एकादशी पर्व मनाउने गरेका छन् । बिहीबार एक घडीमात्रै हरिबोधनी पर्व रहेकोले कतिपयले बुधबार नै एकादशी व्रत बस्ने गरेका छन् भने धेरैले बिहीबारको लागि यो पर्व मान्ने गरेका छन् । अहिलेको यो एकादशीबाट भगवान् विष्णुलाई जगाउने एकादशीको रुपमा चिनिन्छ । ४ महिनाअघि शयनको लागि समुद्रमा पुगेका भगवान विष्णु […]

अमला र तुलसीको पौराणिक एवं आयुर्वेदिक महत्व

पूर्वीय दर्शनमा तुलसी र अमलाको छुट्टाछुट्टा महत्व रहेको छ । धार्मिक हिसाबले महत्वपूर्ण मानिएका जडीबुटीहरु आयुर्वेदिक हिसाबले समेत महत्वपूर्ण मानिन्छ । हिन्दु दर्शनले मानव जीवन प्रकृतिद्वारा सञ्चालित रहेको भन्दै मान्छेलाई परेको प्राकृतिक रोग र शोकको उपचार प्रकृतिबाटै हुन्छ भन्ने मान्यता राख्छ । प्रकृतिसँग रोग र शोक हटाउने क्षमता छ । त्यही विभिन्न रोगको उपचार मानिएको […]

नजानेरै चार्वाक दर्शनलाई अनुशरण गर्नेहरू

काठमाडौं । पूर्वीय दर्शनको मुख्य नौ दर्शनमध्येको एक नास्तिक दर्शन हो, चार्वाक दर्शन । आचार्य चार्वाकले सुरु गरेको यो दर्शनलाई लोकायत दर्शन पनि भन्ने गरिन्छ । लोकायत अर्थात् जो जनताको बीचमा वा जनमानसमा गढेर बसेको छ । चार्वाक दर्शनलाई समग्रमा बुझ्न चाहनेको लागि एउटा एउटा चर्चित उक्ति छ: यावत् जीवेत् सुखं जीवेत् ऋणं कृत्वा घृतं […]

दैउसी भैलोको रमझम : संयमित भएर रमाउने कि ?

हामी देउसी भैलो खेल्न घर–घर पुग्छौं । नाचगान गर्छौं । बाजागाजा बजाउँछौं । हाँसो ठट्टा गर्छौं । परम्परा वा चाडपर्वको वाहानामा निस्फिक्री रमाउँछौं । तर, सोचौं त । जुन घरमा हामी नाचगान गरिरहेका छौं, जहाँ हामी देउसी भैलो खेली रहेका छौं, जहाँ हामी पटका पड्काइरहेका छौं, त्यहाँ सबै हामी जस्तै होलान् ? सबै रमाइलो गर्ने […]

दियो बाली साँझको

दियो अर्थात उज्यालोको प्रतिक । पौराणिक मान्यता के छ भने, दियो बालेपछि घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि छाउँछ । यही कारण तिहारमा झलमल्ल दियोबत्ती जलाइन्छ । यही कारण तिहारलाई दिपावलीको पर्व भनिन्छ । दिप र आवली दुई शब्द मिलेर बनेको छ, दिपावली । दीप अर्थात बत्ती । आवली अर्थात पंक्तिवद्र्ध । दिपलाई जब पंक्तिवद्ध जलाइन्छ, […]

वेदमा के छ ?

सामान्य भाषामा वेदको अर्थ हो, ज्ञान । वेद पुरातन ज्ञान विज्ञानको अथाह भण्डार हो । के भनिन्छ भने, यसमा मान्छेको हरेक समस्याको समाधान छ । वेदमा ब्रम्हा, देवता, ब्रम्हान्ड, ज्योतिष, गणित, रसायन, औषधि, प्रकृति, खगोल, भूगोल, धार्मिक नियम, इतिहास, रीति रिवाज आदि सबै विषय संग्रहित छ । अग्नि, वायु, आदित्य र अंगिराले तपस्या गरे र […]