जनताको जीवन फेरिए मात्रै सरकार सफल

इतिहासले कुनै राष्ट्रलाई राजनीतिक बहसको तीव्रताले होइन, आफ्ना नागरिकको जीवनमा ल्याएको परिवर्तनले सम्झन्छ। दीर्घकालीन समृद्धि हासिल गरेका राष्ट्रहरूले शान्ति, सुशासन, बलिया संस्था, पूर्वाधार, शिक्षा र आर्थिक अवसरलाई प्राथमिकता दिएका छन्। राजनीतिक प्रणाली फरक–फरक हुन सक्छन्, तर सफल राष्ट्रहरूको एउटा साझा विशेषता हुन्छ— उनीहरूले राजनीतिक टकरावभन्दा राष्ट्रिय विकासलाई माथि राख्छन्।

सन् १९९२ मा सिंगापुरका तत्कालीन प्रधानमन्त्री ली कुआन यूले व्यक्त गरेको एउटा विचार आज पनि धेरै विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि सान्दर्भिक छ। उनका अनुसार कुनै सरकारको मूल्याङ्कन केवल त्यसको राजनीतिक विचारधाराले होइन, बरु त्यसले आफ्ना नागरिकको जीवनस्तर कति सुधार्न सक्यो भन्ने आधारमा हुनुपर्छ। लोकतन्त्र महत्वपूर्ण छ, तर लोकतन्त्र मात्रले समृद्धि ल्याउँदैन।

सक्षम नेतृत्व, अनुशासित प्रशासन, बलिया संस्था, दीर्घकालीन योजना र प्रभावकारी कार्यान्वयन विना कुनै पनि देशले दिगो विकास हासिल गर्न सक्दैन। अन्ततः सफल सरकार त्यही हो, जसले आफ्ना नागरिकलाई राम्रो शिक्षा, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षित समाज, आधुनिक पूर्वाधार र उज्ज्वल भविष्यप्रति विश्वास दिलाउन सक्छ।

नेपाल आज यस्तै ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। हिमालयको अनुपम सम्पदा, प्रशस्त जलस्रोत, विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र बीचको रणनीतिक भौगोलिक अवस्थिति, विविध सांस्कृतिक सम्पदा र ऊर्जावान युवा जनशक्ति नेपालका असाधारण शक्तिहरू हुन्। तर यी सबै सम्भावनालाई राष्ट्रिय समृद्धिमा रूपान्तरण गर्न हामी अझै सफल हुनसकेका छैनौं।

राजनीतिक अस्थिरता, अल्पकालीन सोच, कमजोर कार्यान्वयन र प्रशासनिक जटिलताले हाम्रो विकास यात्रालाई धेरै वर्ष पछाडि धकेलेको छ। अब प्रश्न कुन दलले सरकार बनाउने भन्ने होइन; प्रश्न यो हो कि जुनसुकै सरकारले पनि विकासलाई आफ्नो पहिलो प्राथमिकता बनाउन सक्छ कि सक्दैन।

नेपालको विकास कुनै एक राजनीतिक दलको एजेन्डा हुनुहुँदैन; यो सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा संकल्प बन्नुपर्छ। सडक, विद्यालय, अस्पताल, विमानस्थल, डिजिटल पूर्वाधार, सिंचाइ, ऊर्जा, अनुसन्धान, प्राविधिक शिक्षा र औद्योगिक विकास जस्ता विषयहरू चुनावी घोषणापत्रमा सीमित हुनुहुँदैन। सरकार फेरिन सक्छ, तर राष्ट्रिय विकासको दिशा फेरिनुहुँदैन। नीतिगत निरन्तरताले मात्र नागरिक, लगानीकर्ता र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूको विश्वास जित्न सकिन्छ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हिमाल वा नदी मात्र होइन, यसको युवा शक्ति हो। प्रत्येक वर्ष लाखौं नेपाली युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश जान बाध्य हुन्छन्। वैदेशिक रोजगारीले धेरै परिवारलाई आर्थिक सहयोग पुर्‍याएको छ, तर कुनै पनि राष्ट्र आफ्ना सबैभन्दा सक्षम युवालाई विदेश पठाएर समृद्ध बन्न सक्दैन। हाम्रो लक्ष्य युवालाई विदेश जान रोक्नु होइन, नेपालमै बस्न सक्ने आकर्षक अवसर सिर्जना गर्नु हुनुपर्छ।

यसका लागि खेलकुद, प्राविधिक शिक्षा, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र विज्ञानमा ठूलो लगानी आवश्यक छ। खेलकुदले युवामा अनुशासन, आत्मविश्वास, नेतृत्व क्षमता र राष्ट्रिय एकता विकास गर्छ। प्रत्येक जिल्लामा आधुनिक खेल मैदान, प्राविधिक शिक्षालय, अनुसन्धान केन्द्र र स्टार्टअप इनक्युबेसन केन्द्र स्थापना गर्न सकियो भने युवाको ऊर्जा निराशाबाट सिर्जनशीलतातर्फ मोड्न सकिन्छ। जब युवाले आफ्नै देशमा भविष्य देख्न थाल्छन्, त्यहींबाट राष्ट्र निर्माणको वास्तविक यात्रा शुरु हुन्छ।

नेपालको भौगोलिक बनावट चुनौतीपूर्ण भए पनि यही चुनौती हाम्रो सबैभन्दा ठूलो अवसर बन्न सक्छ। सडक, पुल, सुरुङ, रोपवे, विमानस्थल, उच्चगतिको इन्टरनेट र भरपर्दो सार्वजनिक यातायात केवल निर्माण परियोजना होइनन्; ती आर्थिक विकासका मेरुदण्ड हुन्। हिमाली गाउँलाई बजारसँग जोड्ने प्रत्येक सडकले गरिबी घटाउँछ, प्रत्येक पुलले समय बचाउँछ र प्रत्येक विमानस्थलले नयाँ आर्थिक सम्भावना खोल्छ। दुर्गम क्षेत्रका नागरिकले वर्षभरि स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र बजारमा पहुँच पाउनुपर्छ। आधुनिक पूर्वाधारले मात्र नेपाललाई वास्तविक अर्थमा एकीकृत बनाउन सक्छ।

विश्व इतिहासले देखाएको छ कि जहाँ पूर्वाधार निर्माण भयो, त्यहाँ व्यापार बढ्यो, उद्योग फस्टायो र समृद्धि आयो। आधुनिक टर्कीले विभिन्न क्षेत्रमा क्षेत्रीय विमानस्थल निर्माण गरेर पर्यटन, कृषि निर्यात र उद्योगलाई स्थानीयस्तरमै विस्तार गर्न सफल भएको छ। नेपालले पनि हिमाली विमानस्थल, उद्धार सेवा, डिजिटल सञ्जाल र आधुनिक यातायात प्रणालीमा लगानी गरेर आफ्ना दुर्गम क्षेत्रलाई विकासको मूलधारमा ल्याउन सक्छ।

पर्यटन नेपालका लागि अर्को अनुपम अवसर हो। सगरमाथाले नेपाललाई विश्वमा चिनाएको छ, तर नेपालको पर्यटन केवल हिमालमा सीमित हुनुहुँदैन। लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, जनकपुर, मुक्तिनाथ, राष्ट्रिय निकुञ्ज, सांस्कृतिक सम्पदा, पर्व–उत्सव, साहसिक खेल, स्वास्थ्य पर्यटन, सम्मेलन पर्यटन र लक्जरी आतिथ्य सेवाले नेपाललाई विश्वकै आकर्षक गन्तव्य बनाउन सक्छ। पर्यटनको लाभ केही क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई सम्पूर्ण देशका समुदायसम्म पुग्नुपर्छ।

कृषिलाई पनि निर्वाहमुखी अवस्थाबाट व्यावसायिक उत्पादनतर्फ रूपान्तरण गर्नुपर्छ। आधुनिक सिंचाइ, वैज्ञानिक खेती, चिस्यान भण्डारण, खाद्य प्रशोधन र निर्यातमुखी उत्पादनले किसानको आम्दानी धेरै गुणा बढाउन सक्छ। नेपाली कफी, चिया, जडीबुटी, मह, मसला र अर्गानिक उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रिमियम ब्रान्डका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ। किसानलाई प्रविधि, बीमा, वित्तीय पहुँच र बजार उपलब्ध गराउनु विकासको आधार हो।

शिक्षा प्रणालीलाई पनि बदल्न आवश्यक छ। विश्वविद्यालयले केवल प्रमाणपत्रधारी बेरोजगार उत्पादन गर्ने होइन, वैज्ञानिक, इन्जिनियर, चिकित्सक, प्राविधिक, सफ्टवेयर विकासकर्ता, अनुसन्धानकर्ता र उद्यमी उत्पादन गर्नुपर्छ। प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई विश्वविद्यालयीय शिक्षासरह सम्मान दिइनुपर्छ। भविष्यको अर्थतन्त्र ज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनमा आधारित हुनेछ।

आर्थिक विकासका लागि पूँजी र वित्तीय प्रणाली पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। नेपालले पारदर्शी कानून, पूर्वानुमान गर्न सकिने नीति र लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। नेपालको कानून र नियमनभित्र रहेर प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई सञ्चालनको अवसर दिन सकियो भने विदेशी लगानी, परियोजना वित्तपोषण र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा ठूलो सहजता आउनेछ। यसले नेपालको सार्वभौमिकतामा असर गर्दैन; बरु नेपालको अर्थतन्त्रलाई विश्वसँग अझ प्रभावकारी रूपमा जोड्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

तर यी सबै योजनाहरू सफल हुनका लागि सुशासन अपरिहार्य छ। भ्रष्टाचार विकासको सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो। यसले सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग गर्छ, लगानीकर्ताको विश्वास घटाउँछ र नागरिकको राज्यप्रतिको भरोसा कमजोर बनाउँछ। डिजिटल सरकारी सेवा, पारदर्शी खरिद प्रक्रिया, स्वतन्त्र न्यायपालिका, सक्षम निजामती प्रशासन र कानूनको समान कार्यान्वयनले मात्र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।

जलविद्युत् नेपालका लागि अर्को ऐतिहासिक अवसर हो। स्वच्छ ऊर्जाले उद्योगलाई ऊर्जा दिन सक्छ, आयातित इन्धनमा निर्भरता घटाउन र क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापारको केन्द्र बनाउन सक्छ। भरपर्दो विद्युत् आपूर्तिले उद्योग विस्तार, रोजगारी सिर्जना र आर्थिक प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउँछ।

स्वास्थ्यमा गरिएको लगानी पनि राष्ट्र निर्माणकै लगानी हो। सुरक्षित मातृत्व, आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा, हिमाली उद्धार, टेलिमेडिसिन, पोषण र रोकथाममुखी स्वास्थ्य प्रणालीले नागरिकको जीवन मात्र बचाउँदैन, राष्ट्रको उत्पादक क्षमता पनि बढाउँछ।

नेपालले अर्को पुस्ताका लागि एउटा यस्तो भविष्य निर्माण गर्नुपर्छ जहाँ प्रत्येक जिल्ला आधुनिक पूर्वाधारले जोडिएको होस्, विश्वविद्यालयहरू अनुसन्धानका केन्द्र बनून्, युवा उद्यमीहरूले विश्वस्तरीय कम्पनी स्थापना गरून्, किसानले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्ना उत्पादन निर्यात गरून्, पर्यटनले सम्पूर्ण देशलाई समृद्ध बनाओस्, जलविद्युत्‌ले उद्योग चलाओस् र सरकारी सेवा पूर्ण रूपमा पारदर्शी तथा डिजिटल बनोस्। यस्तो नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ, यदि हामीले विकासलाई राष्ट्रिय संकल्प बनायौं भने।

अन्ततः कुनै पनि सरकारको सफलता उसले दिएका भाषण वा जितेका निर्वाचनले होइन, उसले नागरिकको जीवनमा ल्याएको परिवर्तनले मापन हुन्छ। सुरक्षित सडक, गुणस्तरीय विद्यालय, आधुनिक अस्पताल, भरपर्दो विद्युत्, समृद्ध किसान, सफल उद्यमी र आशावादी युवा नै विकासका वास्तविक सूचक हुन्। लोकतन्त्र हाम्रो आधार हो, तर लोकतन्त्रको सर्वोच्च उद्देश्य नागरिकको जीवन सुधार्नु हो। यदि नेपालले राजनीतिक विभाजनभन्दा राष्ट्रिय विकासलाई, व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई र अल्पकालीन राजनीतिभन्दा दीर्घकालीन समृद्धिलाई प्राथमिकता दिन सक्यो भने नेपालको सबैभन्दा गौरवपूर्ण अध्याय अझै लेखिन बाँकी छ। इतिहासले सबैभन्दा धेरै बहस गर्नेहरूलाई होइन, भविष्य निर्माण गर्नेहरूलाई सम्झन्छ।