हान्ता भाइरस : ५० प्रतिशतसम्म मृत्युदर हुने जोखिमपूर्ण संक्रमण अहिले किन चर्चामा छ ?

हान्ता भाइरस जुनसुकै समयमा विश्वव्यापी स्वास्थ्य चुनौती बन्न सक्ने एक अत्यन्तै घातक ‘जुनोटिक’ भाइरस हो । मुख्यतया मुसाजन्य जीवहरूबाट मानिसमा सर्ने यो भाइरसले सङ्क्रमण भएमा फोक्सो र मुटुमा गम्भीर असर पुर्‍याउँछ। हालै एटलान्टिक महासागरमा सञ्चालित एक क्रुज जहाजमा यसको अचानक प्रकोप देखिएपछि विश्वभरका स्वास्थ्य विज्ञहरू र सर्वसाधारणमा यो पुनः चर्चा र चिन्ताको विषय बनेको छ ।

के हो हान्ता भाइरस ?

हान्ता भाइरस ‘बुनियाभिरिडी’ परिवार अन्तर्गत पर्ने भाइरसहरूको एउटा समूह हो । यसको नामाकरण दक्षिण कोरियाको ‘हान्तान’ नदीको नामबाट गरिएको हो, जहाँ सन् १९७८ मा पहिलो पटक यसको पहिचान भएको थियो ।

हालसम्म वैज्ञानिकहरूले विश्वका विभिन्न भागमा यसका २० भन्दा बढी प्रजातिहरू पत्ता लगाइसकेका छन्, जसले मानव स्वास्थ्यमा फरक-फरक ढङ्गले असर गर्ने गर्दछन्।

यसको असर र भौगोलिक उपस्थितिका आधारमा हान्ता भाइरसलाई मुख्यतया दुई श्रेणीमा वर्गीकरण गरिन्छ । विशेष गरी अमेरिकी महाद्वीपमा पाइने न्यू वर्ल्ड हान्ता भाइरस प्रजातिले ‘हान्ता भाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोम’ (एचपीएस) वा ‘हान्ता भाइरस कार्डियोपल्मोनरी सिन्ड्रोम’ (एचसीपीएस) निम्त्याउँछ। यसले मानिसको श्वासप्रश्वास प्रणाली र मुटुको कार्यक्षमतामा गम्भीर क्षति पुर्‍याउने गर्दछ।

त्यस्तै युरोप, एसिया र अफ्रिकामा बढी सक्रिय रहने ओल्ड वर्ल्ड हान्ता भाइरस प्रजातिले ‘हेमरेजिक फिभर विथ रिनल सिन्ड्रोम’ (एचएफआरएस) गराउँछ। यस प्रकारको सङ्क्रमणले मानिसको मृगौलामा सिधा र घातक असर पुर्‍याउने जोखिम रहन्छ।

हालैको प्रकोप : क्रुज जहाजमा हान्ता भाइरसको सन्त्रास

हालैका दिनमा हान्ता भाइरस अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा पुनः चर्चाको केन्द्र बन्नुको मुख्य कारण एटलान्टिक महासागरमा सञ्चालित ‘एमभी होन्डियस’ नामक क्रुज जहाजमा देखिएको आकस्मिक प्रकोप हो। नेदरल्यान्ड्सको ओसनवाइड एक्स्पेडिसन्स कम्पनीद्वारा सञ्चालित यो जहाज गत अप्रिल १ मा अर्जेन्टिनाबाट प्रस्थान गरेको थियो। अन्टार्कटिका, साउथ जर्जिया र ट्रिस्टन दा कुन्हा जस्ता दुर्गम टापुहरूको भ्रमणमा रहेको यस जहाजमा देखिएको स्वास्थ्य सङ्कटले विश्वको ध्यान खिचेको छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार, जहाजमा सवार कूल १४७ यात्रु र चालक दलका सदस्यमध्ये सात जनामा हान्ता भाइरसको सङ्क्रमण पुष्टि वा आशङ्का गरिएको छ। सङ्क्रमितमध्ये तीन जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने एक जना अझै गम्भीर अवस्थामा उपचाररत छन्। अन्य तीन जनामा भने सामान्य लक्षणहरू देखिएका छन्।

मृत्यु हुनेहरूमा एक जना जर्मन नागरिक र नेदरल्यान्ड्सका एक दम्पती रहेका छन्। प्राप्त विवरण अनुसार, डच दम्पतीमध्ये पतिको अप्रिल ११ मा जहाजमै मृत्यु भएको थियो भने पत्नीको अप्रिल २६ मा दक्षिण अफ्रिकाको एक अस्पतालमा उपचारका क्रममा ज्यान गएको हो। यो दुःखद घटनाले क्रुज जहाज जस्ता बन्द वातावरणमा भाइरसको जोखिमलाई लिएर नयाँ बहस छेडिदिएको छ।

सङ्क्रमणको स्रोत र सर्ने प्रक्रिया

हान्ता भाइरसको सङ्क्रमणको मुख्य स्रोत मुसाजन्य जीवहरू हुन्। यो भाइरस मुख्यतया मुसाको पिसाब, दिसा वा र्‍यालबाट मानिसमा सर्ने गर्दछ। जब मुसाको मलमूत्रले प्रदूषित पारेको क्षेत्रमा मानिसले श्वास फेर्छ, हावामा मिसिएका भाइरसका सूक्ष्म कणहरू सिधै श्वासप्रश्वास प्रणालीमा प्रवेश गर्छन्। यो नै सङ्क्रमणको सबैभन्दा साझा र प्रमुख माध्यम हो। यसबाहेक, मुसाले टोक्दा, भाइरसयुक्त खाना खाँदा वा प्रदूषित सतह छोएर सोही हातले आँखा, नाक वा मुख छुँदा पनि यो भाइरस शरीरभित्र प्रवेश गर्न सक्छ।

सामान्यतया हान्ता भाइरस एउटा मानिसबाट अर्को मानिसमा सर्दैन। तर, दक्षिण अमेरिकामा पाइने ‘एन्डिज’ नामक प्रजातिको हान्ता भाइरसको हकमा भने सीमित मात्रामा मानिसबाट मानिसमा सङ्क्रमण सरेका केही घटनाहरू रेकर्ड गरिएका छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार यस्तो सङ्क्रमण निकै नजिकको र लामो समयसम्मको शारीरिक सम्पर्कमा रहँदा मात्र सम्भव हुने देखिएको छ।

एमभी होन्डियस क्रुज जहाजको वर्तमान प्रकोपमा पनि मानिसबाट मानिसमा सङ्क्रमण सरेको हुनसक्ने आशङ्का गरिएको छ। डब्लुएचओकी महामारी तयारी तथा रोकथाम निर्देशक डा. मारिया भान केर्खोभले केही सङ्क्रमितहरूबीच निकै घनिष्ठ सम्पर्क भएको देखिएकाले मानिसबाट मानिसमा सर्ने सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकार्न नसकिने बताएकी छिन्। यद्यपि, उनले यो भाइरस फ्लु वा कोभिड-१९ जस्तो सजिलै हावाबाट नफैलने र सर्वसाधारणका लागि यसको जोखिम अहिले नै उच्च नरहेको भन्दै थप सशंकित नहुन आग्रह गरेकी छिन्।

उपचार र रोकथाम

हान्ता भाइरसको सङ्क्रमणविरुद्ध अहिलेसम्म कुनै पनि निश्चित औषधि वा विशेष खोप विकास भइसकेको छैन। यसकारण सङ्क्रमित व्यक्तिलाई बचाउनका लागि अस्पतालमा गरिने सहयोगी उपचार नै एकमात्र विकल्पका रूपमा रहिआएको छ। बिरामीको अवस्था गम्भीर भएमा सघन उपचार कक्ष (आईसीयू) मा राखेर अक्सिजन थेरापी र भेन्टिलेटरको सहायताले श्वासप्रश्वास प्रक्रियालाई सहज बनाउने प्रयास गरिन्छ।

यो भाइरस मुसाजन्य जीवहरूबाट सर्ने भएकाले यसबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय भनेको मुसाहरूसँगको सम्पर्कबाट टाढा रहनु नै हो। आफ्नो घर, कार्यस्थल वा भण्डारण कक्षहरूमा मुसाको प्रवेश रोक्न उचित प्रबन्ध मिलाउनुपर्दछ।

मुसाको मलमूत्र भएको हुन सक्ने ठाउँहरू सफा गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ। त्यस्ता क्षेत्रमा धुलो नउडोस् भन्नका लागि भुइँ बढार्नुको साटो कीटाणुनाशक झोल वा ब्लिचको प्रयोग गरी ओसिलो बनाएर मात्र सफा गर्नुपर्दछ। यस्तो सरसफाइका क्रममा मास्क र पञ्जाको अनिवार्य प्रयोगले भाइरसको कणलाई शरीरभित्र प्रवेश गर्नबाट रोक्न सकिन्छ।

यसका साथै खानेकुराहरूलाई सधैँ मुसाको पहुँचभन्दा बाहिर सुरक्षित भाँडामा राख्नुपर्दछ। बाहिरी वातावरण वा जङ्गल नजिकै बस्ने वा काम गर्ने मानिसहरूले आफ्नो वरपरको सरसफाइमा थप ध्यान दिनु जरुरी छ। असामान्य परिस्थितिमा भने स्वास्थ्य निकायहरूको निर्देशनलाई पूर्ण रूपमा पालना गर्दै व्यक्तिगत सरसफाइ र सामाजिक दूरी कायम राख्नु बुद्धिमानी हुन्छ। हान्ता भाइरसको कुनै उपचार नभएकाले सचेतना र सावधानी नै यस घातक सङ्क्रमणविरुद्ध लड्ने सबैभन्दा बलियो हतियार हो।