कफी : उत्पादन दोब्बर, माग धान्न मुस्किल, आत्मनिर्भर बन्न किन कठिन ?

२८ वैशाख, काठमाडौं । नेपाल पछिल्लो समय तीव्र गतिमा ‘कफी कल्चर’ तिर रूपान्तरण हुँदैछ । काठमाडौं उपत्यकाका गल्लीदेखि मोफसलका मुख्य सहरसम्म खुलेका क्याफेले नेपाली युवापुस्ता र सहरी जीवनशैलीमा आएको ठूलो बदलाव संकेत गर्छन् ।

जुन देशको कफीले विश्व बजारमा ‘हिमालयन स्पेसलिटी कफी’ को उपमा पाएर महँगो मूल्यमा बिक्री हुन्छ, त्यही देशका नागरिकको आवश्यकता पूर्तिका लागि भने बर्सेनि अर्बौं रुपैयाँको कफी आयात भइरहेको छ ।

मुलुकमा कफीलाई पेय पदार्थमा मात्र सीमित नराखी एक आधुनिक पहिचान र सामाजिक भेटघाटको अनिवार्य हिस्सा बनाइएको छ । सन् १९९९ मा ‘हिमालयन जाभा’ स्थापनासँगै सुरु भएको ‘ब्रिउड कफी’ यात्रा अहिले सातै प्रदेशका मुख्य सहरमा विस्तार भइसकेको छ ।

फ्रिलान्सरहरूको कार्यथलोदेखि व्यावसायिक बैठक र युवाको ‘डेटिङ स्पट’ सम्म क्याफेहरू नै रोजिन थालेपछि कफी माग आकासिएको व्यवसायी बताउँछन् । तर, मागको यो गतिलाई स्वदेशी उत्पादनले पछ्याउन नसक्दा बजार पूर्णत: आयातमा निर्भर हुन पुगेको छ ।

देशका ४० भन्दा बढी जिल्लामा कफी खेती हुने गरे पनि व्यावसायिकता अभावमा उत्पादन निकै न्यून छ । तथ्यांक अनुसार नेपालमा वार्षिक करिब २ हजार ८ सय टनभन्दा बढी कफीको माग छ, तर स्वदेशी उत्पादन ६ सय ४१ टनमा सीमित छ ।

यही झन्डै ७५ प्रतिशतको रिक्तता पूर्ति गर्न भारत, भियतनाम, कोलम्बिया, मलेसिया, थाइल्यान्ड, यूएई लगायत अन्य तेस्रो मुलुकबाट ठूलो परिमाणमा कफीको दाना र ‘इन्स्ट्यान्ट कफी’ भित्रिरहेको छ ।

नेपालले आफ्नो उत्कृष्ट ग्रेडको अर्गानिक कफी जापान, अमेरिका जर्मनी, स्वीट्जरल्यान्ड, इटाली, यूएईजस्ता देशमा ‘प्रिमियम’ मूल्यमा निर्यात गर्छ । डलर आर्जन गर्ने यो पाटो सकारात्मक देखिए पनि स्वदेशमा भने सस्तो मूल्य र कम गुणस्तरको विदेशी कफीले बजार ओगटेको छ ।

२९ गुणा बढी आयात

चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को ९ महिना (साउन–चैत) अवधिमा नेपालले १ रुपैयाँ बराबरको कफी निर्यात गर्दा करिब २६ रुपैयाँ बराबरको कफी र कफीजन्य उत्पादन आयात गरेको पाइएको छ ।

भन्सार विभागको पछिल्लो तथ्यांक अनुसार नेपालले ९ लाख ७९ हजार १ सय ३० किलो (करिब ९ सय ७९ टन) कफी र कफीजन्य वस्तु आयात गरेको छ । यसका लागि नेपालबाट कुल १ अर्ब ८४ करोड ७४ लाख ८४ हजार रुपैयाँ बाहिरिएको छ ।

यसको तुलनामा नेपालले सोही अवधिमा जम्मा ३३ हजार ७ सय ७२ किलो (करिब ३४ टन) मात्र कफी निर्यात गर्न सकेको छ, जसबाट ७ करोड १८ लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको छ । परिमाणका आधारमा हेर्दा निर्यातको तुलनामा आयात २९ गुणाले बढी देखिन्छ ।

आयातमा इन्स्ट्यान्ट कफी हिस्सा ठूलो

नेपालमा आयात हुने कफीमा दाना (गेडा) भन्दा प्रशोधित वा इन्स्ट्यान्ट कफीको हिस्सा अत्यन्तै बढी रहेको तथ्यांकले देखाउँछ । कुल १ अर्ब ८४ करोडको आयातमध्ये कफीको ‘एक्सट्र्याक्ट, एसेन्स र कन्स्ट्रेन्ट’ (इन्स्ट्यान्ट कफी) मात्रै १ अर्ब ५० करोड ८४ लाख ९७ हजार रुपैयाँको भित्रिएको छ । यसको परिमाण ५ लाख २७ हजार १ सय ६९ किलो छ । त्यस्तै कफीको मिश्रण १८ करोड ४८ लाख ३ हजार रुपैयाँको आयात भएको छ ।

कफी दाना आयात हेर्ने हो भने ११ करोड ३१ लाख ४ हजार रुपैयाँ बराबरको १ लाख ७२ हजार ९ सय ९६ किलो ‘रोस्टेड नगरिएको’ कफी भित्रिएको छ । यस्तै ४ करोड ४ लाख ३५ हजार रुपैयाँ बराबरको ३७ हजार २ सय २८ किलो रोस्टेड कफी आयात भएको देखिन्छ ।

निर्यात काँचो कफीमै सीमित

नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय बजार पठाउने कफीमा ९७ प्रतिशत हिस्सा ‘रोस्टेड नगरिएको र क्याफिन नछुट्याइएको’ काँचो कफीको छ । ९ महिनामा ६ करोड ९९ लाख ५६ हजार रुपैयाँ बराबरको ३२ हजार ६ सय ४५ किलो यस्तो कफी निर्यात भएको छ । प्रशोधित वा रोस्टेड कफी निर्यात भने निकै न्यून, अर्थात् ७ लाख ४३ हजार रुपैयाँ (६ सय २५ किलो) मा खुम्चिएको छ ।

नेपालबाट निर्यात हुने कफी विशेषगरी युरोपेली देश र जापानमा बढी जाने गरेको देखिन्छ । तथ्यांक अनुसार मूल्यका आधारमा जर्मनी र परिमाणका आधारमा स्वीट्जरल्यान्ड नेपाली कफीका प्रमुख ग्राहक हुन् ।

नेपालले ९ महिनामा सबैभन्दा बढी १ करोड ६१ लाख ९६ हजार रुपैयाँ बराबरको ६ हजार ५ सय ५ किलो कफी जर्मनी निर्यात गरेको छ ।

यस्तै परिमाणका आधारमा स्वीट्जरल्यान्ड सबैभन्दा अगाडि छ । त्यहाँ १ करोड ५६ लाख ५१ हजार रुपैयाँ बराबरको ८ हजार ३ सय ३८ किलो कफी पठाइएको छ ।

युरोपकै इटालीमा १ करोड ३ लाख ५५ हजार रुपैयाँ बराबरको ४ हजार किलो कफी निर्यात भएको छ ।

एसियाली देशमध्ये जापान नेपाली कफीको ठूलो बजार हो । यहाँ विभिन्न प्रकारका कफी गरी ९८ लाख ८ हजार रुपैयाँ बराबरको ६ हजार ८ सय २७ किलो कफी निर्यात भएको छ ।

खाडी मुलुक यूएईमा ५६ लाख ९७ हजार रुपैयाँ बराबरको १ हजार ७ सय ५९ किलो कफी पुगेको छ ।

यसबाहेक बेलायत (२७ लाख ५७ हजार), अमेरिका (२२ लाख ४९ हजार), पोल्यान्ड (२० लाख ७४ हजार) र ताइवान (२० लाख २८ हजार) मा पनि नेपाली कफीको राम्रो माग देखिएको छ ।

समग्रमा, नेपालको कफी व्यापारमा १ अर्ब ७७ करोड ५६ लाख रुपैयाँ बराबर व्यापार घाटा छ ।

उत्पादन बढाउन नीतिगत अड्चन मुख्य बाधक : महासंघ

नेपाल कफी व्यवसायी महासंघ अध्यक्ष ओमनाथ अधिकारी नेपालमा कफीको ठूलो सम्भावना भए पनि उत्पादन गति सुस्त रहेको बताउँछन् ।

‘उपभोक्ता बढेका छन्, कफी संस्कृतिको विकास भएको छ, तर उत्पादन अनुपात बढ्न सकेको छैन,’ अधिकारीले अनलाइनखबरसँग भने, ‘अहिलेको ६ सय ४१ टन उत्पादनले हाम्रो आन्तरिक मागको सानो हिस्सा मात्रै ओगट्छ, जसले गर्दा आयातको ग्राफ उकालो लागेको हो ।’

महासंघले आगामी तीन वर्षभित्र उत्पादनलाई १ हजार टनभन्दा माथि पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ । यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा १० हजार टन कफीको माग रहेकामा १ हजार टन उत्पादन पनि पर्याप्त नहुने उनी बताउँछन् ।

कफी उत्पादन बढ्न नसक्नुमा नीतिगत र वित्तीय झन्झट मुख्य कारण रहेको अधिकारी बताउँछन् । कफी खेतीले उत्पादन दिन कम्तीमा तीन वर्ष लाग्छ, तर बैंकिङ प्रणालीका कारण ऋण लिएको अर्को महिनादेखि नै किस्ता तिर्नुपर्ने बाध्यता आइपर्ने उनको भनाइ छ ।

‘म कफी खेती गर्छु भनेर बैंकमा ऋण माग्न गएँ भने सरकारी वा निजी बैंकले सहजै दिने अवस्था छैन,’ उनले भने, ‘दिइहाले पनि कफीले उत्पादन नदिँदै बैंकले अर्को महिनाबाटै ब्याज र किस्ता खोज्छ, आम्दानी नभई ऋण कसरी तिर्ने ? राज्यले कम्तीमा तीन वर्षको ग्रेस पिरियड र न्यून ब्याजदरको नीति नल्याएसम्म व्यावसायिक कफी खेती सम्भव छैन ।’

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा र ब्रान्डिङ चुनौती

नेपाली कफी ‘स्पेसलिटी कफी’ का रूपमा चिनिन्छ र यो महँगो पनि छ । अहिले नेपाली ग्रिन बिन्सको मूल्य प्रतिकिलो १ हजार ६ सयदेखि १ हजार ७ सय रुपैयाँ पर्छ, जबकि भारतबाट आयातित कफी १ हजार २ सयदेखि १ हजार ३ सय रुपैयाँमै उपलब्ध हुन्छ ।

यसले गर्दा बजारमा नेपाली कफीका नाममा सस्तो विदेशी कफी मिसाएर बेच्ने विकृति बढेको अधिकारीले औँल्याए । ‘नेपाली कफीको गुणस्तर उच्च छ, तर राज्यले मल र सिँचाइमा अनुदान नदिँदा हाम्रो लागत बढी छ,’ अध्यक्ष अधिकारीले भने, ‘भारतले मल र सिँचाइमा ७५ प्रतिशतसम्म अनुदान दिन्छ, हामीकहाँ त्यो शून्य छ ।’

अधिकारीका अनुसार कफी उत्पादनलाई व्यावसायिक बनाउन अब साना किसानलाई मात्र भर परेर हुँदैन । कम्तीमा २ सयदेखि ५ सय रोपनीमा सामूहिक वा व्यावसायिक खेती गर्नेलाई राज्यले विशेष सहुलियत दिनुपर्छ ।

कफी खेतीमा रहेको जोखिम न्यूनीकरणका लागि प्रभावकारी बीमा नीति आवश्यक रहेको उनी बताउँछन् । नेपाली कफी शतप्रतिशत अर्गानिक भएकाले यसको प्रमाणीकरण र मल उत्पादनमा राज्यले सहयोग गर्नुपर्ने उनको माग छ ।

कफी उत्पादन बढाउन लोकमार्ग केन्द्रित रोपण र ५० प्रतिशत अनुदान : बोर्ड

राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डले पनि हाल कफी क्षेत्रको मुख्य चुनौती नै उत्पादन वृद्धि गर्नु रहेको जनाएको छ ।

बोर्डका निर्देशक एवं प्रवक्ता डा. दीपक खनालले उत्पादन नबढेसम्म निर्यातमा उल्लेख्य सुधार नहुने बताए । उनका अनुसार कफी उत्पादन बढाउन बोर्डले रोपण क्षेत्र विस्तारको नयाँ योजना अघि सारेको छ ।

बोर्डले अहिले दुई मुख्य कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिएको छ । पहिलो कार्यक्रम अन्तर्गत मध्यपहाडी लोकमार्ग तथा अन्य रणनीतिक सडक केन्द्रित गरी ‘नमुना कफी बगैँचा निर्माण कार्यक्रम’ सुरु गरिएको छ । जसले सडक पहुँच भएका क्षेत्रमा कफी खेती विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।

दोस्रो कार्यक्रमका रूपमा ‘५० रोपनीको चक्लाबन्दी कफी रोपण’ छ । यस अन्तर्गत ठूलो क्षेत्रफलमा व्यावसायिक कफी खेती गर्ने किसान वा समूहलाई बोर्डले प्रोत्साहन गरिरहेको छ ।

कफी खेतीमा किसानको उत्साह बढाउन बोर्डले लागतमा आधारित अनुदान व्यवस्था गरेको छ । डा. खनालका अनुसार कफी रोपणका लागि आवश्यक पर्ने कुल लागतको ५० प्रतिशत बोर्डले अनुदानका रूपमा उपलब्ध गराउँदै आएको छ ।

यसका साथै बोर्डले स्थानीय सरकारसँग नयाँ मोडेलमा सहकार्य सुरु गरेको छ । ‘नीति र प्राविधिक सल्लाह बोर्डले दिने, तर बजेट र कार्यक्रम स्थानीय सरकारले कार्यान्वयन गर्ने’ गरी सहजीकरण भइरहेको उनले बताए ।

कफी किसानले भोग्दै आएको बैंक ऋणको मासिक किस्ता भुक्तानी, रासायनिक मल अभाव लगायत समस्या समाधान गर्न बोर्ड लागिपरेको उनको भनाइ छ ।

निर्देशक खनालले चिया र कफी दुवै कमोडिटीका लागि विशेष ‘बैंकिङ लगानी’ व्यवस्था गर्न कृषि विकास बैंकसँग छलफल भइरहेको बताए ।

‘किसानहरूलाई ऋणमा सहुलियत र सहजता प्रदान गर्न कृषि विकास बैंकसँग छिट्टै एउटा निचोडमा पुग्ने गरी काम गरिरहेका छौं,’ खनालले भने, ‘जसले कफी क्षेत्रमा लगानीको वातावरण थप सहज बनाउने छ ।’

कफी आयात-निर्यात र उत्पादन अवस्था

बोर्डको पछिल्लो ५ वर्षको तथ्यांकले भने कफी रोपण क्षेत्र र उत्पादन दुवैमा वृद्धि भएको देखाउँछ ।

तथ्यांक अनुसार आव २०७७/७८ मा ३ हजार ५२ हेक्टरमा कफी खेती गरिएकोमा २०८१/८२ सम्म आइपुग्दा यो क्षेत्र बढेर ५५०१.१ हेक्टर पुगेको छ । यो ५ वर्ष अवधिमा खेती विस्तारमा करिब ८० प्रतिशत वृद्धि देखिएको छ ।

आव २०७७/७८ मा ३१४.५ टन ग्रिन बिन उत्पादन भएकोमा २०८१/८२ मा ६४१.९ टन पुगेको छ । यसरी ५ वर्ष अन्तरालमा नेपालको कफी उत्पादन शतप्रतिशत (दोब्बर) बढेको बोर्डको तथ्यांकले देखाउँछ ।

आव २०७७/७८ मा ३ हजार ५२ हेक्टर क्षेत्रफलमा कफी लगाइएको थियो, जसबाट ३१४.५ टन कफी उत्पादन भयो । व्यापारतर्फ ९ करोड ६० लाख रुपैयाँको कफी निर्यात हुँदा १० करोड ६७ लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो ।

आव २०७८/७९ मा खेती विस्तार भई ३ हजार ३ सय ४३ हेक्टर पुग्यो र उत्पादन बढेर ३५४.९ टन भयो । यस वर्ष आयात बढेर १२ करोड ७५ लाख रुपैयाँ पुगेको थियो भने निर्यात ११ करोड ७० लाख रुपैयाँको भएको थियो ।

यस्तै २०७९/८० मा कफी आयातमा ठूलो चाप देखियो । ३२ करोड ५८ लाख रुपैयाँ बराबरको कफी आयात हुँदा १३ करोड ४ लाख रुपैयाँको मात्र निर्यात भयो । खेती क्षेत्रफल ३ हजार ६ सय ५५ हेक्टर र उत्पादन ३९४.४ टन पुगेको थियो ।

आव २०८०/८१ मा कफी उत्पादनले ५ सय टनको सीमा काट्दै ५०१.३ टन पुग्यो । क्षेत्रफल बढेर ४ हजार ३ सय ९ हेक्टर पुग्यो । यो वर्ष हालसम्मकै बढी अर्थात् ४१ करोड ९८ लाख रुपैयाँ बराबरको कफी आयात भएको थियो भने निर्यात १४ करोड ९२ लाख रुपैयाँको भएको थियो ।

त्यस्तै २०८१/८२ मा कफी खेती गरिएको क्षेत्रफल बढेर ५५०१.१ हेक्टर पुगेको छ भने उत्पादन पनि हालसम्मकै उच्च ६४१.९ टन पुगेको छ । निर्यात ११ करोड ४३ लाख रुपैयाँको भएको थियो भने १४ करोड ४१ लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो ।