सातामा दुई दिन बिदा : ओपीडीमा थेगिनसक्नु बिरामी, सेवा झनै भद्रगोल

७ वैशाख, काठमाडौं । बिहान ६ बज्दा नबज्दै अस्पतालको मुख्य गेट वरिपरि मानिसको भिड देखिन्छ । कसैले झोलामा औषधिका पुराना पर्चा बोकेका छन्, कसैले रिपोर्ट । कतिपय बिरामी आफन्तको काँध समातेर विस्तारै लाइनतर्फ बढिरहेका छन् ।

सबैको एउटै गन्तव्य छ– ओपिडी टिकट । टिकट काउन्टरमा कोचाकोच छ । अस्पताल परिसरमा बिरामी र आफन्त लामबद्ध छन् ।

दुई दिनको बिदापछि सोमबार बिहान वीर अस्पतालको ओपीडीमा देखिएको दृश्य हो ।

शनिबार र आइतबार बन्द भएपछि उपचारका लागि आएका बिरामीहरूको चाप सोमबार एकैपटक अस्पतालमा खनिन्छ ।

टिकट काउन्टर खुल्नुअघि नै लामो लाइन लागिसकेको हुन्छ । कतिपय बिरामी बिहान झिसमिसेमै अस्पताल पुगिसेकका हुन्छन् ।

जनकपुरबाट आएका ३७ वर्षीय प्रमोद मुखियाले पुरानो फाइल देखाउँदै भने, ‘शरीर दुखेर बेहोस हुन्छु जस्तो भइसक्यो । आइतबार बन्द भएकाले देखाउन पाइएन । आज पनि घन्टौं कुर्नुपरेको छ ।’

भुइँमै बसिरहेका मुखियाको हात–खुट्टा सुन्निएका छन् । ठूलो स्वरले बोल्न सक्दैनन् । उनको साथमा जेठान सुरेन्द्रकुमार मुखिया र श्रीमती छन् ।

मुखियालाई तीन हप्ताअघि एक्कासि स्वास्थ्यमा समस्या देखियो । रगत नै बान्ता गर्न थाले । शरीर सुन्नियो । उनी जनकपुरको एक निजी अस्पताल पुगे । केही दिन उपचार चल्यो । चिकित्सकले कलेजोमा समस्या देखिएको बताए । थप उपचारका लागि काठमाडौं जान सुझाव दिए । किसानी र ज्याला मजदुरी गर्दै आएका प्रमोदको जनकपुरमै १ लाख २० हजार सकियो ।

आफन्त र गाउँघरमा ऋणपान गरेर बिहीबार उनी रात्रि बसमा काठमाडौं आए ।

शुक्रबार बिहान त्रिवि शिक्षण अस्पताल आकस्मिक कक्षमा पुगेका प्रमोदलाई अस्पतालले सामान्य भन्दै भर्ना लिन मानेन । काठमाडौंमा चिनजानको कोही नभएकोले गौशालाको होटलमा बसे । शनिबार सबैतिर अस्पताल बन्द भयो । उनीहरू आइतबार बिहानै रत्नपार्कको गाडी समात्दै वीर अस्पताल पुगे ।

तर, ओपीडी टिकट काउन्टर बन्द थियो । सुरक्षाकर्मीले भने, ‘ओपीडी बन्द छ । भोलि आउनुहोला ।’

प्रमोद आलसतालस थिए । जेठान सुरेन्द्रले आकस्मिक कक्षमा देखाउन लगे । तर स्वास्थ्यकर्मीले सामान्य बिरामी भन्दै भर्ना लिन मानेनन् ।

कतै विकल्प नभएपछि प्रमोद निजी अस्पतालको गेटमा पुगे । आइतबार दिँउसो काठमाडौं मेडिकल कलेजमा पुगेका प्रमोदको विभिन्न परीक्षण र औषधिमै २० हजार सकियो । चिकित्सकले कलेजोको एक परीक्षण अन्य ठाउँमा नहुने भन्दै वीर र टिचिङमै गराउन सुझाव दिए ।

सुरेन्द्र पुनः सोमबार ज्वाईंलाई लिएर ओपीडीको लाइन कुरिरहेका थिए । ‘बिहान ७ बजे आइपुगेका थियौं । अब ७९५ जनापछि टिकट लिने पालो छ,’ निरास सुनिए, ‘आइतबार यही सेवा पाएको भए २० हजार सकिने थिएन । गरिबले जता पनि ठक्कर नै खान्छ ।’

ओपीडी भवन भित्रको दृश्य झन् व्यस्त देखिन्थयो । टिकट लिन लाइन, परीक्षणका लागि लाइन, चिकित्सक भेट्न अर्को लाइन । कतिपय बिरामीहरू भुइँमा बसिरहेका छन् । वृद्ध र बालबालिकालाई कुर्सी नपुग्दा आफन्तहरूले उभिएर पालो कुरिरहेका छन् ।

यसैबीच, अस्पतालको प्रांगणमा वृद्ध महिला ह्विलचियरमा देखिइन् । एक महिलाले टाउको समातेकी थिइन्, अर्कीले हात । ८० वर्षीय ती महिलालाई उच्च रक्तचापको समस्या छ ।

सतुंगल बस्दै आएका उनीहरू आइतबार पनि अस्पताल आएका थिए । तर चिकित्सक भेटेनन् । उनीहरू निरास हुँदै घर फर्किए । ‘फओअपमा हिजो आएका थियौं । तर डाक्टर भेट भएन । आमालाई साह्रै गाह्रो भएपछि आज आयौं,’ हेरचाहमा खटिएकी ती महिलाले भनिन् ।

वीर अस्पताल देशकै पुरानो सरकारी अस्पतालमध्ये एक भएकाले राजधानी बाहिरका बिरामी पनि ठूलो संख्यामा आउँछन् । सस्तो र सहज उपचारको आशामा आएका बिरामीहरूका वीर भरोसाको केन्द्र हो ।

सोमबार लाइनमा उभिएका धेरै बिरामीको एउटै गुनासो थियो, ‘बिरामी हुँदा पनि घण्टौँ लाइन बस्नुपरेको छ । आजै डाक्टरलाई देखाउन पाइएला र !’ स्वास्थ्य सेवा लिन आउने बिरामीहरूका लागि उपचारभन्दा अघि नै लामो लाइन र प्रतीक्षा पार गर्नुपर्ने अर्को ‘परीक्षा’ बनेको छ ।

गोरखाबाट आएका कृष्णप्रसाद तिवारीले यस्तै गुनासो गरे, ‘आज बिहानै आइपुगेका थियौं । तर भिडले गर्दा उपचार पाउन दुई–तीन दिन नै अस्पताल बस्नुपर्ने देखियो ।’

तिवारी सरकारले स्वास्थ्य जस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा दुई-तीन बिदा नगर्नुपर्ने तर्क अगाडि सार्छन् । तिवारी भन्छन्, ‘स्वास्थ्यकर्मीलाई थप सेवा सुविधा दिएर सातै दिन अस्पताल खोल्नुपर्छ ।’

हरेक ठाउँमा लामो लाइन बस्दा दिन नै बित्ने तिवारी बताउँछन् ।

‘डाक्टरलाई देखाउन घन्टौं कुर्नुपर्छ । मेडिकल ल्याबमा उस्तै छ,’ तिवारी भन्छन्, ‘उसै त अस्पतालको व्यवस्थापन सुस्त छ । त्यसमाथि दुई दिनको बिदाले सेवा झन् अस्तव्यस्त भयो ।’

१८ वर्षीय भेष्मा खत्रीको हातमा पुरानो मेडिकल फाइल छ । उनको गत कात्तिकमा एपेन्डिक्सको अप्रेसन भएको थियो । तर अहिले स्वास्थ्यमा थप समस्या देखियो । बिहानै अस्पताल पुगेकी उनी ओपीडीको टिकट लिन कुरिरहेका थिइन् ।

‘हिजो पनि अस्पताल आएको थिएँ । डाक्टरलाई देखाउन पाइएन अनि फर्किएँ,’ खत्री भन्छिन्, ‘दुई दिनको बिदाले झन् बिरामीलाई सास्ती दियो ।’

दैनिक ३ हजार बढी बिरामी उपचारका लागि पुग्ने वीर अस्पताल विपन्न, गरिब वर्गका लागि आशा र भरोसाको केन्द्र हो । तर विकट तथा दुर्गम भेगबाट जुन अपेक्षा अनुसारको सेवाका साथ अस्पताल पुग्छन्, उनीहरूले पाइला–पाइलामा सास्ती भोग्नुपर्छ ।

वीर अस्पतालमा २८ वटाभन्दा बढी विभाग छन् । ल्याब, फार्मेसी जहाँ गए पनि भिड उस्तै छ ।

वीर अस्पतालमा पुग्दा केही बिरामी टिकट काउन्टरतिर, केही क्यास काउन्टरतिर र केही चिकित्सकलाई देखाउनका लागि आफ्नो पालो कुरेर बसिरहेका थिए । सर्वसाधारणलाई ओपीडी बाहिर पर्याप्त बस्ने ठाउँ छैन । अस्पतालमा घन्टौं लाइन बस्दा र रिपोर्ट लिन यताउति दौडिँदादौडिँदै बेथा झन् बढ्ने खतरा छ ।

अव्यवस्थित भिडभाडका कारण छिटो र सहज सेवा–सुविधा पाउन नपाएकामा खत्री मात्र होइन अधिकांश सेवाग्राही दिक्क देखिन्थे ।

रौतहट घर भएका रुपनप्रसाद पटेलले बिहान ७ बजे अस्पताल पुगे पनि दिन ढल्किन लागिसक्दा चिकित्सकलाई आफ्ना समस्या राख्न नपाएको गुनासो गरे । ‘जहाँ गयो, त्यहीँ लाइन बस्नुपर्‍यो । सर्वसाधारणलाई कहाँ गएर कुन सेवा लिने थाहा छैन,’ पटेलले गुनासो गरे, ‘अस्पतालको व्यवस्थापन साह्रै कमजोर भयो ।’

मिर्गौलाको समस्या भएका पटेलको साथमा आफन्त वीरेशकुमार चौरासिया छन् । चौरासिया दुई दिन बिदाले बिरामीको झन् स्वास्थ्य समस्या थपिने बताउँछन् ।

‘मिर्गौलाले काम नगर्दा उहाँ छट्पटाउनु भएको छ । शुक्रबारदेखि डाक्टरलाई देखाउन पाइएन्,’ चौरासियाले गुनासो गरे, ‘सुशासन र जनताको हितको लागि बनेको सरकारले दुई दिनको बिदाको निर्णय लिँदा सोझासिधा नागरिकलाई उपचार पाउन नै मुस्किल भयो ।’

दुई दिनको बिदाको निर्णयले स्वास्थ्यकर्मीलाई राहत दिए पनि सेवा लिन आएका बिरामीहरूका लागि भने सास्ती बढेको देखिन्छ ।

सोमबार बिहान वीर अस्पतालको ओपीडी वरिपरि देखिने दृश्यले भनिरहेको थियो– स्वास्थ्य सेवामा दुई दिनको बिदाले बिरामीको पीडा झन् बढाइरहेको छ ।

चिकित्सक भन्छन्– स्वास्थ्य सेवा झन् भद्रगोल

सातामा दुई दिन बिदा दिने सरकारी निर्णय लागु भएसँगै वीर अस्पतालमा बिरामीको चाप ह्वात्तै बढेको चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

एक चिकित्सकका अनुसार लगातार दुई दिन अस्पतालमा ओपीडी बन्द गर्दा बिरामी सँगै चिकित्सक पनि मारमा परेका छन् ।

‘शनिबार र आइतबार अस्पताल बन्द भएपछि सोमबार बिरामीको भिड अत्यधिक बढ्छ । बाहिर जिल्लाबाट आएका बिरामीहरूलाई दुई दिन काठमाडौंमै बस्नुपर्छ । जसले थप सास्ती भोग्नुपरेको छ,’ ती चिकित्सकले भने ।

उनका अनुसार पहिले नै महिनौँअघि लिइएका अप्रेसनको पालोसमेत प्रभावित हुन थालेका छन् । धेरै बिरामीले महिनौँअघि आइतबारका लागि पालो लिएका हुन्छन् । अहिले आइतबार नै बिदा भएपछि उनीहरू अन्योलमा परेका छन् ।

अस्पतालका विभागीय तालिकासमेत प्रभावित भएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ । कतिपय चिकित्सकको नियमित ओपीडी वा अप्रेसनको तालिका आइतबार पर्ने भएकाले त्यसलाई अन्य दिनमा व्यवस्थापन गर्न कठिनाइ भइरहेको उनीहरूको गुनासो छ ।

ती चिकित्सकका अनुसार ठूलो अस्पतालमा लगातार दुई दिन सेवा बन्द गर्नु व्यावहारिक हुँदैन । ‘ठूला अस्पतालहरू वीर, शिक्षण वा सिभिल अस्पतालमा लगातार दुई दिन बिदा दिनु उपयुक्त हुँदैन । अस्पताल आइतबारदेखि शुक्रबारसम्म सञ्चालन हुनुपर्छ,’ ती चिकित्सक भन्छन् ।

अर्का चिकित्सक पनि दुई दिन बिदाको निर्णयले ओपीडीमा बढेको चापसँगै भर्ना हुने बिरामीको संख्या पनि एकैचोटि बढ्ने बताउँछन् । यसले शल्यक्रिया (अप्रेसन) को पालोको सूची पनि लम्बिँदै जाने जोखिम बढाएको छ ।

‘पहिले मैले करिब ६० जना बिरामी हेर्थें भने अहिले ८० भन्दा बढी बिरामी हेर्नुपर्ने अवस्था आएको छ,’ ती चिकत्सकले भने । जसका कारण सबै विभागमा शल्यक्रियाको प्रतीक्षाको समय बढ्ने सम्भावना रहेको चिकित्सकहरूको भनाइ छ ।

स्वास्थ्यकर्मीलाई पालैपालो बिदा दिने व्यवस्था गर्दा सेवा पनि निरन्तर रहने र दुई दिन विश्राम पाउने अवस्था बन्ने चिकित्सक बताउँछन् । ‘विभागले नै तालिका बनाएर चिकित्सकलाई पालैपालो बिदा दिँदा अस्पताल ६ दिन खुला रहन्छ । बिरामीको सेवा पनि प्रभावित हुँदैन,’ ती चिकित्सक भन्छन् ।

ती चिकित्सकका अनुसार यस्तो व्यवस्थाले ओपीडी, अप्रेसन र अन्य सेवाको नियमितता कायम रहने छ भने बिरामीले पालो कुरेर बस्नुपर्ने अवस्था पनि कम हुनेछ ।

चाप बढी हुँदा बिरामीलाई प्रर्याप्त समय दिन नसकेको अर्का एक चिकित्सक बताउँछन् ।

‘बिरामीको संख्या एकैचोटि बढ्दा प्रत्येक बिरामीलाई पर्याप्त समय दिन सक्ने अवस्था हुँदैन,’ ती चिकित्सकले भने, ‘पहिले एक बिरामीलाई चार–पाँच मिनेट दिन्थ्यौं भने अहिले दुई मिनेट दिन पनि गाह्रो हुन्छ ।’

चिकित्सकहरूका अनुसार स्वास्थ्यकर्मीलाई लगातार कामले मानसिक तनाव बढिरहेका कारण बिदा आवश्यक हुन्छ । तर व्यवस्थापन पक्षले सेवा प्रणाली मिलाएर लागु नगर्दा बिरामी र स्वास्थ्यकर्मी दुवैलाई समस्या भएको उनीहरूको तर्क छ ।

वीर अस्पतालको तथ्यांकले यही भन्छ । देशको पुरानो तथा ठूलो अस्पताल वीरमा अन्य दिनमा २ हजार ७०० को हाराहारीमा टिकट बिक्री हुने गर्छ । तर सोमबार ३ हजार ४०० भन्दा बढी टिकट बिक्री भएको छ ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयले भने सरकारी अस्पतालमा दुई दिन बिदा कार्यान्वयन गर्ने निर्णय लिइसकेको छ । तर ठूला अस्पतालहरूमा सेवा व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने स्पष्ट कार्ययोजना नआउँदा सेवा प्रणालीमा अन्योल देखिएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ ।

‘कर्मचारीहरुले पाउने सेवा–सुविधा सबैलाई समान हुनुपर्छ । तर अस्पतालमा दुई दिन बिदा दिँदा टाढाबाट आएका बिरामी तथा अप्रेसन गर्ने बिरामी मर्कामा पर्छन्,’ वीर अस्पतालका अर्को चिकित्सक भन्छन्, ‘होइन भने सरकारले छुट्टी वापत प्रोत्साहन भत्ताको व्यवस्था गरेर सेवा सञ्चालन गर्नुपर्छ ।’