‘कक्रोच जनता पार्टी बदलिएको युगको नयाँ भाषा हो’

८ जेठ, काठमाडौं । भारतीय राजनीतिले एउटा असामान्य प्रतीक पाएको छ: साङ्लो वा कक्रोच। गत हप्ता, भारतका प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तको टिप्पणीपछि कक्रोच अचानक चर्चामा आयो। एउटा सुनुवाइका क्रममा, उनले पत्रकारिता र एक्टिभिज्म तर्फ लागिरहेका बेरोजगार युवाहरूलाई कक्रोच र परजीवीहरूसँग तुलना गरेको भनिएको थियो।

पछि उनले आफ्नो संकेत विशेषगरी ‘नक्कली र आधारहीन डिग्री’ भएका व्यक्तिहरूतर्फ रहेको, न कि समग्र रूपमा भारतका युवाहरूतर्फ भन्दै स्पष्टीकरण दिए ।

तर त्यतिबेलासम्म यो टिप्पणी सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलिसकेको थियो, जसबाट रिस, चुट्किला र एउटा रमाइलो राजनीतिक विचार- ‘कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी)’ को जन्म भइसकेको थियो। सीजेपी कुनै औपचारिक राजनीतिक पार्टी होइन, बरु राजनीतिक व्यंग्यमा आधारित एउटा अनलाइन आन्दोलन हो।

यसको सदस्यताका सर्तहरूमा बेरोजगार हुनु, अल्छी हुनु, सधैँ अनलाइन रहनु र ‘व्यावसायिक रूपमा आफ्नो भडास निकाल्ने क्षमता’ हुनु समावेश छ।

पाँच दिनमा इन्स्टाग्राममा यसका १ करोड ७० लाख (१.७ करोड) भन्दा बढी फलोअर्स पुगिसकेका छन्। यसलाई राजनीतिक सञ्चार रणनीतिकार र बोस्टन युनिभर्सिटीका छात्र अभिजीत दीपकेले बनाएका हुन्।

अभिजीतका अनुसार, यो विचार एउटा मजाकको रूपमा आएको थियो। तर राजनीतिक विश्लेषक योगेन्द्र यादवलाई भने यो केवल एउटा मजाक मात्र हो जस्तो लाग्दैन।

‘तानाशाह सरकारहरू सबैभन्दा बढी चुट्किलाहरूसँग डराउँछन्’

योगेन्द्र यादव भन्छन्, ‘यो जुन कक्रोच जनता पार्टी सामाजिक सञ्जालमा एउटा मिमको रूपमा सुरु भयो, यो हाँसो-मजाक वा रिस मात्र होइन। देशको भित्र तल्लो तहबाट एउटा छटपटी र हलचल छ, किनकि व्यवस्थाका स्थापित बाटाहरू र ढोकाहरू बन्द भएका छन्।’

उनी थप्छन्, ‘मजाक वा चुट्किला सधैँ कुनै न कुनै गहिरो पीडासँग जोडिएको हुन्छ, त्यसैले हामी यसको विश्लेषण मजाकमा गर्न सक्दैनौँ। सरकारद्वारा यसलाई प्रतिबन्ध लगाइनु एउटा गम्भीर परिवर्तनको सुरुवात हुन सक्छ।’

यादवका अनुसार, जब पनि कुनै सरकारले संस्थाहरूमाथि कब्जा जमाउँछ र आफ्नो पूर्ण सत्ता स्थापित गर्छ, तब विद्रोह अप्रत्याशित ठाउँहरूबाट पैदा हुन्छ।

‘सन् १९७१ मा इन्दिरा गान्धीको भारी जितपछि १९७४ मा जयप्रकाश आन्दोलन सुरु भयो, १९८० मा राजीव गान्धीको भारी बहुमतपछि १९८३ मा असम आन्दोलन उठ्यो, २००९ को जितपछि २०११ मा अन्ना आन्दोलन र २०१९ को दुई वर्षपछि किसान आन्दोलन सुरु भयो। जब व्यवस्थाका बाटाहरू बन्द हुन्छन्, तब जनताले कुनै न कुनै नयाँ बाटो खोजिहाल्छन्।’

सीजेपीको एक्स ह्यान्डललाई प्रतिबन्ध लगाइएको विषयमा योगेन्द्र यादव भन्छन्, ‘तानाशाह सरकारहरू सबैभन्दा बढी चुट्किलाहरूसँग डराउँछन्। जुन सरकारले चुट्किला सुन्न सक्दैन, ऊ आफैँ एउटा चुट्किला बन्न पुग्छ। यदि प्रतिबन्ध नलगाइएको भए, सायद यो रिस पोखिएर शान्त हुन्थ्यो होला, तर अब यो कुरा धेरै टाढासम्म पुग्नेछ।’

यसका साथै उनलाई लाग्छ- यो विपक्षका लागि पनि एउटा खतराको घण्टी हो। युवाहरू यति ठूलो सङ्ख्यामा एउटा मिम अकाउन्टसँग जोडिनुले यो देखाउँछ कि विपक्ष उनीहरूलाई कुनै आकर्षक विकल्प दिन असफल भएको छ। उनका अनुसार, विपक्षी नेताहरूले यो बुझ्नुपर्छ कि युवाहरू आफैँ उनीहरूकहाँ आउने छैनन्, बरु नेताहरू युवाहरूकहाँ जानुपर्छ।

एउटा प्रश्न अद्यापि छ: तर धेरै पटक यस्तो हुन्छ कि मानिसहरूको रिस सामाजिक सञ्जालमा लेखेरै सकिन्छ, र तल्लो तहमा (जमिनमा) कुनै परिवर्तन हुँदैन। के यो पनि यस्तै रिस हो र एक पटक यो भडास निस्किएपछि सबै सामान्य हुनेछ त?

यादव भन्छन्, ‘यदि यसमा प्रतिबन्ध नलगाइएको भए यो सबै कुरा साँचो हुन सक्थ्यो कि रिस थियो, भडास थियो, पोखियो, सकियो। तर जब तपाईंलाई भडास निकाल्नबाट रोकिन्छ, जब भनिन्छ कि तपाईं ट्विटरमा एउटा चुट्किलाको हिस्सा बन्न सक्नुहुन्न… यसको मतलब मामिला गम्भीर छ।’

उनी थप्छन्, ‘अहिलेसम्म चुट्किला हाम्रो बीचमा थियो। अब चुट्किलामा सरकार सामेल भएको छ। अब चुट्किलाको औँला सरकारतर्फ सोझिएको छ। र अब यो कुरा निकै परसम्म जानेछ।’

यो बदलिएको युगको भाषा हो

मानिसहरू धेरै तीव्र गतिमा यस अकाउन्टसँग जोडिरहेका छन् र अब यहाँ गम्भीर राजनीतिक कुराहरू पनि भइरहेका छन्। आगामी दिनमा यो कता जाँदै गरेको देखिन्छ, जस्तै कि अर्को हप्ता के होला?

यो प्रश्नमा यादवको जवाफ छ, ‘पहिलो कुरा त यो उठ्नेछ कि यो प्रतिबन्ध हटाइयोस्। र मलाई लाग्छ कि यो केवल फलो गर्ने एक-सवा करोडबाट मात्र होइन, करोडौं कण्ठबाट आवाज आउनेछ कि बन्द किन गर्दैछौ? अरे यो त चुट्किला हो, मजाक हो।’

उनी थप्छन्, ‘म त आगामी केही घण्टाको पनि सोचिरहेको छु कि यो प्रतिबन्ध लगाएर सरकारले यसलाई कसरी न्यायोचित ठहराउला? केही त छ जुन बाहिर आउन तड्पिरहेको छ। जमिनमुनि केही हल्लिरहेको छ। त्यसले कस्तो अभिव्यक्ति लिनेछ भन्ने कुरा अझै हामीलाई थाहा छैन। तर मलाई पक्कै महसुस हुन्छ कि यसलाई बन्द गरेर सरकारले ठूलो जोखिम उठाएको छ र हुन सक्छ जुन मामिला केवल भडास र चुट्किलामा सीमित हुन्थ्यो, त्यो अब कुनै ठूलो दिशातर्फ जान सक्छ।’

jl

सीजेपीलाई लिएर धेरै मिमहरू बनिरहेका छन्। के मिमले घोषणापत्रको ठाउँ लिइरहेको छ वा यो मिम नै आजका युवाहरूको घोषणापत्र बन्न सक्छ?

यसको जवाफमा यादव भन्छन्, ‘यो बदलिएको युगको नयाँ भाषा हो। मेरो पालामा मानिसहरू घोषणापत्र पढ्थे। हिजोआज मानिसहरू युट्युब हेर्छन्। पहिले मानिसहरू पोस्टर बनाउँथे, अहिले मिम बनाउँछन्। त्यसैले हरेक पुस्ताको नयाँ व्याकरण हामीले सिक्नुपर्छ। यस व्यङ्ग्यको पछाडि एउटा धेरै गहिरो राजनीतिक सन्देश छ र यदि सत्ताधारी दल र विपक्ष दुवैले यसबाट सिकेनन् भने मलाई लाग्छ उनीहरूले आफ्नो आधार गुमाउनेछन्।’

यति ठूलो सङ्ख्यामा यदि भारतका युवाहरूले आफूलाई कक्रोचसँग पहिचान गरिरहेका छन् भने के यो केवल आक्रोशको प्रकटीकरण मात्र हो वा भारतको लोकतान्त्रिक व्यवस्थामाथिको धेरै गहिरो निराशालाई देखाइरहेको छ?

यादवको जवाफ छ, ‘हो, यसमा निराशा छ, फ्रस्ट्रेसन छ तर यो रिससँगै जोडिएको एउटा आशा पनि छ, एउटा आकाङ्क्षा छ। कतै यो छ कि ल कसैले त केही गर, यिनीहरूको हातमा केही छैन। यिनीहरूको हातमा केही छैन। यसलाई केवल नकारात्मक अभिव्यक्तिका रूपमा मात्र नहेर्नुहोस्। त्यो कक्रोचको पछाडि लुकेको आकाङ्क्षालाई, कसैले आएर हात समातोस् भन्ने आशालाई हेर्नुहोस्।’

(बीबीसी हिन्दीबाट)