मेयर रिनाकुमारीको मौलापुर मोडल
रौतहटको मौलापुरलाई धुवाँमुक्त र पूर्ण करमुक्त बनाउँदै मेयर रिनाकुमारी साहले विकासको लोभलाग्दो उदाहरण पेस गरेकी छन्। भ्रूणहत्या रोकथामदेखि छात्राहरूलाई साइकल र निःशुल्क एम्बुलेन्स सेवासम्मका उनका कामले आज मौलापुरको मुहार फेरिँदै छ।
भारत सीतामढीमा जन्मिएकी रिनाकुमारी साहले तत्कालीन नेकपा (माओवादी) का नेता प्रभु साहसँग विवाह गर्दा नेपालमा सशस्त्र युद्ध उत्कर्षमा थियो । भूमिगत श्रीमान्, घरमा प्रहरी प्रशासनको त्रास ! उनी पनि भूमिगत हुन बाध्य भइन् ।
जब शान्ति प्रक्रिया सुरु भयो, रिनाकुमारीको जीवनले नयाँ मोड लियो । श्रीमान् प्रभु २०६३ सालमा मनोनीत सांसद बने । श्रीमान्को राजनीतिक यात्रासँगै रिनाकुमारी पनि २०७४ को स्थानीय तह निर्वाचनमा रौतहट मौलापुर नगरपालिकाको मेयर उम्मेदवार बनिन् र जितिन् ।
त्यसपछि उनले पछाडि फर्किनुपरेको छैन । पहिलो कार्यकालमा गरेका कामका आधारमा २०७९ सालमा दोस्रो पटक मौलापुरको मेयर जितिन् । अहिले रिनाकुमारीको सक्रियता, अनुशासन र जनमुखी शैलीका कारण मौलापुर नगरपालिकाको मुहार फेरिंदै गएको छ । जनतालाई स्थानीय सरकारको अनुभूति भएको छ ।
०००
बिहानको झुल्के घामसँगै शुरु हुन्छ, रौतहट मौलापुर नगरपालिकाकी मेयर रिनाकुमारीको दिनचर्या । नित्यकर्म सक्दानसक्दै उनको घरमा नगरवासीको जमघट सुरु भइसक्छ ।
आफ्ना समस्या लिएर आएका नागरिकसँग संवाद गर्छिन् । पालिकाका काम-कारबाही, स्थानीय समस्या र विकासका कुरा बुझाउँछिन् ।
बिहान ठिक १० बजे उनी कार्यालय पुगिसक्छिन् । कार्यालयमा पनि प्रशासनिक काम, योजना, छलफल र निर्णय लगायतका विषयमा जनतासँग गफिनु, समस्याको निदान खोज्नु र साँझ घर फर्कनु उनको दैनिकी हो ।
उनी निर्वाचित हुँदा मौलापुर नगरपालिकाका १३ सामुदायिक विद्यालयमध्ये पथरा बुधराम र सोननियामा मात्रै माध्यमिक तहको पढाइ हुन्थ्यो । अहिले त्यो संख्या बढेर ६ पुगेको छ ।
‘बिहान घरमै कोही न कोही आइपुग्छन् । नागरिकका कुरा सुन्नु र हुनसक्ने पहलकदमी लिनु त मेरो काम नै हो नि’ रिनाकुमारी भन्छिन्, ‘१० बजे कार्यालय पुगेर नीतिनियम तथा प्रशासनिक काम गर्छु । आवश्यक परे अनुगमनमा जान्छु । यस्तै छ मेरो दैनिकी ।’
मौलापुर नगरपालिका-५ घर रहेकी ५७ वर्षीया रिनाकुमारी नगरपालिकाको दोस्रो कार्यकाल सम्हालिरहेकी छन् । २०७४ मा नेकपा माओवादी केन्द्रबाट पहिलो पटक मेयर जितेकी उनी नेतृत्वमा रहेर गरेको उदाहरणीय कामकै कारण पुनः दोस्रो पटक जनताबाट अनुमोदित भइन् । लगातार दोस्रो पटक मेयर बन्ने उनी पहिलो मधेशी महिला हुन् ।
उदाहरणीय काम
मेयर रिनाकुमारीले ल्याएको नीति-नियम र योजनाले महिला सशक्तीकरणदेखि शिक्षा, स्वास्थ्य, भौतिक पूर्वाधार, कर लगायत क्षेत्रमा मौलापुर नगरपालिका उदाहरणीय बनेको छ । २०७४ सालमा पहिलो पटक मेयर निर्वाचित भएपछि उनले आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मै ऐतिहासिक योजना ‘नगरपालिका धुवाँमुक्त अभियान’ अघि सारिन् । यस योजनाअन्तर्गत नगरभित्रका प्रत्येक परिवारलाई ग्यास सिलिन्डर र चुल्हो वितरण गरियो । परिणामस्वरूप मौलापुर धुवाँमुक्त नगरपालिका बन्न सफल भयो ।
‘म आउनै बितिकै सबभन्दा पहिले पालिकालाई धुवाँमुक्त कसरी बनाउन सकिन्छ भनेर योजना बनायौं । घरघरमा खाना पकाउने सिलिन्डर र चुल्हो वितरण गर्यौं । मौलापुरलाई धुवाँमुक्त नगर बनायौं’, उनले विगत सुनाइन् ।
मधेशमा जरा गाडेर बसेको छोरी भ्रूणहत्या रोकथाम र महिला सशक्तीकरण रिनाकुमारीको मुख्य प्राथमिकता बनेको छ । शिक्षामा मनोबल बलियो बनाउन २०७४ देखि पालिका भित्र कक्षा ८ देखि १२ सम्म अध्ययन गर्ने सबै सामुदायिक विद्यालयका छात्रालाई साइकल वितरण गरिएको छ ।
विद्यालयहरूमा नियमित रूपमा स्यानिटरी प्याड वितरण हुँदै आएको छ । प्राविधिक शिक्षामा छोरीहरूको पहुँच बढाउन पालिकामै सञ्चालित प्राविधिक कलेजमा छात्राका लागि अमिन र सिभिल इन्जिनियरिङ अध्ययन पूर्णतः निःशुल्क छ ।
त्यति मात्र होइन, विवाहमा छोरीलाई आशीर्वाद स्वरूप ३० हजार रुपैयाँ प्रदान गरिन्छ । २०७४ सालदेखि प्रत्येक छोरीको विवाहमा पालिकाले ३० हजार रुपैयाँ ‘आशीर्वाद स्वरूप’ प्रदान गर्दै आएको छ । हरेक विवाह समारोहमा स्वयं मेयर उपस्थित भई आशीर्वाद सहित ३० हजार रुपैयाँको चेक हस्तान्तरण गर्ने परम्पराले महत्वपूर्ण सामाजिक सन्देश दिएको छ ।
‘छोरीहरूको सशक्तीकरणका लागि शिक्षा र भ्रुणहत्या अन्त्य गर्ने योजनामा विशेष जोड दिएका छौं । कक्षा ८ देखि १२ सम्मका छोरीलाई साइकल वितरण गरिरहेका छौं’ मेयर रिनाकुमारी थप्छिन्, ‘छोरीको बिहेमा ३० हजार रकम सहित आशीर्वाद दिन म स्वयं पुग्छु । प्राविधिक शिक्षा पनि छोरीलाई निःशुल्क छ ।’
उनको नेतृत्वमा भौतिक पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य र सडक संरचनाको विकासमा पनि उल्लेखनीय प्रगति भएको छ । उनी निर्वाचित हुँदा मौलापुर नगरपालिकाका १३ सामुदायिक विद्यालयमध्ये पथरा बुधराम र सोननियामा मात्रै माध्यमिक तहको पढाइ हुन्थ्यो । अहिले त्यो संख्या बढेर ६ पुगेको छ । मेयर रिनाकुमारीको नेतृत्वमा चार वटा विद्यालयलाई माध्यमिक तहमा स्तरोन्नति गरिएको छ ।
विद्यालयहरूको भौतिक संरचना व्यापक रूपमा विस्तार भएको छ । पहिले भुइँमा बोरा ओछ्याएर पढ्न बाध्य विद्यार्थीले आज कक्षाकोठाका डेस्क-बेन्चमा अध्ययन गर्न पाएका छन् । १३ वटा सामुदायिक विद्यालयमा ३० वटा भवन निर्माण भइसकेको छ, जसमा १५० वटा कक्षाकोठा रहेका छन् । डेस्कबेन्च, फर्निचर र व्यवस्थापन संरचना पनि व्यवस्थित गरिएको छ ।
शिक्षामा भौतिक पूर्वाधार मात्र होइन, गुणस्तरीय शिक्षालाई पनि प्राथमिकता दिंदै पालिका अघि बढेको छ । ६ वटा सामुदायिक विद्यालयमा कक्षा १ देखि अंग्रेजी माध्यमको पढाइ लागू गरिएको छ । सामुदायिक शिक्षाको स्तरमा गुणात्मक रूपान्तरण वृद्धि भएको छ ।
‘म निर्वाचित भएर आउँदा शिक्षाको अवस्था दयनीय थियो । आज ६ वटा सामुदायिक विद्यालय छन् । सबैमा भौतिक पूर्वाधार पर्याप्त छ । कक्षा १ देखि अंग्रेजी माध्यममा पढाइ शुरु गर्दै गुणात्मक शिक्षाको दिशामा अघि बढेको छ’, मेयर रिनाकुमारीले भनिन् ।
सडक पूर्वाधारदेखि स्वास्थ्य, आवास र सामाजिक सेवासम्म मौलापुर नगरपालिकाले व्यापक परिवर्तनको यात्रा तय गरिसकेको छ । पालिकाभित्रका करिब सबै सडक कालोपत्रे र पीसीसी ढलान भइसकेका छन् । कृषिमा विद्युतीकरण, कृषि सडक निर्माण र चार बिघा क्षेत्रफलमा बोरिङ जडान जस्ता योजनाले किसानको जीवन सहज बनेको छ ।
मौलापुरले स्वास्थ्य सेवामा पनि उल्लेख्य फड्को मारेको छ । वडा नम्बर ३, ४ र ५ को केन्द्र भागमा आधुनिक बर्थिङ सेन्टर निर्माण गरिएको छ । यहाँ एमबीबीएस डाक्टरको नियमित सेवा उपलब्ध छ । यही कारण दैनिक २-३ जना महिला छेउछाउका पालिकाबाट समेत प्रसूति सेवाका आउने गरेका छन् । सुत्केरी महिलाका लागि पालिका भित्र एम्बुलेन्स सेवा निःशुल्क गरिएको छ । यसले ग्रामीण स्वास्थ्य सेवामा ठूलो राहत दिएको छ ।
‘स्वास्थ्य सेवामा सक्ने काम गरेको छु । बर्थिङ सेन्टर सञ्चालन, पालिकाभरि निःशुल्क एम्बुलेन्स सेवा सञ्चालनमा छ’, उनी भन्छिन् ।
पछाडि पारिएका समुदाय, दलित, विपन्न र सुकुम्बासीलाई लक्षित गर्दै आवास र दिगो व्यवस्थापनका काममा पनि मौलापुर नगरपालिका अगाडि देखिएको छ । वडा नम्बर २ को मिर्जापुरमा जग्गा खरिद गरी २५ जना सुकुम्बासीका लागि घर निर्माण गरी व्यवस्थापन गरिसकिएको छ । यसै वर्ष थप १८ वटा घर निर्माणका लागि जग्गा खरिद गरिएको छ ।
त्यस्तै, वडा नम्बर ८ र ९ मा दुई बिघा जग्गा खरिद गरी साढे ६ करोडको लागतमा ५० वटा आवास भवन निर्माण गर्ने महत्वाकांक्षी योजना अघि बढाइएको मेयर रिनाकुमारीले बताइन् । ती भवनमा आवाससँगै शौचालय, खानेपानी लगायतका सबै आधारभूत सुविधा रहने छन् ।
‘विपन्न सुकुम्बासीको अवस्था ठिक थिएन । योजना बनाएर सबैलाई आवाससहित व्यवस्थित गर्ने दिशामा पनि हामी लम्किरहेका छौं’, उनी भन्छिन् ।
त्यति मात्र होइन, मौलापुर नगरपालिकालाई पूर्ण रूपमा करमुक्त घोषणा गरिएको छ । मालपोत, घर निर्माण, पञ्जीकरण, सिफारिस लगायत कुनै पनि सेवामा कर लिइँदैन । आफ्नै घर निर्माणका लागि खोलाबाट बालुवा लिन छुट दिइएको छ भने खानेपानी र न्यूनतम बिजुली शुल्क समेत पालिकाले बेहोर्दै आएको छ ।
‘धेरै पालिकामा करले जनता हैरान छन् । तर हामीले पूर्ण करमुक्त पालिका बनाएका छौं । जनताले कुनै कर तिर्नुपर्दैन’, उनी भन्छिन् ।
सशस्त्र युद्धदेखिको संघर्षले ल्याएको रङ
मेयर रिनाकुमारी साहको जीवन संघर्ष, साहस र दृढताले भरिएको छ । २०५५ साल वैशाख ५ गते मौलापुर निवासी प्रभु साहसँग रिनाको विवाह हुँदा सशस्त्र युद्ध उत्कर्षमा थियो । माइतमा कक्षा ८ सम्म मात्र अध्ययन गरेकी उनले विवाहपछि पनि पढाइ छोडिनन् । ससुरालीमा चुल्हाचौका सम्हाल्दै उनले रौतहटको कटहरिया माध्यमिक विद्यालयबाट २०५७ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरिन् र त्यसपछि प्लस टु अध्ययन पूरा गरिन् । घरव्यवहारमा सासू लक्ष्मीनियादेवी साह र ससुरा बाबुलाल साहले उनलाई सघाएका थिए ।
माओवादी आन्दोलनमा सक्रिय श्रीमान् प्रभु सशस्त्र युद्धमा सहभागी भई भूमिगत जीवन बिताउन थाले । यसले रिनाकुमारीको जीवन थप कठिन बन्दै गयो । प्रहरी-प्रशासनले घरमै आएर श्रीमान् कहाँ छ ? भन्दै मानसिक दबाब र त्रास सिर्जना गर्थ्यो । यही परिस्थितिले २०५९ सालमा उनलाई पनि सशस्त्र आन्दोलनमा होमिन बाध्य बनायो । उनी भूमिगत भइन् र माओवादीको रौतहट जिल्ला सदस्यको जिम्मेवारी सम्हाल्दै संकटकालीन जीवनका कठोर दुःख-कष्टहरू सहिन् ।
‘श्रीमान् युद्धमा लागेपछि प्रहरी प्रशासनले कहाँ छन् भनेर धेरै टर्चर गर्थ्यो । मानसिक तनाव दिन्थ्यो । त्यसपछि म पनि भूमिगत भएर राजनीतिमा लागें’, उनी भन्छिन् ।
शान्ति प्रक्रिया शुरु भएपछि जीवनले नयाँ मोड लियो । २०६३ सालमा प्रभु साह मनोनीत सांसद बने । २०६४ को पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा प्रभु रौतहट-३ बाट निर्वाचित भए । २०७० को संविधानसभा र २०७४ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पनि उनले निरन्तर जित हासिल गरे ।
श्रीमान्को राजनीतिक यात्रासँगै रिनाकुमारीको राजनीतिक चेतना र सक्रियता पनि बलियो बन्दै गयो । २०७४ को स्थानीय तह निर्वाचनमा उनी माओवादी केन्द्रबाट उम्मेदवार बनिन् र विजयी भइन् । २०७४ भदौ ६ गते उनले मेयर पदको शपथ ग्रहण गरिन् ।
सोही वर्ष प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा प्रभु पुनः निर्वाचित भई भौतिक पूर्वाधार मन्त्री समेत बने । त्यस समयमा माओवादी केन्द्र र एमाले एकीकरण भई नेकपा बनेको थियो । पछि सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि पार्टी पुनः पुरानै अवस्थामा फर्किंदा रिना र प्रभु दुवै एमालेमा समाहित भए । माओवादीको कारबाहीबाट पदमुक्त हुन लागेकी उनी सर्वोच्च अदालतको आदेशबाट पुनः पदमा कायम रहिन् ।
२०७९ को स्थानीय तह निर्वाचनमा उनी एमालेबाट मेयरमा पुनः उम्मेदवार बनिन् र जनतामा गरेका विकास निर्माण र सुशासनका कामको प्रतिफलस्वरूप पुनः निर्वाचित भइन् ।
‘नयाँ योजना लागू गरेर पालिकालाई अघि बढाउन खोज्दा विभिन्न चुनौती आए । तर म पछाडि हटिनँ । संघर्ष गर्दै यहाँसम्म आइपुगेकी हुँ’ मेयर रिनाकुमारी थप्छिन्, ‘कामको जनताले मूल्यांकन गर्छन् । कामको सम्मान गरेर नै मलाई दोस्रो पटक अनुमोदन गरेका हुन् ।’
पछिल्लो चरणमा प्रभु साहले एमालेबाट विद्रोह गर्दै स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएर चुनाव जिते र पछि आफ्नै नेतृत्वमा आम जनता पार्टी स्थापना गरे । पार्टी परिवर्तनको क्रममा रिनाकुमारीमाथि फेरि कानूनी चुनौती आए । तर सर्वोच्च अदालतको आदेशबाट उनी पुनः मेयर पदमा कायम रहन सफल भइन् ।
आज रिनाकुमारी साह मौलापुर नगरपालिकाको नेतृत्वलाई अझ सशक्त, प्रभावकारी र जनमुखी बनाउँदै अघि बढिरहेकी छन् । संघर्ष, शिक्षा, आन्दोलन र राजनीति हुँदै नेतृत्वसम्मको उनको यात्रा नेपाली महिलाहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ ।
