एआई नियमनमा अमेरिका-चीन शीतयुद्ध

३० भदौ, काठमाडौं । विश्वका दुई प्रमुख महाशक्ति राष्ट्रहरू अमेरिका र चीनबीच एआई प्रविधिको विकास, यसको सुरक्षा, नैतिक सीमा र नियन्त्रणलाई लिएर बाझिएका दृष्टिकोणहरू सतहमा आएका छन्।

एकातिर अमेरिकाका अग्रणी एआई कम्पनीका नेतृत्वकर्ताहरू नै प्रविधिको असीमित क्षमता र यसले मानव अस्तित्वमा पार्न सक्ने सम्भावित विनाशकारी खतराप्रति चिन्तित बनेर विकासको गतिलाई नियन्त्रण वा सुस्त बनाउनुपर्ने वकालत गरिरहेका छन्।

अर्कोतिर चीनले अमेरिकी यस्ता प्रयासहरूलाई प्रविधिमा आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्ने र चीनलाई घेराबन्दी गर्ने राजनीतिक रणनीति (कोल्ड वार प्लेबुक) को रूपमा व्याख्या गरिरहेको छ। यद्यपि दुवै देशले एआई मानिसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर जाने खतरालाई महसुस त गरेका छन् ।

अमेरिकी एआई प्रविधि क्षेत्रका दिग्गजहरूले पछिल्लो समय एआईको तीव्र विकासले निम्त्याउन सक्ने गम्भीर सुरक्षा जोखिमबारे सार्वजनिक रूपमै ठूलो चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन्। अमेरिकाको अग्रणी एआई प्रदायक कम्पनी एन्थ्रोपिकका सीईओडारियो अमोदेईले शनिबार एक विस्तृत लेख प्रकाशित गरे ।

उक्त लेखमा उनले फ्रन्टियर एआई मोडलहरूको क्षमता विकासको गतिलाई सुस्त बनाउनुपर्ने औपचारिक प्रस्ताव अघि सारेका छन्। निरन्तर बढ्दै गएको सुरक्षा जोखिमलाई समयमै व्यवस्थापन गर्नका लागि यो गतिलाई सुस्त बनाउनु अनिवार्य भइसकेको उनले उल्लेख गरेका छन्।

अमोदेईको यस प्रस्तावलाई अन्य अमेरिकी प्रविधि दिग्गजहरूले पनि समर्थन जनाएका छन्। ओपनएआईका सीईओ स्याम अल्तम्यान र स्पेसएक्सका संस्थापक एलोन मस्कले अमोदेईको यो अडानप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।

अमोदेईले आफ्नो लेख मार्फत एआई विकासको गति घटाउन पर्ने कुरालाई जोड दिएका छन् । यसका साथै तेस्रो पक्षीय मूल्याङ्कनकर्ताहरूद्वारा फ्रन्टियर एआई कम्पनीहरूको निरन्तर अनुगमन हुनुपर्ने माग राखेका छन्। उनले सिङ्गो उद्योगका लागि एउटा बलियो सुरक्षा मानक स्थापना गर्न पर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै नियमहरूको समन्वय हुनुपर्ने तर्क राखेका छन् ।

यसका साथै अमोदेईले चीनमाथि चीप निर्यातमा लगाइएको नियन्त्रणलाई अझ कडा बनाउन अमेरिकी सरकारसँग आग्रह गरेका छन्। उनले चिनियाँ एआई प्रयोगशालाहरूले गरिरहेको ‘मोडल डिस्टिलेसन’ माथि पनि कडा कारबाही र नियन्त्रण हुनुपर्ने माग अघि सारेका छन्।

तर, यो सुरक्षा ढाँचा कार्यान्वयन गर्ने क्रममा सबैभन्दा ठूलो चुनौती कहाँ छ भन्नेबारे पनि उनले खुलाएका छन्। अमोदेईले आइतबार सीबीएस न्युजसँग कुराकानी गर्दै एआईको प्रगतिलाई सुस्त बनाउने आफ्नो प्रस्तावको सबैभन्दा कदम नै चीन र अन्य विरोधी राष्ट्रहरूले यो नीति पालना नगर्ने निर्णय गर्नु रहेको बताएका छन्। अमेरिका मात्रले यी नीतिहरू पालना गर्नाले भू-राजनीतिक सन्तुलन बिर्गान सक्ने त्रास रहेको उनको निहितार्थ देखिन्छ ।

एन्थ्रोपिकका अनुसन्धानकर्ता ज्याकोब कक्सनले हालै आफ्नो पदबाट राजीनामा दिँदै एआईको अनियन्त्रित विकासले मानव जातिलाई नै नामेट पार्नसक्ने चेतावनी दिएका थिए ।

राजीनामा पछि आइतबार एबीसीसँगको कुराकानीमा कक्सनले अमोदेईको प्रस्तावलाई अनियन्त्रित विकास रोक्ने दिशामा एउटा महत्त्वपूर्ण कदम भन्दै स्वागत गरेका छन्।

तर उनले यो समस्या समाधानका लागि चीनसँग अझ बढी संवाद र संलग्नताको आवश्यकता रहेको औंल्याएका छन्।

सुपरइन्टेलिजन्स निर्माण गर्ने अवधारणाको खतराबारे बोल्दै कक्सनले भनेका छन्, ‘सुपरइन्टेलिजन्स निर्माण गर्नु भनेको कुनै एलियन प्रजातिलाई बोलाएजस्तै हो। त्यसैले हामीले पूर्ण रूपमा नबुझेको एउटा एलियन दिमागको रूपमा यसलाई सोच्नु एकदमै भयानक र डरलाग्दो कुरा हो।’

यसै साता एन्थ्रोपिकका अन्य दुई अनुसन्धानकर्ताहरूले पनि एआईले निकट भविष्यमै मानव जातिको विनाश गराउन सक्ने गम्भीर र डरलाग्दो चेतावनी दिएका थिए। उनीहरूको यो भनाइपछि अमेरिकी सांसदहरू र नीति निर्माताहरूमाथि एआई प्रणालीहरूलाई नियमन गर्न नयाँ कडा नियमहरू बनाउनुपर्ने ठूलो दबाब परेको छ।

तर, अमेरिकी प्रविधि क्षेत्रबाट आएको यो नैतिक तथा सुरक्षात्मक आह्वानलाई चीनले भने फरक नजरले हेरेको छ। चीनको सरकारी समर्थन प्राप्त मिडिया ‘ग्लोबल टाइम्स’ ले आफ्नो सम्पादकीय मार्फत अमोदेईको लेखको कडा भर्त्सना गरेको छ।

ग्लोबल टाइम्सले अमोदेईको लेख चीनलाई लक्षित गरेर रचिएको ‘शीतयुद्धको रणनीति’ (कोल्ड वार प्लेबुक) बाहेक केही नभएको ठहर गरेको छ। चिनियाँ पत्रिकाले अमोदेईको यो प्रस्तावको वास्तविक उद्देश्य नियामक एकाधिकारमार्फत चीनको एआई विकासलाई रोक्नु रहेको आरोप लगाएको छ।

उसले वासिङ्टनको अत्याधुनिक प्रविधिमा रहेको एकाधिकारवादी प्रभुत्वलाई कायम राख्न र चीनलाई विश्वव्यापी एआई गभर्नेन्स प्रणालीबाट बाहिर राख्नका लागि यो खेल रचिएको दाबी गरेको छ।

चीनले अमेरिकाको यो कदमलाई ‘मौन एआई शीतयुद्ध’ को संज्ञा दिँदै यो अत्यन्तै कपटपूर्ण र अदूरदर्शी रहेको बताएको छ। ग्लोबल टाइम्सका अनुसार विश्वव्यापी एआई नवप्रवर्तनबाट चीनजस्तो ठूलो मुलुकलाई बाहिर राख्नाले विश्वव्यापी एआई विकासमा गलत प्रयासको लागत (टायल-एण्ड-एरर कस्ट) र नियन्त्रण गुम्ने जोखिमलाई अझ धेरै बढाउनेछ।

यस विषयमा चीनको परराष्ट्र मन्त्रालयले पनि आफ्नो आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गरेको छ। मन्त्रालयले सबै पक्षहरूलाई एआईप्रति एउटा खुला, समावेशी र परोपकारी दृष्टिकोण प्रवर्द्धन गर्न आग्रह गरेको छ।

मन्त्रालयका प्रवक्ता गुओ जियाकुनले सोमबार आयोजना गरिएको नियमित पत्रकार सम्मेलनमा भनेका छन्, ‘विभिन्न खतराहरूलाई उचाल्ने, मुठभेडमा संलग्न हुने र द्वेषपूर्ण प्रतिस्पर्धामा लाग्नाले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विश्वव्यापी शासन प्रक्रियालाई विघटन मात्र गर्नेछ र यो कुनै पनि पक्षको हितमा हुनेछैन।’

यता, अमेरिकी राजनीतिभित्र भने एआईको विकास रोक्ने कि नरोक्ने भन्नेबारे बहस सुरु भएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले एआई विकासको गतिलाई सुस्त बनाउने प्रविधि क्षेत्रका दिग्गज र डेमोक्र्याटहरूका आह्वानलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिदिएका छन्। आयरल्याण्डस्थित आफ्नो डुनबेग गल्फ कोर्सको भ्रमणका क्रममा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै राष्ट्रपति ट्रम्पले एआई प्रविधिमा अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय नेतृत्व कायम राख्नु अनिवार्य रहेको स्पष्ट पारेका छन्।

ट्रम्पले भनेका छन्, ‘हेर, हामी एआईमा चीनभन्दा अगाडि छौँ। हामी विश्वको सबैभन्दा परिष्कृत देश हौँ, र साँचो भन्नुपर्दा म यसलाई यसरी नै राखिराख्न चाहन्छु, किनकि जसले एआई जित्छ, उसैले विश्व जित्छ।’

ट्रम्पले सम्भावित जोखिमहरूलाई सम्बोधन गर्न केही नियन्त्रणका उपायहरू (गार्डरेल्स) राख्न सकिने स्वीकार गरे पनि विकासको गति नै रोक्ने कुरालाई भने खारेज गरेका छन्।

उनले अगाडि भनेका छन्, ‘हामी गार्डरेल्सहरू राख्न सक्छौँ, हामी यो र त्यो गर्न सक्छौँ, तर मलाई लाग्छ कि तपाईंसँग धेरै नकारात्मक शक्तिहरू छन् जसले यो मुद्दा उठाइरहेका छन्, जसले यस्ता कुरा उठाउनै हुँदैनथ्यो। उनीहरू यस्ता कुराहरू उठाइरहेका छन् जुन कहिल्यै हुने नै छैनन्।’

ट्रम्प प्रशासनका अधिकारीहरू र रिपब्लिकन सांसदहरूले पनि कम्पनीहरूले चीनलाई प्रतिस्पर्धी लाभ पुग्ने गरी कुनै पनि कडा कदम चाल्न नहुने तर्क गरेका छन्। ट्रम्पका पूर्व एआई सल्लाहकार डेभिड स्याक्सले शनिबार राति सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेख्दै कम्पनीहरूलाई अरू कसैको अनुमति चाहिएको जस्तो अभिनय नगर्न कडा चेतावनी दिएका छन्।

स्याक्सले लेखेका छन्, ‘अगाडि बढ्नुहोस् र फ्रन्टियरको गति आफैँ तय गर्नुहोस्। यसलाई स्थापित गर्ने तपाईंहरू नै हो। सुपरइन्टेलिजन्स निर्माण नगर्ने सबैभन्दा सजिलो तरिका भनेको तपाईंहरू आफैँले यसलाई नबनाउने सहमति गर्नु हो। त्यसको मूल्यको रूपमा आफ्नो मनपर्ने नियामक ढाँचा माग गर्नु भनेको जनता र राजनीतिक प्रणालीमाथिको ब्ल्याकमेलिङ जस्तै देखिनेछ।’

अमेरिकी प्रतिनिधि सभाका रिपब्लिकन सभामुख माइक जोन्सनले पनि नागरिकहरूलाई नआत्तिन आग्रह गरेका छन्। उनले ट्रम्पको भनाइसँग सहमति जनाउँदै चीनको खतराबारे सचेत गराएका छन्।

सीएनएनको ‘स्टेट अफ द युनियन’ कार्यक्रममा बोल्दै जोन्सनले भनेका छन्, ‘हामी यसमा स्थगन (मोराटोरियम) लगाउन सक्दैनौँ, किनकि त्यसो गरेमा चीनले हामीलाई जित्नेछ, र त्यही नै मुख्य चुनौती हो। यो राष्ट्रिय सुरक्षाको विषय हो, जसलाई मोडलहरू सुरक्षित छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्ने तत्कालको सुरक्षासँग सन्तुलित बनाउनुपर्छ।’

जोन्सनले ह्वाइट हाउसमा प्रविधि क्षेत्रका प्रमुखहरू र सांसदहरूबीच छिट्टै एउटा निर्णायक बैठक हुनुपर्ने प्रस्ताव पनि गरेका छन्।

यसको विपरीत, अमेरिकी विपक्षी दल डेमोक्र्याटहरूले भने रिपब्लिकन प्रतिक्रियाको तीव्र आलोचना गरेका छन्। उनीहरूले एआई उद्योगको द्रुत नियमनका लागि तत्काल कदम चाल्न माग गरेका छन्। एरिजोनाका डेमोक्र्याटिक सेनेटर रुबेन गालेगोले जोन्सन र ट्रम्प दुवैले एआईले निम्त्याएको गम्भीर खतराको गम्भीरतालाई बुझ्न नसकेको आरोप लगाएका छन्।

गालेगोले भनेका छन्, ‘यदि हामीले यसो गर्‍यौँ भने चीनसँग हार्नेछौँ भन्ने यो विचार मात्र प्रयोग गरेर बसिरहन सक्दैनौँ, किनकि एआई जब पूर्ण रूपमा खतरनाक बन्नेछ, तब यसले हामी अमेरिकी हौँ वा चिनियाँ भनेर भेदभाव गर्नेछैन ।’

त्यसैगरी प्रतिनिधि सभाका नेता हाकिम जेफ्रिजले एबीसीको ‘दिस वीक’ कार्यक्रममा बोल्दै रिपब्लिकनहरूले आफ्नो जिम्मेवारी छाडेको आरोप लगाउँदै कंग्रेसले अब निर्णायक कदम चाल्नुपर्ने बताएका छन्।

तरचीनले पनि एआई मानिसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर जानसक्ने जोखिमलाई अत्यन्तै गम्भीरताका साथ लिएको देखिन्छ। चिनियाँ नीति निर्माताहरू र नियामक निकायहरूले विगत केही समयदेखि यस्तै जोखिमहरूसँग जुध्नका लागि आन्तरिक रूपमा गहन तयारी गरिरहेका छन्। सार्वजनिक रूपमा अमेरिकी नीतिको विरोध गरे पनि चीनले आफ्नै देशमा एआईमाथिको नियन्त्रण र सुरक्षालाई कडाइका साथ अघि बढाएको छ।

चीनका राज्य सुरक्षा मन्त्री चेन यिक्सिनले आइतबार लेख प्रकाशित गर्दै एन्थ्रोपिकको ‘माइथोस’ र ओपनएआईको ‘जीपीटी-५.५-साइबर’ जस्ता उन्नत अमेरिकी मोडलहरूले चीनको महत्वपूर्ण सूचना पूर्वाधारमा गम्भीर जोखिम निम्त्याउन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। उनले चीनको एआई सुरक्षालाई व्यापक रूपमा सुदृढ पार्न आह्वान गरेका छन्।

चिनियाँ एआई विकासकर्ताहरूले पछिल्लो समय ‘ओपन-वेट’ मोडलहरूलाई बढावा दिइरहेका छन्। ओपन-वेट मोडलहरूलाई साइबर सुरक्षा टोलीहरूले निरीक्षण गर्न, संशोधन गर्न र रक्षात्मक कामका लागि प्रयोग गर्न सकिने उनीहरूको विचार छ ।

यसको एउटा प्रत्यक्ष उदाहरण हालै देखिएको थियो। मोडल स्टोरेज प्लेटफर्म ‘हगिङ फेस’ ले गत जुलाईमा ओपनएआईका अनियन्त्रित एजेन्टहरूले गरेको घुसपैठको विश्लेषण गर्न चीनको जेट.एआई द्वारा विकसित ओपन-वेट मोडल ‘जीएलएम-५.२’ को प्रयोग गरेको बताएको थियो। उनीहरूका अनुसार बढी प्रतिबन्धित अमेरिकी मोडलहरू यस्तो अनुसन्धान र डिजिटल फोरेन्सिक कामका लागि कम उपयोगी साबित भएका थिए।

तर, विज्ञहरूले ओपन-वेट मोडलहरूका आफ्नै गम्भीर जोखिमहरू रहेको औंल्याएका छन्। यस्ता मोडलहरूलाई कमै मात्र निगरानीमा सजिलै संशोधन र पुनः वितरण गर्न सकिन्छ।

उदाहरणका लागि, चिनियाँ कम्पनी मूनसटको ‘किमी के३’ मोडलले गत महिना बेलायतको ‘एआई सेफ्टी इन्स्टिच्युट’ को परीक्षण स्यान्डबक्सलाई नै ‘ बाइपास’ गरेको थियो। यस घटनाले चिनियाँ एआई मोडलहरूले पनि आफ्ना अमेरिकी प्रतिस्पर्धीहरू जस्तै उनीहरूका पहुँच र कार्यहरूलाई प्रतिबन्धित गर्न डिजाइन गरिएका नियन्त्रणहरूलाई छल्न वा तोड्न सक्ने ठूलो जोखिमलाई उजागर गरिदिएको छ।

चीनले एआई मानिसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर जाने परिदृश्यहरूलाई औपचारिक रूपमै स्वीकार गरिसकेको छ। साइबरस्पेस एडमिनिस्ट्रेशन अफ चाइना (सीएसी) को मार्गदर्शनमा सेप्टेम्बर २०२४ मा जारी गरिएको एआई सुरक्षा ढाँचामा चीनले पहिलो पटक एआई नियन्त्रण बाहिर जाने जोखिमलाई स्पष्ट रूपमा समावेश गरेको थियो।

उक्त दस्तावेजमा भविष्यको एआईले स्वायत्त रूपमा बाह्य स्रोतहरू प्राप्त गर्न सक्ने, आफैलाई रेप्लिकेट गर्न सक्ने, चेतनाको विकास गर्न सक्ने र बाह्य शक्ति खोज्न सक्ने सम्भावनालाई नकार्न नसकिने उल्लेख गरिएको थियो। यसले गर्दा एआईले नियन्त्रणका लागि मानिससँगै प्रतिस्पर्धा गर्ने जोखिम सिर्जना हुने चेतावनी दिइएको थियो।

सीएसीले सेप्टेम्बर २०२५ मा यसको अझ विस्तारित संस्करण जारी गरेको थियो। यो नयाँ ढाँचाले नियन्त्रण बाहिर जाने परिदृश्यलाई अझ प्रष्ट बनाएको छ। जसमा एआईले स्रोतहरू प्राप्त गर्नु, स्व-पुनरावृत्ति गर्नु र शक्ति खोज्नु अघि अचानक र अप्रत्याशित रूपमा ठूलो बौद्धिक छलाङ मार्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ।

यस दस्तावेजमा ‘विश्वसनीय अनुप्रयोग, नियन्त्रण गुम्नबाट रोकथाम’ भन्ने नयाँ गभर्नेन्स सिद्धान्त पनि थपिएको छ। साइबरस्पेस नियामकको वेबसाइटमा प्रकाशित एक विज्ञ विश्लेषण अनुसार, यो नयाँ सिद्धान्तको मुख्य उद्देश्य मानव अस्तित्व र विकासलाई नै खतरामा पार्ने नियन्त्रण बाहिर जाने जोखिमहरूबाट जोगाउनु र सम्भावित ‘एआई भाग्ने वा नियन्त्रण तोड्ने’ (एआई ब्रेकिंग लुज) परिदृश्यविरुद्ध सतर्क रहनु रहेको स्पष्ट पारिएको थियो।

एआई मानिसको पूर्ण नियन्त्रणमा हुनुपर्छ भन्ने यो चिन्ता चीनको सर्वोच्च राजनीतिक तहसम्मै पुगेको छ। गत जुलाईमा साङ्घाईमा आयोजित विश्व कृत्रिम बुद्धिमत्ता सम्मेलनमा बोल्दै चिनियाँ राष्ट्रपति सि जिनपिङले अधिकारीहरूलाई एआईबाट सिर्जित हुने आन्तरिक र ‘डेरीवेटिभ’ दुवै प्रकारका जोखिमहरूमा ध्यान दिन निर्देशन दिएका थिए। राष्ट्रपति सिले एआई ‘सधैँ मानव नियन्त्रणमै रहनुपर्छ’ भन्ने कुरामा विशेष जोड दिएका थिए।

यसैगरी, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बैठकहरूमा पनि चीनले एआई सुरक्षाको मुद्दालाई निरन्तर उठाउँदै आएको छ। एआई मामिलाका लागि चीनको परराष्ट्र मन्त्रालयका वरिष्ठ अधिकारी सुन च्याओबोले गत महिना संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बैठकमा चीनले व्यापक एआई कानुन निर्माणका लागि अनुसन्धानलाई तीव्र बनाइरहेको बताएका थिए।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि चीनका उप-स्थायी प्रतिनिधि सुन लेईले पनि यसै महिना सरकारहरूलाई हतियारको होडबाजीबाट बच्नका लागि सैन्य एआईको प्रयोगमा अत्यन्तै सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेका थिए।

यति मात्र होइन, चीनले अब यी सामान्य सिद्धान्तहरूलाई ‘एआई एजेन्टहरू’ का लागि थप विशिष्ट नियमहरूमा रूपान्तरण गर्न थालेको छ। एआई एजेन्टहरू साधारण च्याटबोट भन्दा धेरै स्वायत्त हुन्छन् र यिनीहरूले जटिल कार्यहरू आफैँ गर्न सक्छन्। गत मे महिनामा चीनको साइबरस्पेस नियामकले यस्ता स्वायत्त प्रणालीहरूलाई समेट्ने गरी संयुक्त दिशा-निर्देशनहरू जारी गरेको थियो। यी निर्देशिकाहरूले एआई विकासकर्ताहरूलाई अयोग्य वा गलत एजेन्ट व्यवहारहरू पत्ता लगाउने, हस्तक्षेप गर्ने, रोक्ने र पहिलेकै अवस्थामा फर्काउने आफ्नो क्षमतामा सुधार गर्न अनिवार्य गरेका छन्।

यी निर्देशिकाहरूले डेटा पोइजनिङ, एल्गोरिदम हेरफेर, प्रणालीगत कमजोरीहरू र ‘परिचालन नियन्त्रणको हानि’ (अपरेसनाल लस अफ् कन्ट्रोल ) लाई मुख्य सुरक्षा जोखिमको रूपमा पहिचान गरेका छन्। दस्तावेजमा एआई एजेन्टले गर्ने स्वायत्त निर्णयहरूमा अन्तिम निर्णय गर्ने अधिकार सधैँ प्रयोगकर्ता वा मानिसमै निहित हुनुपर्ने नियम बनाइएको छ।

यद्यपि चीनले एन्थ्रोपिकले वकालत गरेजस्तो एआई कम्पनीहरूभित्रै स्वतन्त्र अनुगमनकर्ताहरू राख्ने प्रस्ताव त गरेको छैन । तर उसका मापदण्डहरूले विकासकर्ताहरूलाई तेस्रो-पक्ष सुरक्षा मूल्याङ्कनहरू गराउन अनुमति दिएका छन्। साथै बाह्य मूल्याङ्कन निकायहरू र सुरक्षा अनुसन्धानकर्ताहरूलाई ओपन मोडलहरूको परीक्षण र अडिट गर्न पाउने व्यवस्था पनि गरिएको छ।