वैज्ञानिक अनुसन्धान प्रतिवेदन : भूकम्पले होइन, विशाल पहिरो खस्दा ल्हेन्दे खोलामा बाढी आयो

२५ भदौ, काठमाडौं । नेपाल र तिब्बतको सीमावर्ती ल्हेन्दे खोला क्षेत्रमा हालै गएको भीषण बाढी र लेदो बहावले नेपालमा ठूलो धनजनको क्षति पुर्‍याएको छ। यस विनाशकारी घटनामा परी १३०० बढीको मृत्यु भएको छ भने कयौं बेपत्ता भएका छन्। यसका साथै तटीय क्षेत्रका प्रमुख सहरहरू र जलविद्युत् आयोजनाहरू पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएका छन्।

घटनाको सुरुआती समयमा अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (यूएसजीएस) लगायतका निकायहरूले ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पका कारण चट्टान र बरफ खसेर बाढी आएको अनुमान गरेका थिए। साथै कुनै हिमताल वा बाँध फुट्दा यो घटना भएको हुन सक्ने आकलन पनि गरिएको थियो। तर, फ्रान्सको ग्रेनोबल अल्पेस विश्वविद्यालयकी भू-आकृतिविद् डा. क्रिस्टिन कुक र कोलम्बिया विश्वविद्यालयका भूकम्पविद् गो्रान एकस्ट्रोम सहितका अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिकहरूको टोलीले पाइएका भूकम्पीय तथ्याङ्क (साइस्मिक डेटा) विश्लेषण गर्दा प्रारम्भिक अनुमान गलत साबित भएको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार नेपालको काठमाडौं उत्तरस्थित स्टेसन र ‘ग्लोबल सिस्मोग्राफिक नेटवर्क’का तथ्याङ्क हेर्दा भूकम्पको जस्तो तीव्र धक्काको साटो दीर्घकालीन र कम आवृत्ति भएका तरङ्गहरू देखिएका थिए। यसले त्यहाँ भूकम्प नभई विशाल पहिरो गएको पुष्टि गर्छ, जसको भूकम्पीय तीव्रता ५.७ म्याग्निच्युडको भूकम्पसरह थियो। यो घटना गएको दशक वा दुई दशकयताकै विश्वकै सबैभन्दा ठूला पहिरोहरूमध्ये एक भएको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।

सुरुमा प्लानेट ल्याब्सका भूउपग्रह तस्बिरहरूमा करिब ५ हजार २ सय मिटरको उचाइमा रहेको हिमनदी टुटेको देखिएकाले यसलाई ‘ग्लासिएल कोल्याप्स’ मानिएको थियो। तर, एकस्ट्रोम र अन्य वैज्ञानिकहरूको गणना अनुसार ५ म्याग्निच्युडभन्दा बढीको भूकम्पीय तरङ्ग उत्पन्न हुन हिमनदीको मात्र तौल पर्याप्त थिएन। पछि भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन (इसरो) र नासा-यूएसजीएसको ‘ल्यान्ड्स्याट-९’ ले पठाएका स्पष्ट तस्बिरहरूबाट त्यहाँ ठूलो चट्टानी पहाड नै भत्किएर पहिरो गएको र हिमनदी पनि सोही पहिरोसँगै बगेर आएको स्पष्ट भएको छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयको विपद् अध्ययन केन्द्रका निर्देशक डा. बस्न्त राज अधिकारीका अनुसार बाढीको सुरुवाती ३ घण्टासम्म कुनै वस्तुस्थिति थाहा नभए पनि पछि ड्रोन फुटेजमार्फत अनुसन्धान गर्दा पहिरोकै कारण यो घटना भएको पुष्टि भयो। डा. अधिकारीको गणना अनुसार उक्त पहिरोबाट उत्पन्न भएको ऊर्जा हिरोसिमामा खसालिएको परमाणु बमभन्दा पनि ठूलो थियो।

वैज्ञानिकहरूले यसलाई ‘क्यास्केडिङ हजार्ड’ (एउटा विपद्ले अर्को विपद् निम्त्याउने शृङ्खला) भनेका छन्, जहाँ पहिरो, लेदो बहाव र बाढी एकैसाथ जोडिएर आए। सन् २०२१ को भारतको चमोली दुर्घटना र नेपालमा सन् २०१२, २०१५ र २०१७ मा भएका घटनाहरू यस्तै प्रकृतिका भए पनि ल्हेन्दे खोलाको यो घटना तीभन्दा १० गुणा ठूलो रहेको डा. कुकले बताएका छन् ।

बाढीमा त्यति धेरै पानी कसरी समावेश भयो भन्नेबारे वैज्ञानिकहरू अझै अध्ययनरत छन्। प्रारम्भिक रूपमा हिमताल विस्फोटन (ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (जीएलओएफ) ) को आशङ्का गरिए पनि त्यसको कुनै प्रमाण भेटिएको छैन। वैज्ञानिकहरूको अनुमान अनुसार पहाड खस्दा आएको ढुङ्गा, बरफ र लेदोको तीव्र बहावले खोलाको पानी र उपत्यकाको तल्लो भागमा रहेको पुरानो बरफलाई पगाल्दै आफैंमा गाभेको हुन सक्छ।

विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण उच्च हिमाली क्षेत्रको चट्टान र बरफलाई जोडेर राख्ने ‘पर्माफ्रस्ट’ पग्लिँदै गएकाले पहाडहरू अस्थिर बन्दै गएको र यस्ता ठूला पहिरोहरूको जोखिम बढेको युनिभर्सिटी अफ कोलोराडो बोल्डरका भूगोलविद् आल्टन बायर्स र अन्य अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ। हाल प्रभावित क्षेत्रहरूमा उद्धार तथा राहत कार्यका साथै तल्लो तटीय क्षेत्रका लागि प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली निर्माण गर्ने विषयमा ध्यान केन्द्रित गरिएको छ।