कस्ता थिए नेपालका मौलिक घरहरू ?

नेपालका पुराना घर हेर्दा लाग्छ, हाम्रा पुर्खाले घर बनाउनुअघि आफ्नो भूगोल पढेका थिए । कहाँ घाम बढी लाग्छ, कहाँ पानी धेरै पर्छ, कुन दिशाबाट हावा चल्छ, जाडो कति हुन्छ, वरिपरि कुन सामग्री पाइन्छ र घरभित्रको जीवन कस्तो छ– यी सबै कुरालाई ध्यानमा राखेर घरको आकार, बनोट र सामग्री छनोट गरिन्थ्यो ।

त्यसैले नेपालको मौलिक घर एउटै ढाँचाका थिएनन् । तराईको गर्मी र वर्षादेखि पहाडको चिसो तथा हिमाली क्षेत्रको कठ्याङ्ग्रिँदो जाडोसम्म पुग्दा घरको स्वरूप पनि बदलिँदै जान्थ्यो ।

यी घर बस्नका लागि बनाइएका संरचना मात्र थिएनन् । तिनमा स्थानीय सीप, श्रम, संस्कृति र पुस्तौँदेखि सर्दै आएको निर्माण ज्ञान जोडिएको थियो । माटो, ढुंगा, काठ, बाँस, खर, पराल र इँटाजस्ता स्थानीय सामग्रीबाट बनेका घरले आफ्नो ठाउँको वातावरणसँग मिलेर बाँच्ने एउटा तरिका देखाउँथे ।

पहाडका ढुंगामाटोका घर

मध्यपहाडका धेरै गाउँमा ढुंगा, माटो र काठबाट घर बनाउने परम्परा थियो । बाक्लो ढुंगाको गारो, काठका झ्याल–ढोका र खर, स्लेट वा ढुंगाको छाना यस्ता घरका सामान्य विशेषता थिए । ठाउँअनुसार घरको बनोट फरक भए पनि पिँढी, आँगन, बार्दली र भण्डारणका लागि छुट्टै ठाउँ राख्ने चलन थियो ।

घरको छाना पनि केवल पानीबाट जोगिनका लागि थिएन । वर्षा धेरै हुने ठाउँमा पानी छिटो बग्ने गरी ढल्केको छाना बनाइन्थ्यो भने चिसो ठाउँमा बाक्ला गारो र साना झ्यालले भित्रको ताप जोगाउन सहयोग गर्थे । कतिपय घरमा घाम लाग्ने दिशातर्फ खुला भाग वा बार्दली राखिन्थ्यो । यसरी हेर्दा आज ‘जलवायुअनुकूल वास्तुकला’ भनिने धेरै अभ्यास हाम्रा परम्परागत घरमै भेटिन्छन् ।

पूर्वी पहाडमा पनि ढुंगा, माटो र काठका घर प्रचलित थिए । राई, लिम्बू, तामाङ, गुरुङ, मगरलगायत समुदायका घरमा स्थानीय सामग्री प्रयोग भए पनि छाना, आँगन, झ्याल, भित्री कोठा र घरको अवस्थिति समुदाय र भूगोलअनुसार फरक हुन्थ्यो ।

काठमाडौं उपत्यकाका नेवारी घर

काठमाडौं उपत्यकाका परम्परागत नेवारी घर नेपालको मौलिक वास्तुकलाको छुट्टै परिचय हुन् । पाकेको रातो इँटा, माटोको गारो र काठको संरचनाबाट बनेका यस्ता घर प्रायः दुई– तीन वा त्यसभन्दा बढी तल्लाका हुन्थे । झ्याल, टुँडाल, ढोका र अन्य काठका भागमा गरिएको कलात्मक नक्काशीले घरलाई बसोबासको ठाउँसँगै कलाको नमुना बनाउँथ्यो ।

धेरै पुराना बस्तीमा घरहरू एकअर्कासँग नजिक राखिन्थे र बीचमा बहाल वा चोकजस्ता साझा खुला ठाउँ हुन्थे । यस्ता ठाउँ सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिका लागि पनि प्रयोग हुन्थे । घरको बनोट, चोक र झ्यालको अवस्थिति स्थानीय हावापानीसँग पनि जोडिएको थियो ।

तराईका माटो र बाँसका घर

तराईमा पुग्दा घरको स्वरूप फेरिन्छ । विशेषगरी थारू तथा अन्य तराईका ग्रामीण बस्तीमा बाँस, काठ, माटो, खर र परालबाट घर बनाउने चलन थियो । बाँस वा काठको संरचनाबीच माटो लगाएर भित्ता बनाइन्थ्यो र माथि खरको छाना हुन्थ्यो ।

गर्मी र आर्द्रता धेरै हुने भएकाले यस्ता घरमा हावाको आवतजावतलाई विशेष ध्यान दिइन्थ्यो । कतिपय थारू घरमा बाढीको जोखिमबाट जोगिन घरको भुइँ अग्लो बनाउने, चौडा छानाले भित्ता छायामा राख्ने र कम उचाइका झ्याल तथा छानातर्फका खुला भागबाट हावा चल्ने व्यवस्था गरिन्थ्यो ।

थारू घरको अर्को सुन्दर पक्ष भित्ते कला हो । घरका भित्तामा फूल, जनावर, मानिस तथा सांस्कृतिक आकृति बनाइन्थे । यसमा महिलाको सीप र श्रमको ठूलो भूमिका हुन्थ्यो । त्यसैले घर बस्ने ठाउँ मात्र नभई समुदायको कला र पहिचानको हिस्सा पनि थियो ।

हिमालका बाक्ला र बन्द घर

उचाइ बढ्दै जाँदा घरहरू चिसो र तीव्र हावाबाट जोगिने गरी बनाइन्थे । खुम्बु क्षेत्रमा पाइने शेर्पा घर प्रायः लम्बाकार र दुई तल्लाका हुन्थे । बाक्ला ढुंगाका गारो, काठको संरचना, साना झ्याल र ढल्केको छाना यिनका विशेषता थिए । कतिपय घरको तल्लो भाग भण्डारण वा चौपायाका लागि र माथिल्लो भाग मानिसको बसोबासका लागि प्रयोग हुन्थ्यो ।

मुस्ताङ, डोल्पा, हुम्ला, मनाङजस्ता हिमाली क्षेत्रमा पनि चिसो र हावाबाट जोगिन बाक्ला ढुंगा–माटोका गारो, साना झ्याल र तुलनात्मक रूपमा बन्द बनोटका घर बनाइन्थे । विशेषगरी उपल्लो मुस्ताङतिर घरहरू एकअर्कासँग नजिक राखेर बस्ती बनाउने चलन देखिन्छ । यस्तो बस्ती संरचनाले चिसो हावाको असर कम गर्न पनि सहयोग गर्थ्यो ।

घरभित्र लुकेको पुर्खाको ज्ञान

नेपालका मौलिक घरको सबैभन्दा ठूलो विशेषता तिनको विविधता हो । तराईका माटो र बाँसका घरदेखि काठमाडौं उपत्यकाका इँटा–काठका नेवारी घर, पहाडका ढुंगा–माटोका घर तथा हिमाली क्षेत्रका बाक्ला गारो भएका घरसम्म प्रत्येकले आफ्नो भूगोल र जीवनशैलीको कथा भन्छन् ।

यी घरमा आधुनिक प्रविधि थिएन भन्ने मात्र होइन, उपलब्ध साधनअनुसार आफ्नै किसिमको प्रविधि थियो । घाम, हावा, वर्षा, चिसो र गर्मीलाई बुझेर झ्याल, छाना, आँगन, बार्दली र पर्खालको बनोट तय गरिन्थ्यो । यही कारण परम्परागत घरलाई स्थानीय जलवायु र सामग्रीसँग अनुकूलित वास्तुकलाको उदाहरण मानिन्छ ।

आज सिमेन्ट, कंक्रिट र स्टिलका एकै किसिमका घर देशभर फैलिँदै जाँदा धेरै मौलिक घर हराउँदै छन् । पुराना घर जोगाउनु भनेको इँटा, ढुंगा र काठको संरचना मात्र जोगाउनु होइन । त्यससँग जोडिएको काठ कुँद्ने सीप, माटो लगाउने कला, ढुंगा मिलाउने प्रविधि, घर बनाउने स्थानीय ज्ञान र समुदायको जीवनशैली पनि जोगाउनु हो ।

आधुनिक सुरक्षा मापदण्ड र आवश्यक प्रविधिसँग परम्परागत ज्ञानलाई जोड्न सकियो भने पुरानो वास्तुकला संग्रहालयमा मात्र सीमित रहने छैन । त्यसले नयाँ पुस्ताका घरलाई पनि स्थानीय भूगोल र वातावरणसँग मिल्ने बनाउन सक्छ ।

नेपालका मौलिक घरहरू त्यसैले हाम्रो इतिहासका जीवित दस्तावेज हुन् । ती घरका भित्ता, झ्याल, छाना र आँगनमा पुर्खाको श्रम मात्र छैन, आफ्नो ठाउँलाई बुझेर बाँच्ने एउटा ज्ञान पनि छ । त्यो ज्ञान जोगाउनु भनेको नेपालको वास्तुकला, संस्कृति र स्थानीय पहिचानको आफ्नैपन जोगाउनु हो ।