Comments Add Comment

धर्म-संस्कार

List Grid
यमराजले बहिनी यमुनालाई के बरदान दिएका थिए ?

तिहारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन हो भाइटीका । लक्ष्मीपूजाको भोलिपल्ट गोवर्द्धन पूजा गरेपछि त्यसको भोलिपल्ट भाइटीका मनाइन्छ । यो वर्ष भोलि मंगलबार भाइटीका पर्व मनाइँदैछ । वास्वतमा भाइटीकाको इतिहास निकै पुरानो छ, जुन मृत्युका देवटा यमराज तथा उनकी बहिनी युमनासंग सम्बन्धित छ । यमराज हरेक वर्ष कार्त्तिक महिनाको शुक्ल पक्षको द्वितिया तिथिको दिन आफ्नी बहिनी यमुनालाई […]

मृत्युदेव यमराजलाई कसले र किन मार्‍यो ?

सर्वोच्च ईश्वर ब्रहृमाले मनुष्यलाई माटोबाट, देवताहरुलाई प्रकाशबाट र देवताको विपरित शक्तिलाई आगोबाट बनाएका हुन् भन्ने पौराणिक मान्यता छ । वेदान्तका अनुसार कुनैपनि आत्माको विकासक्रम अघि बढेर नै पितृ, देवी या देवता बन्ने गर्दछ । यो पनि मानिन्छ कि प्राचीनकालमा देवताहरु सशरीर धर्तीमा नै रहने गर्दथे र यहीँ बसेर मानिसहरुमाथि शासन गर्ने गर्दथे । यही शासनको […]

ज्येष्ठ नागरिकहरुले यसरी खेले देउसी-भैलो

सर्वत्र देउसी-भैलोको माहौल छ । गाउँ-शहर, तराई-पहाड, पूर्व-पश्चिम सबैतिर देउसिरे र भैलिनी खेल्नेहरुको लस्कर छ । देउसीको असली रौनक चाहि कस्तो हुन्छ ? भट्याउने सिलसिला कस्तो हुन्छ ? नयाँ बानेश्वरको सहभागिता मार्गमा सहभागी देउसी-भैलो टोलीले यसैको जवाफ दिएका छन् । उनीहरुले परम्परागत ढंगले देउसी भैलो खेलेका थिए । हाम्रा पितापूर्खाले देउसीको प्रचलन कसरी सुरु गरे […]

धार्मिक विधि : कसरी लक्ष्मी मातालाई प्रशन्न गराउने ?

आज तिहारको विशेष दिन अर्थात लक्ष्मीपूजा । आज साँझ घर-घरमा लक्ष्मी माताको पूजा गर्दै लक्ष्मी पूजा गर्ने परम्परा छ । यसपटकको तिहारको लक्ष्मी पूजाको दिन माता लक्ष्मीलाई प्रसन्न गर्नका लागि यी दुई मुख्य काम गर्न बिर्सनु हुँदैन । यी दुई उपाय गर्नाले तपाईंलाई धनको समेत कहिले कमि हुँदैन । यसपटक कार्तिक महिनाको औंशी तिथीका दिन […]

वैदिक विधिबाट लक्ष्मीको स्तुति : लक्ष्मीको प्रिय मन्त्र के हो ?

आईतबार यमपञ्चकको तेस्रो दिन अर्थात् लक्ष्मी पूजा । सौर्यमास अनुसार यमपञ्चक सुरु भएको दोस्रो दिन भएपनि चन्द्रमास अनुसार कात्तिक कृष्ण चतुर्दशी र औंशी एकैदिन परेको छ । औशीको साँझ ऐश्वर्य, धनधान्य र सम्पन्नताकी देवी महालक्ष्मीको पूजा आराधना गर्ने गरिन्छ  । यमपञ्चकको तेस्रो दिनको महालक्ष्मीको पूजाको सम्बन्धमा वैदिक ग्रन्थहरुमा समेत पूजा विधि उल्लेख गरिएको छ । […]

यमपञ्चकको पाँच दिन : आज भैलो, भोलिबाट देउसी

हामी तिहार अर्थात् यम पञ्चक मनाइरहेका छौं । आज यमपञ्चकको तेस्रो दिन अर्थात् लक्ष्मी पूजा । मखमली र सयपत्री फक्रिएसँगै सुरु भएको तिहारको हामी मध्यमा आइपुगेका छौं । सयपत्रीको पत्ता जस्तो कैयौं महत्वले भरिएको यो पर्व आधुनिकताको चेपाईले अपभ्रंश हुँदै गएको छ । संस्कृति संरक्षणको नाममा गरिने भद्दा प्रदर्शनले हाम्रो संस्कृति संरक्षण होइन अपभ्रंस हुँदै […]

दीपावली : गैर-हिन्दुहरुको समेत साझा ऐतिहासिक पर्व

आज नेपालीहरुको दोस्रो ठूलो पर्व तिहारको मुख्य दिन एवं दीपावली । यो पर्व सामाजिक र सांस्कृतिक रुपमा जति महत्वपूर्ण छ । यो धार्मिक रुपमा त्योभन्दा महत्वपूर्ण छ । यो केवल हिन्दू धर्मसँग मात्रै होइन । यो त अरु सबै धर्मसाग यो दिनको उस्तै महत्व रहेको छ । साथमा यसको महत्व ऐतिहासिक रुपमा समेत महत्वपूर्ण छ […]

लक्ष्मी पूजाको दिन अपनाउनु पर्ने सावधानीहरु

लक्ष्मीपूजाको दिन दिन हिन्दुहरुले आफ्नो घरमा माता लक्ष्मीको पुजा आराधना गर्छन्, जसले गर्दा माताको कृपा प्राप्त भएर धन-सम्पत्ति प्राप्ती हुन्छ । धार्मिक ग्रन्थहरुमा तिहारसंग सम्बन्धित केही त्यस्ता विशेष कुराहरुको जानकारी दिइएको छ, जसलाई अपनाएर तपाईं आफ्नो जीवनको सम्पुर्ण समस्यालाई कम गर्न सक्नु हुन्छ । यदि तपाईं पनि माता लक्ष्मीको कृपा आफ्नो परिवारमा रहोस् भन्ने चाहानु […]

लक्ष्मीपूजाको दिन किन यी आठ ठाउँमा बाल्नुपर्छ दियो ?

तिहारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन अर्थात आज लक्ष्मी पूजाको दिन । आजको दिन माता लक्ष्मीको विशेष पूजा गरिन्छ । कतिपय घरहरुमा लक्ष्मी मातासंग-संग भगवान गणेशजीको पनि पूजा गरिन्छ । धार्मिक मान्यता के छ भने लक्ष्मी पूजाको राति माता लक्ष्मीले धर्तीको भ्रमण गर्छिन् अथवा चक्कर लगाउँछिन्, जसका कारण लक्ष्मीपूजाको राति मानिसहरुले आफ्नो घरको मुख्य ढोका खुल्लै राख्नु […]

को हुन् देवताका डाक्टर धन्वन्तरि ?

धन्वन्तरि पूर्वीय चिकित्सा जगतका एक सूत्राधार र हिन्दू धर्ममा देव पद प्राप्त एक चिकित्सक हुन् । उनलाई भगवान विष्णुको अवतार मानिन्छ । धन्वन्तरि राक्षसको बिगबिगी भएको बेलामा भगवानलाई उपचारको लागि जन्मिएका थिए । देव-असुर संग्राममा राक्षसबाट पीडित भएका देवतालाई जोगाउनको लागि उदाएका एक चिकित्सक हुन्, धन्वन्तरि । उनलाई भगवान राम र श्रीकृष्णकै स्तरमा राखेर पूजा […]

तिहारमा कागको पूजा किन गरिन्छ ?

हिन्दू धर्मावलम्बीहरुले हर्षोल्लासपूर्ण रुपमा मनाउने तिहार पर्वको आफ्नै विशेषता रहेको छ । उज्यालो र खुसीयालीको पर्वको रुपमा चिनिने यस पर्वले मानिसहरुमा छुट्टै उमंग लिएर आँउछ । तिहारको कुरा गर्नासाथै हाम्रो दिमागमा झिलिमिली बत्तिहरुको प्रकाश, घरआँगनमा फूलेका मखमली र सयपत्री जस्ता रङ्गी बिरङ्गी फूलहरु, देउसीभैलो टोलीको रमाइलो नाचगानको साथै सेलरोटी लगायत विभिन्न मिठाईहरुको स्वाद आइहाल्छ । […]

तिहारको औपचारिक शुरुवात कहिलेदेखि ?

शुक्रबार कात्तिक शुक्ल त्रयोदशी । यही दिनदेखि औपचारिक रुपमा तिहारको सुरुवात हुने गर्दछ । तर, शुक्रबार भन्दा शनिबार धेरै घडी शनिबार हुने भएकोले तिहारको सुरुवाती दिन अर्थात् काग तिहार शनिबार मात्रै गरिने भएको छ । यद्यपि ज्योतिष शास्त्रका अनुसार कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीको व्रत भने शुक्रबारदेखि मनाउने गरिएको छ । यो दिन देवताका डाक्टर धन्वन्तरिको जन्म […]

झिलिमिली झिलिमिली, ए है के को झिलिमिली ?

जतिबेला नेपालीले संस्कृत भाषासँग शब्दको सापटी लिएको थियो, त्यतिबेलादेखि नै संस्कृतले नेपालीलाई धेरै आलंकारिक शब्दहरु पनि उपहार दिएको छ । त्यसैले नेपाली भाषामा पनि संस्कृतका जस्तै आलंकारिक शब्द एवं उपमाहरुको प्रयोग गर्ने परिपाटी छ । हामीलाई चन्द्रमुखी र सूर्यमुखी जस्ता शब्दहरु संस्कृतले नै सिकायो । केवल नेपालीलाई मात्रै होइन, संस्कृत साहित्यले कखरा सिकाएका भारोपेली भाषा […]

धनतरेसको दिन गर्नुपर्ने कामहरु

हिन्दुहरुको दोस्रो महान चार्ड तिहारलाई हामी पाँच दिनसम्म मनाउने गर्छौं । ती पाँच दिनको आफ्नै भिन्दै महत्व र मान्यता रहेको छ । तिहारको पहिलो दिन काग तिहार हो । यो दिन हामी कागलाई पूजा गरेर खाना खान दिन्छौं । यो दिन काग सँगसँगै हामी लक्ष्मी, कुवेर र धनवन्तरिको पनि पूजा गर्छौं । यो दिन मानिसहरु […]

बलीराजाले कसलाई पठाएका थिए देउसी खेल्न ?

आहै भन भन भाइ हो ……… देउसी रे । आहै राम्ररी भन ………………. देउसी रे । आहै स्वर मिलाइकन ………… देउसी रे । आहै देउसी रे भन ………………… देउसी रे । आहै हामी त्यसै ……………….. देउसी रे । आहै आएका होइनौं …………….. देउसी रे । ‘बली राजाले पठाएको …..’ देउसी रे । जब-जब ‘देउसी रे’ […]

देउसी र जोगीलाई भिक्षा : किन र कसरी दिने ?

नेपाली संस्कृतिले आफूले कमाएको सम्पत्ति एक्लै खाने नभई दान दक्षिणा पनि दिनुपर्ने संस्कार सिकाएको छ । यसलाई धर्मसँग जोडेर यो युगमा दिएको कुरा अर्काे युगमा पाइन्छ भनेर सेवा भावलाई जागृत गरिएको छ । त्यसैले कात्तिक महिना र चैत महिनालाई दानको लागि उपयुक्त महिना मान्ने गरिन्छ । कात्तिक महिनामा तिहार पर्छ । यही महिनामा देउसी भैलोको […]

तिहार : घुमन्ते युगसम्म जोडिएको पर्व

काठमाडौं । नेपालीहरुको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार पाँच दिनसम्म मनाईँदै छ । धार्मिक, सामाजिक र वैज्ञानिक रुपमा समेत महत्वपूर्ण रहेको यो पर्वको बारेमा विभिन्न किसिमका किंवदन्ती एवं विश्वासहरु सुन्ने गरिन्छ । कसैले यसलाई मानव सभ्यताको विकासक्रमसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन् भने कसैले यसलाई एउटा आदर्श समाजको सुरुवातको रुपमा मान्ने गरेका छन् । यसको व्याख्या गर्दा […]

वाल्मीकि : प्रेमी-प्रेमीकाको प्रेम र रामायण रचनाको संयोग

महर्षि वाल्मीकिको जीवनीको बारेमा धेरै किंवदन्तीहरु पाइन्छ । ती मध्ये पनि डाकु रत्नाकर सुधि्रएर वाल्मीकि बनेको किंवदन्ती निकै चर्चित छ । यो एक किसिमको ज्ञान प्रदान गर्ने किसिमको कथा भएकोले पनि यसलाई नीति कथाको रुपमा समेत विकास गरिएको हुनसक्छ । तर, संस्कृत साहित्यका आदिकवि समेत रहेका वाल्मीकिको जीवनी भक्तिको मार्गमा चल्न सुझाव दिने एक मार्गदर्शक […]

हिन्दु धर्मको २१ नरक : कुन गल्तीमा भोग्नुपर्छ कस्तो सजाय ?

हिन्दु धर्ममा कुनैपनि नराम्रो कामको फल यो जन्ममा मात्रै होईन । मृत्युपछि पनि भोग्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ । विभिन्न धर्मशास्त्रहरुले हाम्रो सत् र असत् कामको आधारमा मृत्युपछि स्वर्ग वा नर्क जाने भन्ने निधो गर्ने अवधारणा प्रस्तुत गरेका छन् । राम्रो काम गर्नेहरु स्वर्गमा गएर पर्याप्त सुख सुविधाको भोग गर्न पाउँछन् भने यो लोकमा नराम्रो काम […]

महाभारतको युद्धले पाण्डव र श्रीकृष्णलाई के हासिल भयो ?

महाभारतको युद्धपछि के भयो ? उक्त युद्धमा कसले के गुमायो, कसलाई के प्राप्त भयो ? जिज्ञासा जाग्नु स्वभाविक हो । यस युद्धमा कौरवले ११ अक्षौहिणी सेना र पाण्डवले सात अक्षौहिणी सेना एकत्रित गरेर लडाई गरेका थिए । कुल अनुमानित ४५ लाख सेनाबीच महाभारत युद्ध भएको थियो, १८ दिनसम्म । उक्त युद्धमा कुल १८ योद्धा मात्र […]

दासी पुत्र विदुर कसरी बने महाराज धृतराष्ट्रको सल्लाहकार ?

विदुर नीति महाभारत कालको एउटा चर्चित नीति हो । परिवार, राज्य व्यवस्था र समाज चलाउनको लागि विदुरले तयार पारेको यो नीति पूर्वीय दर्शनमा यज्ञवाल्क्य नीति एवं चाणक्य नीति समान मान्ने गरिन्छ । भारत वर्षमा चाणक्यकाल पूर्वका चर्चित नीतिहरुमा भीष्म नीति, विदुर नीति, मनु नीति (मनुस्मृति), चार्वाक, शुक्र नीति, बृहस्पति नीति, परशुराम नीति, गर्ग नीति आदि […]