अलपत्र परदेशीका उद्धारक

परदेशमा हराएका बुवा खोज्न हिंडेका एक किशोर, जसले आफ्‌नो बुवालाई मात्र घर फर्काएनन्, उस्तै विवशता र परिबन्दले हराएका थुप्रै बुवा र युवालाई खोज्ने अभियान नै शुरु गरे । विदेशको एकलासे गोठमा गुमनाम बसिरहेका, बेखर्ची भई विदेशमै हराइरहेकालाई सोधीखोजी गर्दै घरसम्म फिर्ता ल्याउने काममा लागे ।

यस क्रममा उनले वैदेशिक रोजगारीको अर्को कठोर सत्य सामुन्ने देखे । त्यो के भने, कति मान्छे मात्र होइन लास पनि उतै हराइरहेका रहेछन् । यसरी अलपत्र छाडिएका लासलाई नेपालसम्म ल्याउने र परिवारलाई जिम्मा लगाउने कर्ममा आफूलाई जोडे । यो कथा हो– महेन्द्रराज पाण्डेको । यो उनको कर्म र धर्मको कथा हो । कथा यसरी शुरु हुन्छ ।

उनी सानै हुँदा बुवा हराए । कहाँ गए होलान् ? थाहा–पत्तो थिएन । त्यति धेरै थाहा–पत्तो हुने उमेर पनि थिएन । न मनग्य खेतबारी थियो, न पुग्दो आयआर्जन । त्यसो त, बुवाको घरमा कुनै इलम थिएन । त्यसैले रोजीरोटीको खोजीमा बुवाले बेलाबखत घर छाडिरहन्थे । निकै समय बित्यो तर, सधैं घर फर्कने बुवा फर्केनन् ।

महिनौंपछि बुबा होइन, हुलाकबाट चिठी आइपुग्यो । आमालाई चिठी पढ्न आउँदैनथ्यो । महेन्द्रले हतार–हतार चिठी खोलेर पढे । चिठीको व्यहोरा यस्तो थियो, ‘म धेरै टाढा परदेशमा छु । पैसा कमाउन आएको हुँ । आराम कुशल छु । तिमीहरू सञ्चै सुविस्तै हौला भनी भगवानसँग प्रार्थना गरेको छु ।’

बुवा घरभन्दा कता हो कता टाढा छन् भन्ने कुराको त भेउ पाए तर कति टाढा ? कहाँ ? थाहा भएन । पछि बाग्लुङबाट एक जना वकिल दाइ आइपुगे । उनैले खाममा लेखिएको अंग्रेजी अक्षर हेरेर भने, ‘केएसए लेखिएको छ । यो भनेको किङडम अफ साउदी अरेबिया हो ।’

परिवारमा उमङ्ग छाउनका लागि यही एउटा वाक्य काफी थियो, ‘बुवा साउदी अरेबियामा छन् ।’ घरमा लालाबालाहरू खुशीले फुरुङ्ग भए । उनीहरूलाई लागेथ्यो, ‘अब हाम्रो घरमा भरपेट भात पाक्नेछ, नयाँ लुगा लगाउन पाइनेछ ।’

किनभने पाल्पास्थित त्यो घरमा सधैं दुःख थियो । दशैंमा खाने चामल हुँदैनथ्यो, एकसरो लगाउने लुगा हुँदैनथ्यो । त्यसमाथि ऋणले बेस्सरी थिचेकै थियो ।

बुवाले शुरु–शुरुमा पठाएको रकम ऋणपान तिर्दैमा ठिक्क भयो । त्यसबीचमा बुवा घर आए । परदेशमा दुःखजिलो गरेर, खाई–नखाई पठाएको पैसाले परिवारको दुःख फेरिएको थिएन । उनी विरक्तिए र फेरि विदेशकै बाटो समाए ।

त्यसपछि चिठी लेख्ने, पैसा पठाउने त कता हो कता, उनी कहिल्यै घर फर्किएनन् ।

यसरी बाल्यकालमै हराएका बुवालाई खोज्दै साउदी अरब पुगेका थिए, महेन्द्र । यतिबेला उनी मस्त किशोर भइसकेका थिए । पढाइमा तेज, काममा तगडा । सदारमुकाम बसेर कक्षा १२ मा पढ्दै गर्दा उनले वैदेशिक रोजगारीको बाटो समाए ।

बुवा खोज्दै बालुवाको साम्राज्यमा

सन् २००६ । साउदी अरब । साउदी एयरलाइन्स अवतरण गरिरहँदा उनले देखे, बालुवाको विशाल साम्राज्य । यता हेर्‍यो, बालुवा । उता हेर्‍यो, बालुवा । ‘त्यो बालुवाको उकुसमुकुस धरातलमा कहाँ होलान् मेरो बुवा’ सम्झेर उनलाई औडाह भयो ।

उनको भित्री ध्येय थियो, बुबाको खोजी । बाहिरी निहुँ थियो, वैदेशिक रोजगारी ।

विमानस्थलबाट ओर्लनासाथ त्यहाँको कम्पनीले उनको पासपोर्ट कब्जा गर्‍यो । यो त्यहाँको नियम नै हो, ताकि श्रम बेच्न आएको कामदार लाखापाखा नलागोस् । यसरी साउदी अरबको माटो टेक्नासाथ उनी बन्धकमा परे ।

अब काम र कम्पनीबाट उम्किएर त्यो एकलासे मरुभूमिमा बुवालाई कसरी खोज्ने ? न फोन नम्बर छ, न ठेगाना ।

महेन्द्रलाई ट्रकमा हालेर अल हफुफ भन्ने ठाउँमा पुर्‍याएको र त्यहींको एउटा स्टोरमा कामको जिम्मा लगाएको थियो । बिहान ७ बजेदेखि ड्युटी शुरु हुन्थ्यो । त्यहाँ यन्त्रवत् काम गर्नुपर्ने । दिसा–पिसाब गर्न पनि सुपरभाइजरलाई सोधेर जानुपर्थ्यो । सुबिस्ताले खान नपाइने । त्यही कारण उनलाई पिसाब सम्बन्धी समस्या भयो । ग्यास्ट्रिकले दुःख दिने त छँदैछ ।

जस्तोसुकै कष्ट खेप्नुको विकल्प थिएन । किनभने घरमा लागेको ८ लाख रुपैयाँ ऋण तिर्नु र बुवालाई खोज्नु जो थियो । तीन महिनासम्म उनले दायाँ–बायाँ गर्नै पाएनन् ।

एकदिन बल्लतल्ल छुट्टी मिलाएर नेपाली बसोबास गर्ने ठाउँसम्म पुगे । उनलाई के लागेको थियो भने, ‘कतै मेरो बुवा यताकतै, यस्तै ठाउँमा भेटिन्छन् कि ?’ तर, त्यहाँ बुवा भेटिएनन् । उनी आफ्‌नो बुवा खोज्न आएको भनी भन्दैनथे । पाल्पातिरको कोही छन् ? भनी सोधीखोजी गर्थे ।

सोही क्रममा एक जना भूपाल भन्ने दाइसँग चिनजान भयो, जो मरुभूमिमा ऊँट र भेडा गोठाला गर्थे । उनलै सुनाए, ‘ठ्याक्कै नाम त थाहा छैन । तर, पाण्डे दाइ भनेर चिनिने मानिस जेद्दा भन्ने ठाउँतिर गए जस्तो लाग्छ ।’

भुसको थुप्रोमा हराएको सियो खोज्न जस्तै जटिल थियो स्थिति । यद्यपि बुवा खोज्नु नै थियो । उनी खुलस्त भन्न सक्दैनथे, ‘मेरो बुवा यतै हराएका छन्, जसलाई खोज्न म आएको हुँ ।’

दिन बित्यो, हप्ता बित्यो, महिना बित्यो । ६ महिनापछि उनको सरुवा भयो अल खबर भन्ने ठाउँमा । त्यहाँ पुगेपछि उनले कामको चाप घटाए र बुवा खोज्ने क्रमलाई तीव्र बनाए । नेपालीहरू जहाँ–जहाँ छन्, चियोचासो गर्न थाले । एक जना भरत दाइ थिए, जेद्दामा । उनले भने, ‘पाल्पातिरका पाण्डे दाइ यतै हुनुहुन्छ, म भेट गराइदिन्छु ।’

इदको चारदिने छुट्टी थियो । त्यही मौकामा उनी भरत दाइकहाँ पुगे, जो साँघुरो कोठामा तीन–चार जनाको दरले बसिरहेका थिए । भरत दाइले कतैबाट बुबालाई त्यहीं ल्याइदिए । यतिबेला बुवाको हुलिया बेग्लै भइसकेको थियो ।

महेन्द्रले देखेका मसिनो जुँगा भएको बुबा थिएनन् ती । उनको त दाह्री–जुँगा बाक्लो भइसकेको थियो । अनुहारमा उमेर र दुःखका धर्साहरू फैलिसकेका थिए । आँखामा तेज थिएन, शरीरमा ऊर्जा । कस्तो शिथिल, कस्तो टिठलाग्दो ।

बुवालाई देख्नासाथ उनको आँखामा टम्म आँशु भरियो । बुवाको पनि । बुवाले यति मात्र बोले, ‘किन आइस् तँ ?’

रोगले थलिएपछि मात्र कम्पनीमा बिदा

बुवाको हालत देख्दा उनलाई लागेको थियो, तुरुन्त घर फर्काउन पाए हुन्थ्यो । तर, विदेशी श्रमिकलाई त्यस्तो छुट थिएन । किनभने उनीहरूको त जीवन नै बन्धक हुन्थ्यो ।

महेन्द्र स्वयम् त्यसका भुक्तभोगी भइसकेका थिए । आरामले पिसाब फेर्न र स्वादले खान त नपाइने ठाउँ । त्यसमाथि ज्यानलाई दाउमा राखेर गर्नुपर्ने काम । उनी जुन स्टोरमा काम गर्थे, त्यहाँ लिफ्‌टमा भारी तल–माथि गराउनुपर्ने । लिफ्‌ट पनि कस्तो भने, खुल्लमखुला । त्यहाँबाट थोरै सन्तुलन गुमाउनासाथ शरीर सोझै तल उछिट्टिएर भुइँमा बजारिन सक्थ्यो ।

विदेशी श्रमिकको जीवन वास्तवमा मृत्यु जस्तै भयावह छ । उनले यस्तै देखे, यस्तै भोगे । बुवा किन यत्तिका वर्षसम्म विदेशमै गुमनाम भए ? किन परिवारलाई खबर गरेनन् ? किन पैसा पठाएनन् ? बल्ल थाहा पाए । हाडछाला घोटेर काम गर्दा पनि पैसा बचाउन कठिन भएपछि बुवा परिवारबाट जानीजानी विच्छेद भएका रहेछन् ।

यस्तो विवशता बुझेपछि जतिसक्दो चाँडो बुवालाई घर फर्काउन चाहन्थे । तर, कम्पनीको नियम अनुसार त्यो सम्भव थिएन । जब बुवा बिरामी परे, तब मात्र कम्पनीमा ‘एक्जिट एप्लाई’ गर्न पाए । दशैंको छेको पारेर बुवा घर फर्कने र मंसीरमा छोरो फर्कने योजना बन्यो । महेन्द्र मंसीरमै फर्किए तर बुवालाई कम्पनीले रोक्यो ।

अनेक अनुनयविनय गरेपछि बल्लतल्ल बुवालाई कम्पनीले छुट्टी दियो, चार–पाँच महिनापछि । बुवालाई घर फर्काएपछि महेन्द्रको मनमा एउटा कुराले बेचैन बनाइरह्यो, ‘मेरो बुबा जसरी पराया भूमिमा बन्धक बनेका कति अरू बुवाहरू होलान् ? कति अरू युवाहरू होलान् ?’

विदेशमा अलपत्र हजारौं शव

बुवाको सेतो दाह्री र मरुभूमिमा ऊँट चराइरहेका भूपाल दाइको विरक्तलाग्दो दृश्य उनको मानसपटलमा खेलिरह्यो ।

त्यही बेचैनी बोकेर उनी पाल्पाबाट काठमाडौं आए । अनामनगरमा डेरा लिए । आरआर कलेज भर्ना भए । अनि शुरु गरे वैदेशिक रोजगारीमा गाह्रो–साह्रो झेलिरहेकाहरूलाई घर फर्काउने अभियान । यसका लागि उनले गैर नाफामूलक संस्था खोले, वैदेशिक रोजगार समन्वय संस्था ।

आफ्‌नो डेरालाई दुई भागमा बाँडेर एकातिर आफू बस्ने, अर्कोतिर अफिस चलाउने गरे । अफिस शुरु गरेपछि उनको दिनचर्या नै वैदेशिक रोजगार विभाग, विमानस्थल, दूतावास धाउने भइदियो । त्यस क्रममा धेरै यस्ता परिवार हारगुहार गर्दै आइपुग्थे– जसको आफन्तको शव विदेशमा छन्‌; अलपत्र अवस्थामा, महिनौं महिनादेखि । यसरी उनको कर्म बदलियो, वैदेशिक रोजगारीका क्रममा मृत्यु भएका र उतै अलपत्र परेको लास फर्काउने गरी ।

उनी दिनदिनै विमानस्थल पुग्थे, शव बुझ्‌थे र आफन्तको जिम्मा लगाइदिन्थे । शव लिन आएका कति आफन्त त्यहीं मूर्च्छा पर्थे । यस्तो अवस्थामा शवको बन्दोबस्ती गर्नु र आफन्तलाई सम्हाल्नुपर्ने हुन्थ्यो । यसरी थुप्रै पटक उनी शव लिएर मान्छेको घर–घरसम्म पुगे ।

यसरी हजारौंको संख्यामा उनले अलपत्र शव ल्याउने काम गरे । त्यसबेला सरकारले शव ल्याउनका लागि आवश्यक पहल गर्ने, गाडी सुविधा वा क्षतिपूर्ति दिने व्यवस्था थिएन ।

एकातिर उनले वैदेशिक रोजगारीका क्रममा मृत्यु भएकाहरूलाई नेपालसम्म ल्याउने बन्दोबस्ती गर्दै थिए भने अर्कोतिर जिल्ला–जिल्लामा पुगेर वैदेशिक रोजगार सम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम पनि गर्दै थिए । खासगरी जिल्ला प्रशासन कार्यालयसँग समन्वय गरेर त्यसैको आडमा वैदेशिक रोजगार सम्बन्धी जानकारी दिने व्यवस्था मिलाइएको थियो ।

पासपोर्ट बनाउन प्रशासन कार्यलय पुग्नेहरूलाई कुन देश जान लागेका हुन् ? त्यही अनुसार परामर्श उपलब्ध गराउन थाले । त्यस देशमा पाइने कामको अवसर, कामको प्रकृति, पारिश्रमिकको सुविधादेखि त्यहाँ बस्दा अपनाउनुपर्ने सचेतनासम्मको कुरामा उनीहरू परामर्श दिन्थे ।

साउदी अरबमा श्रम भिसा बोकेर जानेहरूका लागि उनले एउटा छुट्टै गाइड बुक नै तयार गरे, जसले त्यहाँको वस्तुस्थितिदेखि रोजगारका विविधताबारे छर्लङ्ग पार्थ्यो ।

यसरी वैदेशिक रोजगारीसँग जोडिएर साथ–सहयोग गरिरहँदा उनले पढाइलाई पनि अगाडि बढाए । पढाइकै सिलसिलामा पोल्यान्ड पुगे, त्यसपछि अमेरिका । अहिले उनी अमेरिकामा पारिवारिक जीवन बिताइरहेका छन् ।

तर, उनको जीवन पारिवारिक मात्र छैन, सामाजिक पनि छ । त्यहाँ ह्युमानिटी युनाइटेडको फोर्स्ड लेबर एन्ड ह्युमन ट्राफिकिङ निर्देशकको रूपमा उनी विश्वभरका आप्रवासीहरूको मुद्दा हेरिरहेका छन् । तिनीहरूको दुःख–सुखका साथी बनिरहेका छन् ।