रसुवा बाढी : उद्धारमा सक्रियता, स्रोत-साधनमा सीमितता

१० भदौ, काठमाडौं । बुधबार बिहान करिब ९ बजेतिर चीनको समावर्ती क्षेत्र तिब्बततर्फबाट अचानक आएको भीषण बाढीले नेपालको उत्तरी जिल्ला रसुवा, नुवाकोटलगायतका क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति भयो । रसुवाको भोटेकोशी हुँदै आएको बाढीले टिमुरे, स्याप्रुबेंशी, मेलुङ, हुँदै बेत्रावती, त्रिशुली बजार ढुंगेबजारलगायत क्षेत्रमा ठूलो विध्वंश मच्चायो । धादिङ समरमुकाम जाने पुलसहित करिब १९ वटा पुलहरू बाढीले बगायो ।

यो समाचार तयार पर्दासम्म नेपाल प्रहरीको तथ्यांकअनुसार अहिलेसम्म ९५ वटा शवहरू फेला परेका छन् । ती शवहरूको यकिन पहिचान हुन बाँकी नै रहेको छ ।

ठूलो संख्यामा मान्छेहरू बेपत्ता छन् । बेपत्ता हुनेहरूको समेत यकिन विवरण प्राप्त गर्न बाँकी नै रहेको नेपाल प्रहरीका केन्द्रीय प्रवक्ता तथा डीआईजी अबिनारायण काफ्ले बताउँछन् । उनका अनुसार नेपाल प्रहरीका मात्रै ३२ सुरक्षाकर्मी बेपत्ता छन् । यता, सशस्त्र प्रहरी बलका सहप्रवक्ता तथा डीएसपी शैलेन्द्र थापा पनि ९ जना सशस्त्र प्रहरी अहिलेसम्म सम्पर्कविहीन रहेको बताउँछन् ।

त्यस्तै, ४४ जना सैनिक पनि सम्पर्कविहीन छन् । सैनिक प्रवक्ता तथा सहायक रथी राजाराम बस्नेतका अनुसार ४४ जना सैनिकहरू अहिलेसम्म सम्पर्कमा आएका छैनन् । उनका अनुसार लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज र होइड्रोपावरको सुरक्षार्थ खटिएका ४४ सैनिक सम्पर्कविहीन भएका हुन् । योसँगै सुरक्षाकर्मी मात्रै ८५ जना सुरक्षाकर्मी बेपत्ता भएका छन् ।

नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी गरेर ४१ सुरक्षाकर्मी अहिलेसम्म बेपत्ता छन् । इलाका प्रहरी कार्यालय टिमुरे, स्याप्रुबेंशी, रसुवागढी र मैलुङ प्रहरी चौकीमा कार्यरत प्रहरी बेपत्ता छन् । सशस्त्र प्रहरीतर्फ बोर्डर आउट पोस्ट (बीओपी) टिमुरेमा कार्यरत ९ सशस्त्र प्रहरी बेपत्ता छन् । घटनाका प्रतक्ष्यदर्शीसमेत रहेका प्रहरीका सहायक हवल्दार सन्तोष रिजाल  क्षतिको विवरण यकिन गर्न सक्ने अवस्थाकै नरहेको बताउँछन् ।

बेत्रावती प्रहरी चौकीमा कार्यरत उनी बाढी आउँदै गरेको सूचना दिँदै माइकिङ गर्दागर्दै एक्कासि बाढी आएपछि भागेर ज्यान जोगाएका थिए । अहिलेसम्म ९७ जनाको हवाई उद्धार भएको छ ।

०००

एक्कासि आएको बाढीपछिको खोज तथा उद्धारमा भने सरकार र सुरक्षा निकायको सक्रियता छ । प्रधानमन्त्री बालेन शाहले घटनाको जानकारी पाउनासाथ सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमार्फत घटनाबारे जानकारी गराउँदै खोज तथा उद्धारमा खटिने निर्देशन भइसकेको खुलाए ।

उनले रसुवा बाढीको घटनालाई सुरुबाटै प्राथमिकताका साथ काम गर्न खोजेको देखियो । उद्धारका लागि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरीको टोली बाढी प्रभावित क्षेत्रतर्फ मुभ भइसकेको उनले जानकारी गराएका थिए ।

घटनापछि मन्त्रिपरिषद् बैठकसमेत बसेको थियो । बैठकले बाढी प्राभावित क्षेत्रका पालिकाहरूलाई बाढी संकटग्रस्त क्षेत्र घोषणा गर्दै खोज उद्धारमा केन्द्रित हुने निर्णय गर्‍यो । यसका साथै बैठकले गृहमन्त्रीलाई हेलिकप्टरसहित सबै साधन परिचालन गर्ने अधिकार पनि दिएको थियो ।

बाढीका कारण घाइते भएका तथा बिचल्लीमा परेका व्यक्तिहरूको तत्काल उद्धार गर्ने र सुरक्षित स्थानमा सार्ने व्यवस्था गर्न गृह मन्त्रालय र रक्षा मन्त्रालयलाई जिम्मेवारी दिइएको थियो । यसले पनि रसुवा बाढीलाई सरकारले निकै गम्भीरताका साथ लिएर काम गर्न खोजेको देखिन्छ ।

त्यसैगरी, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको बैठक पनि बसेको थियो । सिंहदरबारस्थित प्रधानमन्त्री कार्यालयमा बसेको बैठकमा बाढीले पुर्‍याएको क्षतिको बारेमा ब्रिफिङ भएको थियो ।

विपद्को क्षणमा सबैलाई आ-आफ्नो ठाउँबाट बाढीग्रस्त क्षेत्रमा प्रभावित नागरिकको उद्धार तथा खोज र राहतमा केन्द्रित हुन निर्देशन पनि दिएका थिए ।

यसअघि काठमाडौंमै आएको बाढीमा समेत नख्खु खोलामा जस्ताको टहरोमाथि बसेर उद्धारको पर्खाइ गरिरहेका नागरिकलाई खोलाले बगाएको थियो । त्यतिबेला राज्यले उद्धारमा तदारुकता नदेखाएको भन्दै आलोचना भएको थियो ।

रोशीमा आएको बाढीदेखि धादिङमा पुरिएका बसहरूको घटनामा पनि राज्य संयन्त्र प्रि-एक्टिभ हुन नसेकेको भन्दै आलोचना भएको थियो । तर अहिलेको रसुवा बाढीपछिको खोज तथा उद्धारमा भने सरकारको सक्रियता देखिएको जानकारहरूको बुझाइ छ ।

०००

गृहमन्त्री सुधन गुरुङ आफैं पनि उद्धार तयारीका लागि भन्दै काठमाडौंस्थित विमानस्थल पुगेका थिए । सरकारको निर्देशनपछि खोज तथा उद्धारका लागि तीन वटै सुरक्षा निकाय परिचालन भए ।

खोज तथा उद्धारका लागि नेपाली सेनाको धुन्चे र त्रिशूली ब्यारेकबाट टोली परिचालन भए । धादिङको गजुरीस्थित नं. ६ बाहिनी अड्डाबाट विपद् व्यवस्थापनको दक्ष टोलीसमेत खटाइएको नेपाली सेनाका प्रवक्ता तथा सहायक रथी राजाराम बस्नेत बताउँछन् ।

त्यसैगरी, नेपाली सेनाको इमर्जेन्सी मेडिकल रेस्क्यु टिमसहित एमआई-१७ हेलिकप्टर खटिएको थियो । हवाईमार्फत मात्रै ९७ जनाको उद्धार गरिएको सैनिक प्रवक्ता बस्नेतले बताएका छन् । सेनाका साथै सशस्त्र प्रहरीको टोली पनि उद्धारमा खटियो । सशस्त्रका अनुसार उद्धारका लागि ११ सय जनशक्ति परिचालन भएका छन् । नेपाल प्रहरीको टोली पनि खोजी, उद्धारको लागि खटिएको छ ।

यो विपद्‌मा सुरक्षा निकाय र सरकारले खोज, उद्धारमा सक्रियता देखाएको नेपाली सेनाका अवकाशप्राप्त महासेनानी तथा संकट, आपतकालीन र विपद् व्यवस्थापन विशेषज्ञ रतिन्द्र खत्री बताउँछन् ।

‘सुरक्षाकर्मीहरू आफैं ठूलो संख्यामा बेपत्ता हुनुहुन्छ । अझै पनि बाढीको जोखिम नै छ । तैपनि, उहाँहरू खोज तथा उद्धारमा सक्रिय हुनुहुन्छ,’ खत्रीले अनलाइनखबरसँग भने, ‘यो सक्रियतालाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ ।

तर, उद्धारका लागि पर्याप्त स्रोत-साधनमा भने कमी भएको महसुस सुरक्षा निकायहरू आफैंले गरेका छन् । विपद् उद्धारको प्रमुख जिम्मेवारी पाएको सशस्त्र प्रहरी बलसँग उद्धारका लागि एउटा पनि हवाई साधन छैन । पैदल नै हिँडेर जानुपर्ने बाध्यता रहेको तर त्यो सम्भव नहुँदा समस्या हुने गरेको सुरक्षाकर्मीहरू बताउँछन् ।

नेपाली सेनाले आफूसँग भएका हेलिकप्टरमार्फत उद्धारलाई तीव्र पार्दा सशस्त्र प्रहरीले भने निजी हेलिकप्टर कुरेर बस्नुपर्ने अवस्था थियो । जसले गर्दा पनि उद्धारमा सशस्त्रलाई केही कठिनाइ भएको उनीहरू स्वयंले महसुस गरेका छन् ।

‘हाम्रोतर्फबाट सक्दो प्रयास गरेर खोज तथा उद्धार भएको छ । तर हामीसँग हवाई साधन नहुँदा भने समस्या भएको छ,’ एक सुरक्षाकर्मी भन्छन् । नेपाल प्रहरीसँग पनि हवाई साधनदेखि उद्धारका लागि पर्याप्त स्रोत-साधन छैन ।

०००

खोज तथा उद्धार गरेर ल्याइएका घाइतेहरूलाई सशस्त्र प्रहरीको एपीएफ अस्पतालदेखि, त्रिवि शिक्षण अस्पताल, राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरहरूमा ठाउँ खाली गरेर तयारी अवस्थामा राखिएको थियो ।

ट्रमा सेन्टरदेखि नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र नेपाली सेनाको टोलीले डाक्टरसहित त्रिशूली पठाएका थिए । उद्धार गरेर काठमाडौं ल्याइएकाहरूलाई एपीएफ अस्पतालदेखि त्रिवि शिक्षण अस्पताल, ट्रमा सेन्टरमा राखेर उपचार गरिएको छ ।

नेपाली सेनाका ७ र निजी क्षेत्रका ८ गरी १५ हेलिकप्टरले उद्धार गरेका थिए । हेलिकप्टरमार्फत उद्धार गरेर ल्याइएकालाई अस्पतालसम्म पुर्‍याउन विमानस्थलमा १० वटा एम्बुलेन्स स्ट्यान्डबाइ राखिएको थियो । यी घटनाक्रमले उद्धारपछिको उपचार तथा व्यवस्थापन पनि सरकारको सक्रियता देखिन्छ ।

सरकारले भ्याएसम्म आफ्नो स्रोत-साधन प्रयोग गरेको बुझाइ खत्रीको छ । ‘अहिलेको समय भनेको खोज, उद्धार तथा राहतका लागि सहयोग गर्ने भएकाले कमीकमजोरी केलाउनेभन्दा पनि एकजुट भएर विपत्तिविरुद्ध लड्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘आपतकालीन गोदाम घरमा भएका सामानहरू पनि प्रयोग भएको देखिन्छ ।’