चीन-नेपाल : बाढीको विपद्‍मा दुष्प्रचारको भेल

हिमनदी टुट्यो। एउटा उपत्यका बाढीमा डुब्यो। दुई देश एकैसाथ आफ्ना मृतकहरूलाई खोजिरहेका छन् । यही ल्याङटाङ लिरुङको सत्य हो । बाँकी सबै अफवाह, हरेक अप्रमाणित दाबी, हरेक दुःखलाई भूराजनीतिक हतियारमा बदल्ने प्रयास, मृतक र बेपत्ता भएकाहरूले वहन गर्न नसक्ने कोलाहल मात्र हो।

उद्धार टोलीहरू अझै शव खोतलिरहेका छन् । मृतकको यकिन संख्या थाहा भइसकेको छैन। नेपाल र चीनका परिवारहरू एउटै नदीका किनारमा एउटै खबरको प्रतीक्षामा छन् । यो दोषारोपण गर्ने समय होइन। यो तथ्य, विज्ञान र ऐक्यबद्धताको समय हो। भग्नावशेषमुनि अझै पुरिएका मानिसहरूका लागि अरू कुनै कुराको अर्थ छैन।

तथ्य के हुन् ?

अगस्ट २६, २०२६ मा ल्याङटाङ लिरुङको शिखरनजिकै बरफ र चट्टानको ठूलो पिण्ड खसेर छुट्टियो। यो ५,२०० मिटर तल नेपाल–चीन सीमामा रहेको ल्हेन्दे खोला नामक माथिल्लो जलधारमा खस्यो । भग्नावशेषले उपत्यकाको पानी थुन्यो । त्यो बाँध फुट्यो। माटो र पानीको विशाल लेदो भोटेकोशी र त्रिशूली नदी हुँदै तलतिर बग्यो र २० किलोमिटर तल रहेको रसुवागढी–केरुङ नाकामा ठोक्कियो।

यो वर्षौँयता हिमालयले देखेको सबैभन्दा घातक सीमापार विपद् हो। अगस्ट २९ बिहानसम्म नेपालतर्फ ६५९ जनाको मृत्यु भइसकेको छ । चीनलेतर्फ पनि ७ जनाको मृत्यु भएको खबर छ ।

दुवै देशतर्फ सयौं बढी मानिस अझै बेपत्ता छन्। भग्नावशेषमाथि छोछेन खोला र पुरेपु छाङ्पोको संगममा नयाँ ताल बनेको छ। चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले यो ताल फुट्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। पहिलो बाढीपछि दोस्रो बाढी आउन सक्छ।

यी राजनीतिक तथ्य होइनन्। यी भौतिक तथ्य हुन्। एउटा प्राकृतिक विपद्ले एकैपटक दुई राष्ट्रलाई प्रहार गर्‍यो। न त एउटाले यसलाई रोजेको थियो। न त अर्कोले। न त दुवैमध्ये कसैले यसलाई नियन्त्रण गर्छ।

भ्रामक तथ्य

बाढी आएको केही घण्टाभित्रै एउटा दाबी अनलाइनमा फैलियो। त्यसमा भनिएको थियो, चिनियाँ पक्षमा रहेको एउटा ‘भौगर्भिक विपद् बाँध’ भत्किएर बाढी नेपालतर्फ आएको हो।

काठमाडौंस्थित चीनको दूतावासले त्यसलाई जे थियो, त्यही भन्यो : फेक न्युज। दूतावासले भन्यो, ‘सीमाको नेपाली भूभागतर्फ भूकम्प वा भूकम्पजस्तो हिमनदी भत्केको थियो,’ जसले ‘विशाल पहिरो’ निम्त्याएको थियो। त्यसपछि उसले थप भन्यो,’आरोपले केही पनि सहयोग गर्दैन। सहकार्यले जीवन बचाउँछ।’

विज्ञानले पनि यसलाई कुनै शर्तबिना पुष्टि गर्छ। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (युएसजीएस) ले सुरुमा ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पीय संकेत रेकर्ड गर्‍यो र त्यसलाई भूकम्प ठान्यो।

पछि उसले आफ्नो निष्कर्ष सच्यायो । त्यो संकेत ५.२ म्याग्निच्युडको पहिरो थियो । बरफ र चट्टान चट्टानमाथि ठोक्किँदा उत्पन्न भएको धक्काको तरंग, टेक्टोनिक प्लेटहरू सर्दा उत्पन्न भएको होइन।

स्याटेलाइट तस्बिरहरूले ल्याङटाङ लिरुङको नेपाली भूभागतर्फको पहाडमा परेको क्षतिको स्पष्ट चिन्ह पुष्टि गर्छन् । बाढी उल्टोतर्फ उकालोतिर होइन, नेपालबाट चीनतर्फ तल बगेको थियो । पानी उकालो बग्दैन। भग्नावशेष गुरुत्वाकर्षणविरुद्ध सीमा पार गरेर अर्को पक्षलाई दोष दिन जाँदैन। यो विचार वा मतको विषय होइन। यो भौतिकशास्त्रको विषय हो।

यसलाई कुनै दोधार नराखी भनौँ, सक्रिय उद्धार अभियान चलिरहेको बेला छिमेकी देशको पूर्वाधारबारे अप्रमाणित र भौगोलिक रूपमा असम्भव दाबी फैलाउनु हुँदैन । यो विश्लेषण होइन। यो मित्था हो । मित्था कुराले जीवन बचाउँदैन । क्लिक, आक्रोश, रणनीतिक लाभ त्यो झूटबाट जसले फाइदा उठाउँछ उसले अझै पनि हिलोबाट निकालिँदै गरेका शवहरूमाथि फाइदा उठाइरहेको हुन्छ।

यस कारण पनि त्यस्तो दाबीलाई गम्भीर छलफलबाट पूर्ण रूपमा खारेज गर्नुपर्छ ।

नेपाल र चीनले यही पर्वत शृङ्खलामार्फत वर्षौँदेखि सडक र व्यापारिक सम्बन्धहरू निर्माण गर्दै आएका छन्। विपद् आउँदा ती सम्बन्धहरूले जीवन बचाउँछन्, किनकि तिनले राहत सामग्री र उद्धार टोलीहरूलाई हप्तौँ होइन, केही घण्टामै सीमा पार गराउँछन्।

चीनसँगको सहकार्यलाई विषाक्त बनाउन दुष्प्रचार फैलाउने जो कोहीले नेपालको रक्षा गरिरहेका छैनन् । उनीहरूले नेपाललाई नै कमजोर बनाइरहेका छन् । यो भयावह घडीमा नेपाली जनताले ऐक्यबद्धता र सहयोग पाउनुपर्छ, चीनसँग अरू कसैको प्रतिद्वन्द्वितालाई सेवा पुर्‍याउने उद्देश्यले फैलाइएका झूटहरूको बाढी होइन।

वास्तविक प्रश्न

हरेक प्रश्न झूट हुँदैन। केही प्रश्नहरू जायज हुन्छन्, र निष्पक्षताले त्यसलाई स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्न माग गर्छ।

केही नेपाली पत्रकारहरूले चीनको भू-उपग्रह क्षमताले यो जोखिमलाई अझै चाँडै पहिचान गर्न सक्थ्यो कि सक्दैनथ्यो भनेर प्रश्न गरेका छन् । त्यो एउटा जायज प्रश्न हो। यसको वास्तविक उत्तर दिनुपर्छ, पन्छाउने होइन।

यो विपद् आउनुअघि नै नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र चीनको मौसमसम्बन्धी निकायले सूचनालाई अझ नजिकबाट आदानप्रदान गर्ने सहमति गरिसकेका थिए।

समस्या सहकार्यको पूर्ण अभाव थिएन । समस्या यसको दायरा थियो। समस्या यसको गति थियो। तीव्र गतिमा अघि बढ्ने हिमपहिरोलाई धेरै माथिल्लो जलाधारमै, कुनै गाउँसम्म पुग्नुभन्दा केही घण्टा अगाडि नै पहिचान गर्न सक्ने गरी बनाइएको प्रणाली अहिलेसम्म अस्तित्वमा छैन।

कमजोरी चेतावनी दिने क्षमतामा थिएन। कमजोरी समयमै चेतावनी दिन सक्ने क्षमतामा थियो।

यो समाधान गर्न सकिने समस्या हो। यसलाई समाधान गरौँ, र यस प्रकारको विपद्ले दुवै देशलाई तयारीविहीन अवस्थामा भेट्ने यो अन्तिमपटक बन्न सक्छ। यसलाई प्रचार भनेर पन्छाइदियौँ भने, अर्को विपद्ले पनि दुवै देशलाई त्यसरी नै भेट्नेछ।

चीनको उपस्थिति

अगस्ट २८ मा राष्ट्रपति सी चिनफिङले नेपालका राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेललाई समवेदना सन्देश पठाए। चिनियाँ सरकार र चिनियाँ जनताको तर्फबाट सीले मृतकहरूप्रति गहिरो समवेदना तथा शोकसन्तप्त परिवार, घाइते र प्रभावितहरूप्रति सहानुभूति व्यक्त गरे।

बेपत्ताहरूको खोजी गर्न, विस्थापितहरूलाई पुनःस्थापित गर्न, घाइतेहरूको उपचार गर्न र थप विपद् रोक्न चीनले आफ्नो सम्पूर्ण क्षमताले काम गरिरहेको उनले बताए । यो उपत्यकामाथि बढिरहेको तालतर्फको प्रत्यक्ष संकेत थियो । ‘चीन र नेपाल पहाड र नदीहरूले जोडिएका छन्,’ सीले लेखे, ‘र साझा नियति बाँड्छन्।’ चीनले आफ्नो क्षमताभित्र रहेर सहयोग गर्ने वचन पनि दिए । दुवै देशका जनताले हातेमालो गर्दै विपद्लाई पार गर्ने र आफ्ना घरहरू पुनर्निर्माण गर्ने उनले बताए।

त्यही दिन प्रधानमन्त्री ली छ्याङले नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहलाई पनि समवेदना सन्देश पठाए । बालेन्द्र शाह ३६ वर्षका, काठमाडौंका पूर्वमेयर र अहिले आफ्नो युवा प्रधानमन्त्रीकालको निर्णायक परीक्षाको सामना गरिरहेका व्यक्ति पनि हुन् ।

यी केवल शब्दहरू थिएनन्। उपप्रधानमन्त्री झाङ गुओछिङ क्षतिको अवस्था आफ्नै आँखाले हेर्न केरुङ पुगे। ली छ्याङ पनि त्यहाँ पुगेर राहत कार्यको निर्देशन दिए । सबैथोक गुमाएका मानिसहरूलाई भेटे ।

काठमाडौंस्थित चीनको दूतावासले आपत्कालीन सम्पर्क माध्यमहरू सञ्चालनमा ल्यायो र नेपाललाई राहत सामग्री तथा आर्थिक सहयोग पठायो । त्यतिबेला आफ्नै नागरिकहरूले पनि आफ्ना बेपत्ताहरूको खोजी गरिरहेका थिए ।

भारतले विमान, भारी उपकरण र औषधि पठायो। संयुक्त राज्य अमेरिकाले सहयोगको प्रस्ताव गर्‍यो। विश्व बैंकले करिब २५ अर्ब नेपाली रुपैयाँ सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनायो। यीमध्ये कुनै पनि कामका लागि एकअर्का नराम्रो देखाउन आवश्यक छैन । पग्लिरहेको हिमनदीबाट आएको बाढीले पासपोर्ट जाँच्दैन। राजदूत झाङ माओमिङले अगस्ट २७ मै स्पष्ट रूपमा भनेका थिए: पहाड र नदीहरूले हामीलाई जोड्छन्। यो कुनै नारा होइन। यो भूगोलको वर्णन हो, र भूगोलले झूट बोल्दैन।

दुःखलाई सहकार्यमा बदलौँ

हरेक विपद् एउटा छनोट पनि हो। नेपाल र चीनले यस विपद्लाई एक सातापछि हराएर जाने अर्को दोषारोपणको चरण बन्न दिन सक्छन्। अथवा यसले वर्षौँअघि निर्माण गरिसक्नुपर्ने संरचना निर्माणको आधार तयार गर्न पनि सक्छ ।

राजदूत झाङले बाटो पहिले नै देखाइसकेका छन्।

पहिलो, हिमनदी, मौसम र भूगोलको वास्तविक सीमापार निगरानी गर्नुपर्छ ।

दोस्रो, स्थायी संयुक्त आपत्कालीन प्रतिक्रिया संयन्त्र बनाउनुपर्छ । जसमा विपद् आउनुअघि नै खुला सम्पर्क माध्यमहरू तयार होऊन्, विपद् घटिरहेका बेला वार्ता गरेर होइन।

तेस्रो, साझा तालिम र साझा प्रविधि चाहिन्छ । बेइजिङ र काठमाडौंमा रहेको ज्ञान अर्को पटक भत्किन लागेको हिमनदीको सबैभन्दा नजिक उभिएको जिल्ला अधिकारीसम्म पुग्न सकोस्।

यो पनि पढ्नुहोस

बाढीको उद्‌गमस्थलदेखि कोल्पुटारसम्मको स्याटेलाइट दृश्य (पहिले र अहिले)

सिद्धान्ततः यीमध्ये कुनै पनि कुरा नयाँ होइनन्। हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा यी विषयमा वर्षौँदेखि छलफल हुँदै आएको छ। नयाँ कुरा भनेको यसो नगर्नुको मूल्य हो ।

यी पहाडहरूमा बस्ने मानिसहरू नेपाली, चिनियाँ र भारतीय सबै एउटै हिमनदी, एउटै नदी र एउटै तातिँदै गएको जलवायु साझा गर्छन्।

उनीहरू त्यस्ता नेता र छिमेकीका हकदार छन्, जसले यसलाई जित्नुपर्ने प्रतिस्पर्धाका रूपमा होइन, साझा आपत्कालका रूपमा व्यवहार गर्छन्।

गुमेको कुराको गम्भीरतासँग मेल खाने एक मात्र प्रतिक्रिया यही हो, र अर्को पटक कुनै पहाड ढल्दा वास्तवमै केही भलो गर्ने एक मात्र उपाय पनि यही हो।

(प्राध्यापक ह्वाङ युनसङ, चीनको सिचुआन विश्वविद्यालयको दक्षिण एसिया अध्ययन केन्द्र, अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन संकायका सहायक डिन हुन् ।)