नेपाली रङ्गमञ्चको रैथाने रङ्ग

नेपाली रङ्गमञ्च अहिले एउटा निकै महत्वपूर्ण र उत्साहजनक मोडमा उभिएको छ । कुनै समय राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान र राष्ट्रिय नाचघरका ठूला पर्खालभित्र मात्र नाटक सीमित थियो । तर आज समय बदलिएको छ । संघीय राजधानी काठमाडौँदेखि मोफसलका प्रमुख सहरसम्म निजी थिएटर खुलेका छन् । यसले नाटकलाई आममानिसको पहुँचमा पुर्‍याएको छ, जुन खुसीको कुरा हो । तर, आजको यो आधुनिक ‘ब्ल्याक बक्स’ को चमकधमक, अत्याधुनिक प्रकाश व्यवस्था र प्रविधिको प्रयोगमा रमाइरहँदा हामीले एउटा गम्भीर कुरा भुल्नु हुँदैन- हाम्रो रङ्गमञ्चको जग विदेशी सिद्धान्तमा मात्र होइन, हाम्रा पुर्खाले सिर्जना गरेको त्यो मौलिक धरातलमा अडिएको छ, जसले नेपाली माटोमा अभिनय र संवादको पहिलो बिउ रोपेको थियो ।

नेपाली नाटकको सबैभन्दा बलियो र ऐतिहासिक आधार काठमाडौँ उपत्यकाको ‘डबली’ संस्कृति नै हो । मध्यकाल, विशेषगरी मल्लकाललाई नेपाली रङ्गमञ्चको स्वर्णयुग मानिन्छ । त्यतिबेला डबलीहरू केवल ढुङ्गा र इँटाले बनेका अग्ला थुम्का मात्र थिएनन्, ती त खुला आकाशमुनिका यस्ता जीवन्त मञ्च थिए, जहाँ कलाको लोकतान्त्रीकरण भएको थियो । मल्ल राजाहरू आफैँ नाटक लेख्थे, संगीत भर्थे र तिनलाई डबलीहरूमा प्रदर्शन गराउँथे । त्यस समयको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष के थियो भने, नाटक दरबारको पर्खालभित्र मात्र कैद थिएन । टोल-टोलका डबलीमा नाटक देखाइँदा राजादेखि सर्वसाधारण जनतासम्म एउटै ठाउँमा, एउटै धरातलमा बसेर आनन्द लिन्थे । यसले कलालाई एउटा साझा सामाजिक उत्सवको रूपमा स्थापित गर्‍यो र रङ्गमञ्चलाई साँचो अर्थमा ‘लोकतान्त्रिक’ बनायो ।

हाम्रो नाटकको सुरुवात धर्म, आध्यात्मिकता र हाम्रो मौलिक परम्परासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । बालन, कृष्ण चरित्र र रामायणका कथाहरू नै हाम्रा सुरुवाती नाटकका आधार हुन् । जब एउटा साधारण मान्छेले देवताको मुखुण्डो लगाएर संवाद बोल्थ्यो, त्यहाँ अभिनय मात्र हुँदैनथ्यो, बरु हेर्ने दर्शकमा एउटा गहिरो धार्मिक विश्वास र नैतिक चेतनाको सञ्चार हुन्थ्यो । वास्तवमा, हाम्रा पूजाआजा, चाडपर्व र जात्रा नै नेपाली नाटकका असली ‘नर्सरी’ हुन् । लिपिबद्ध रूपमा नाटक लेखिनु भन्दा धेरै अघिदेखि नै हाम्रो समाजमा ‘मौखिक रङ्गमञ्च’ जीवित थियो । गाउँघरमा खेलिने देउसी-भैलो होस् वा विवाहका अवसरमा खेलिने रत्यौली, त्यहाँ सहभागी हुने हरेक व्यक्ति आफैँमा एउटा पात्र र सशक्त अभिनेता हुन्थ्यो । जात्राहरूमा देखाइने प्रहसनले समाजका विकृतिमाथि ठट्टाकै शैलीमा कडा प्रहार गथ्र्यो । यसरी व्यंग्य र हाँसीमजाकको माध्यमबाट समाज सुधारको बीउ हाम्रा यिनै मौलिक परम्पराबाट सुरु भएको थियो ।

नेपालका लोकनाट्य स्वरूप हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक बनावटजस्तै विविधतापूर्ण र समृद्ध छन् । हामीले आधुनिकताको नाममा नाटकलाई चार पर्खाल र कृत्रिम प्रकाशको हलभित्र मात्र सीमित राख्न खोजे पनि यसको वास्तविक प्राण र जीवन्त ढुकढुकी हाम्रा रैथाने संस्कृति र संस्कारमा अझै उत्तिकै उत्साहका साथ धड्किरहेको छ ।

हिमाल र उच्च पहाडी भेगको जनजीवनलाई नियाल्ने हो भने शेर्पा समुदायले प्रदर्शन गर्ने ‘माने रिम्दु’, गुरुङ समुदायको ‘रोधी’ वा ‘पाङदुरे’ अनि मगर समुदायको ‘सोरठी’ र ‘मारुनी’ केवल मनोरञ्जनात्मक नाच मात्र होइनन् । यी त हाम्रा पुर्खाले भोगेको कठिन जीवन-भोगाइ, प्रकृतिसँगको अटुट सम्बन्ध र जीवन दर्शनलाई अभिनयका माध्यमबाट व्यक्त गरिने जीवन्त कला हुन् । यी कलाभित्र एउटा निश्चित र गहिरो कथा संरचना लुकेको हुन्छ, जहाँ कलाकारको हाउभाउले शब्दले भन्न नसक्ने गाथा बोलिरहेका हुन्छन् ।

सुदूरपश्चिमका पहाडी भीर पाखामा गुञ्जने ‘हुड्केली’ ले वीर पुर्खाको ऐतिहासिक शौर्य र बलिदानको इतिहासलाई हरेक पटक जीवन्त तुल्याउँछ । मध्यपहाडको आँगनमा खेलिने ‘बालन’ र ‘भजन’ ले पौराणिक कथालाई अभिनयसहित प्रस्तुत गर्दै समाजलाई नैतिक शिक्षा दिने एउटा प्रभावकारी लोक-रङ्गमञ्चको भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् ।

पूर्वी नेपालको किराँती सभ्यतातिर लाग्ने हो भने राई र लिम्बू समुदायको ‘साकेला’ र ‘धान नाच’ मा मुन्धुमी दर्शन र सृष्टिको आदिम कथा लुकेको पाइन्छ । खेतीपातीको चक्र, प्रकृति पूजा र मानव सभ्यताको विकासक्रमलाई इसारा र हाउभाउका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्दा ती नाच एक बृहत् सामूहिक नाटकमा रूपान्तरित हुन्छन् । विशेष गरी लिम्बू समुदायको ‘च्याब्रुङ’ नाचमा जीवजन्तुको नक्कल गर्ने र प्रकृतिको अभिनय गर्ने जुन शैली छ, त्यसले विश्व रङ्गमञ्चकै आदिम र प्राकृतिक स्वरूपलाई झल्काइरहेको हुन्छ ।

काठमाडौँ उपत्यकाको रङ्गमञ्चीय विरासत त झन् विश्वकै लागि एउटा विश्वविद्यालय नै हो । नेवार समुदायमा प्रचलित विभिन्न देवदेवीका ’प्याखँ’ (नाचहरू) र मुखुण्डो नृत्यमा ईश्वरीय अलौकिकता र मानवीय संवेगको यस्तो अनुपम मिश्रण पाइन्छ, जसले दर्शकलाई अर्कै संसारको अनुभूति गराउँछ । ललितपुरको डबलीमा महिना दिनसम्म मञ्चन हुने ‘कात्तिक नाच’ ले त विश्वकै सबैभन्दा लामो नाट्य परम्पराको कीर्तिमान मात्र कायम गरेको छैन, यसले नेपाली रङ्गमञ्चको शास्त्रीय र व्यावसायिक जग कति बलियो थियो भन्ने प्रमाण समेत दिन्छ ।

तराई पुग्दा लोक-नाट्यको अर्कै सुगन्ध र शक्ति भेटिन्छ । मिथिला र भोजपुरा क्षेत्रको माटोमा भिजेको ‘बड्का नाच’, ‘जट-जटिन’ र ‘सामा–चकेवा’ जस्ता शैलीले स्थानीय समाजको ऐनाका रूपमा काम गरिरहेका छन् । यी नाट्य स्वरूपमा प्रेम, विछोड, सामाजिक मर्यादा र वर्गीय द्वन्द्वलाई यति सटिक र प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ कि त्यहाँ दर्शक र अभिनेताबीचको दूरी नै मेटिन्छ । थारु समुदायको ‘बड्का नाच’ मा महाभारतका कथालाई आफ्नै मौलिक लवज र शैलीमा ढालेर प्रस्तुत गर्दा त्यसले एउटा भिन्नै राष्ट्रिय पहिचानको झल्को दिन्छ । वास्तवमा, यी सबै भौगोलिक क्षेत्रका नाट्य परम्परा कुनै बन्द कोठामा जन्मिएका होइनन्, यी त हाम्रा जात्रा, पर्व र संस्कारका उपज हुन्, जहाँ सिङ्गो समुदाय नै एउटा मञ्च र हरेक व्यक्ति एउटा पात्र बनेर उभिन्छन् ।

नेपाली रङ्गमञ्चको एउटा लामो कालखण्ड विदेशी नाटकका अनुवाद र पाश्चात्य नाट्य सिद्धान्तको छायाँमा बित्यो । हामीले विदेशी लेखकका कृतिलाई नै नाटकको सर्वोपरी मानक मान्दै आयौँ । विश्व साहित्यको विशालता बुझ्न र विश्वव्यापी नाट्य चेतनासँग जोडिन अनुवादको आफ्नै महत्व छ, यसलाई नकार्न सकिँदैन । तर, यहाँनेर एउटा गम्भीर र अस्तित्ववादी प्रश्न खडा हुन्छ- के एलिजावेथकालीन बेलायतका दुखान्तले आजको कर्णालीको भोकमरी र सुदूरको हलिया प्रथाको मर्म बोल्न सक्छन् ? के युरोपेली यथार्थवादको आँखाले हाम्रा मुन्धुमका दर्शन, सोरठीका लय र डबलीका संवेगलाई पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सम्भव छ ?

निश्चय नै छैन । अनुवादित र आयातित नाटकले हामीलाई मञ्च व्यवस्थापन, प्रकाश संयोजन र संरचनागत प्राविधिक ज्ञान त देलान्, तर तिनले हाम्रो माटोको संवेदना, यहाँको हावापानीको सुगन्ध र हाम्रो मौलिक भोगाइको स्पन्दन बोक्न सक्दैनन् । जब हामी विदेशी कथालाई नेपाली मञ्चमा जस्ताको तस्तै उतार्छौँ, त्यहाँ केवल ‘अभिनय’ मात्र हुन्छ, ‘अनुभूति’ वा साँचो भोगाइ हुँदैन ।

‘रैथाने कथा’ को अर्थ कुनै पिछडिएको वा पुरानो कथा मात्र होइन; यो त हाम्रो ‘मौलिक पहिचान’ र ‘सांस्कृतिक स्वाभिमान’ को कडी हो । जब एउटा रङ्गकर्मीले आफ्नै हजुरआमाले सुनाएको लोककथा, आफ्नै गाउँको बिर्सिएको किम्वदन्ती वा आफ्ना पुर्खाले बाँचेको संघर्षपूर्ण इतिहासलाई मञ्चमा उतार्छ, तब त्यहाँ एउटा ‘अर्गानिक ऊर्जा’ पैदा हुन्छ । त्यो ऊर्जाले दर्शकलाई केवल दर्शक मात्र बनाउँदैन, बरु नाटकको एउटा जीवन्त पात्रकै रूपमा एकाकार गराइदिन्छ ।

हाम्रा रैथाने कथामा प्रकृतिप्रतिको अगाध सम्मान, सामूहिकताको भावना र जीवनलाई हेर्ने एउटा विशिष्ट ‘स्थानीय दृष्टिकोण’ लुकेको हुन्छ । यी कथालाई मञ्चमा ल्याउनु भनेको रङ्गमञ्चलाई ‘अभिजात वर्ग’ को घेराबाट निकालेर आम मानिसको आँगनमा पुर्‍याउनु हो । जब एउटा दर्शकले मञ्चमा आफ्नै लवज, आफ्नै देउराली-भन्ज्याङका कथा र आफ्नै जीवनका उकाली-ओराली देख्छ, तब मात्र रङ्गमञ्च र जनताबीचको सम्बन्ध प्रगाढ र अटुट बन्छ ।

अहिलेको विश्वव्यापीकरणले स्थानीय पहिचानलाई निल्दै गइरहेको सन्दर्भमा, आफ्नै माटोको कथा भन्नु एउटा सांस्कृतिक प्रतिरोध पनि हो । हामीसँग हाम्रा आफ्नै मिथक छन्, आफ्नै विम्बात्मक चरित्र छन् । त्यसैले, नेपाली रङ्गमञ्चलाई विश्वसामु एउटा छुट्टै र विशिष्ट ‘स्कुलिङ’ का रूपमा उभ्याउने हो भने हामीले हाम्रा रैथाने कथालाई नै आफ्नो ‘मेरुदण्ड’ बनाउनु अनिवार्य छ । आधुनिक शिल्प र प्रविधिलाई हाम्रो आफ्नै माटोको कथामा लगाउनु नै आजको रङ्गकर्मीको प्रमुख दायित्व हो । जब कथा हाम्रै हुन्छ, तब मात्र त्यसले बोक्ने भावना साँचो हुन्छ, र जब भावना साँचो हुन्छ, तब मात्र रङ्गमञ्चले समाजको आत्मालाई स्पर्श गर्न सक्छ ।

नेपाली रङ्गमञ्चको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र अवसर दुवै भनेको परम्परालाई जस्ताको तस्तै जोगाउँदै त्यसलाई आधुनिक नाट्य चेतनाको कसीमा घोटेर नयाँ स्वरूप प्रदान गर्नु हो । हामीसँग आज संसारभरिका नाट्य सिद्धान्तको पहुँच छ, अत्याधुनिक प्रविधि छ । तर, यी सबै प्राविधिक पक्ष केवल ’कंकाल’ हुन्, यसमा प्राण भर्ने काम भने हाम्रै रैथाने कथा, ‘मिथक’ र ‘जात्रा’ ले मात्र गर्न सक्छन् । यदि हामीले हाम्रा यी मौलिक आधारलाई आधुनिक शिल्पसँग संयोजन गर्न सक्यौँ भने, नेपाली रङ्गमञ्चले विश्व रङ्गमञ्चको मानचित्रमा एउटा सर्वथा नयाँ र विशिष्ट ‘दर्शन’ प्रदान गर्न सक्ने सामथ्र्य राख्छ ।

जसरी जापानको ‘काबुकी’ र भारतको ‘कथकली’ ले आफ्नो शास्त्रीय र लोक जगलाई नछोडिकनै विश्वभरि एक विशिष्ट पहिचान बनाएका छन्, हाम्रा मौलिक कलामा पनि त्यो वैश्विक उचाइ लिने प्रचुर सम्भावना छ । सुदूरपश्चिमको ‘पुतला नाच’ वा तराईको ‘जट-जटिन’ जस्ता कलामा लुकेको नाटकीयता, संवादको मौलिकता र दर्शकलाई मुग्ध पार्ने शैली आफैँमा पूर्ण छन् । आजको आवश्यकता भनेको यी शैलीलाई केवल ‘लोक नाच’ को संकुचित घेराबाट निकालेर आधुनिक मञ्चमा ‘प्रदर्शनकारी कला’ को रूपमा विकास गर्नु हो । काठमाडौँको डबलीमा देखाइने ‘कात्तिक नाच’ मा जुन किसिमको चरित्र चित्रण र समयको व्यवस्थापन हुन्छ, त्यो आधुनिक ‘एपिक थियटर’ भन्दा कम छैन ।

हाम्रो रङ्गमञ्चमा हाम्रै माटोको कथा हुनुपर्छ भन्ने मान्यताको अर्थ संकीर्ण राष्ट्रवाद होइन, बरु कलाको ‘अर्गानिक’ प्रस्तुति हो । जब हामी आफ्नै रैथाने कथालाई, हाम्रै लोक-जीवनका बिम्बलाई र हाम्रै जात्रा-पर्वका अनुष्ठानलाई नाटकको प्राणका रूपमा स्वीकार गर्छौँ, तब मात्र नेपाली रङ्गमञ्चले उधारो पहिचानको वैशाखी छोड्न सक्छ । जब रङ्गमञ्चको पर्दा खुल्छ, दर्शकले त्यहाँ आफ्नो पुस्ताले भोगेको संघर्ष, आफ्नै माटोको सुगन्ध र आफ्नै संस्कृतिको प्रतिविम्ब पाउनुपर्छ ।

हामीले हाम्रा प्राचीन ‘मिथक’ लाई आधुनिक ‘यथार्थ’ सँग जोड्न सक्नुपर्छ । जब नेपाली रङ्गकर्मीले आफ्नै लोक-संस्कृतिको खानीबाट हीरा टल्काउन थाल्नेछन् र आधुनिक मञ्चमा ’रैथाने रङ्ग’ भर्नेछन्, तब मात्र नेपाली नाटकले विश्वसामु आफ्नो शिर उच्च बनाउनेछ । हाम्रो रङ्गमञ्चको मुक्ति र विस्तार दुवै हाम्रै रैथाने कथा र संस्कृतिहरूमा लुकेको छ ।