पर्यटन पुनरुत्थानका १० कदम

नेपालको पर्यटन पुनरुत्थानको सुरुवात यहीँकै नागरिकबाट हुन्छ। प्रत्येक क्षतिग्रस्त पुल, अवरुद्ध यात्रा र रद्द भएको बुकिङसँग त्यस्ता परिवारको जीवन जोडिएको हुन्छ, जसको जीविकोपार्जन आवागमन, आतिथ्य र विश्वासमा निर्भर छ।

विनाशकारी बाढीपछि हाम्रो पहिलो दायित्व प्रभावित समुदायको सम्मान र गरिमा कायम राख्दै उनीहरूलाई सहयोग गर्नु हो। त्यसपछिको दायित्व अवसरहरू पुनःस्थापित गर्नु र पुनरुत्थानले भविष्यका लागि अझ बलियो आधार निर्माण गर्छ भन्ने सुनिश्चित गर्नु हो।

यस प्रयासमा पर्यटनले अर्थपूर्ण योगदान दिन सक्छ। फर्केर आउने प्रत्येक पर्यटकले पथप्रदर्शक, चालक, होटलका कर्मचारी, किसान, हस्तकर्मी र साना पसलेका लागि काम सिर्जना गर्छ। तर पर्यटकलाई फेरि आमन्त्रण गर्दा जिम्मेवारी पनि सँगै आउँछ। हाम्रो स्वागतको आधार भरपर्दो सूचना, सञ्चालनमा रहेका सेवा र सुरक्षाप्रतिको गम्भीर प्रतिबद्धता हुनुपर्छ।

आशावादी हुने ठोस आधार छन्। सरकारी तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२४ मा ११ लाख ४७ हजार ५४८ अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक नेपाल आएका थिए। सन् २०२३ को १० लाख १४ हजार ८८२ को तुलनामा यो करिब १३.१ प्रतिशतको वृद्धि हो। सन् २०२४ को आगमन सन् २०१९ मा अभिलेख गरिएको ११ लाख ९७ हजार १९१ को करिब ९५.९ प्रतिशत थियो। यी ऐतिहासिक तथ्याङ्कले पर्यटकीय माग पुनःस्थापित गर्ने नेपालको क्षमता देखाउँछन्; यिनले हालको बाढीबाट पुनरुत्थान भइसकेको पुष्टि भने गर्दैनन्।

अबको काम यही पुनः उठ्ने क्षमतालाई समन्वित कार्यमा बदल्नु हो। यहाँ प्रस्तुत प्रस्तावहरू नेपाल पर्यटन द्रुत पुनरुत्थान कार्यदलको प्रतिवेदनमा समावेश १० चरणको स्थापित पुनरुत्थान बजारीकरण ढाँचालाई नेपालको सन्दर्भमा अनुकूलन गरेर तयार गरिएका हुन्। पुनर्निर्माणले गन्तव्यको गुणस्तर सुधार्नुपर्छ, व्यवसायलाई बलियो बनाउनुपर्छ र भविष्यको जोखिम घटाउनुपर्छ।

१. स्पष्ट र जिम्मेवार सन्देश

हाम्रो प्रारम्भिक सन्देश आत्मविश्वासपूर्ण हुनुपर्छ । नेपाल पर्यटकलाई स्वागत गर्छ, र समुदाय तथा सेवाहरू तयार भएका स्थानमा पर्यटनले पुनरुत्थानलाई सघाउन सक्छ। एक ठाउँको क्षतिलाई देशभरको अवस्थाका रूपमा प्रस्तुत गरिँदा सञ्चालनमा रहेको अर्को गन्तव्यले सबै पर्यटक गुमाउनुपर्ने अवस्था आउनु दु:खद अवस्था हो । तसर्थ, हाम्रो अन्य गन्तव्यहरू सुरक्षित विश्वासिलो र थप रोमाञ्चित छ भन्ने सन्देश अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुर्‍याउन आवश्यक छ।

यसका लागि आन्तरिक पर्यटक, दोहोर्‍याएर नेपाल आउने अन्तर्राष्ट्रिय पाहुना र नेपालका शुभचिन्तकहरू पुनरुत्थानका प्रारम्भिक साझेदार बन्न सक्छन्। उनीहरूको भ्रमणले स्थानीय व्यवसायलाई सहयोग गर्नुपर्छ र अझै क्षतिको पीडासँग जुधिरहेका समुदायको भावनालाई सम्मान गर्नुपर्छ यसले सिर्जना गर्ने रोजगारी, जिम्मेवार खर्च र दिगो सम्बन्ध ले उनीहरूको आत्मविश्वासमा मलमपट्टिको काम गर्नसक्छ ।

२. प्रचारात्मक प्रतिबद्धताभन्दा प्रमाणित तथ्यलाई प्राथमिकता

यात्रुलाई व्यावहारिक उत्तर चाहिन्छ- कुन सडकमा यात्रा गर्न सकिन्छ ?, कुन पदमार्गको निरीक्षण भएको छ ?, पुल, आवास, सञ्चार र आपतकालीन व्यवस्थाहरू सञ्चालनमा छन् कि छैनन् ?

स्थानीय सरकार, यातायात व्यवसायी, पथप्रदर्शक र सम्बन्धित प्राविधिक निकायबाट सूचना लिएर समन्वित सूचना सेवाले मिति र स्थान स्पष्ट भएका अद्यावधिक विवरण नेपाल पर्यटन बोर्ड,  पर्यटन विभाग र पर्यटन मन्त्रालयमार्फत  प्रकाशित गर्नु र प्रत्येक विवरणमा सञ्चालन पुष्टि भएका सेवा र प्रारम्भिक योजनाबीच स्पष्ट सामन्जस्य देखाइनुपर्छ।

प्रतिबन्ध र सीमाबारे इमानदार जानकारीले विश्वास बढाउँछ र स्पष्ट विकल्प र भरपर्दो सल्लाह पाएमा पर्यटकले आफ्नो यात्रा कार्यक्रम अनुकूल बनाउन सक्छन्।

३. पुनरुत्थानको लाभ बाँड्ने साझेदारी निर्माण

कुनै एउटा होटल,पदयात्रा कम्पनी वा यातायात व्यवसायीले एक्लै गन्तव्यको पुनरुत्थान गर्न सक्दैन। पर्यटकको अनुभव यात्राका विभिन्न सेवासँग जोडिएको हुन्छ, र एउटा सेवा कमजोर हुँदा समग्र अनुभव प्रभावित हुनसक्छ।

नेपाल पर्यटन बोर्ड, प्रदेश तथा स्थानीय सरकार, व्यावसायिक सङ्घसंस्था र समुदायका प्रतिनिधिले गन्तव्यस्तरमा व्यावहारिक साझेदारीको समन्वय गर्नुपर्छ। आवास, रेस्टुराँ, यातायात व्यवसायी, पथप्रदर्शक र पर्यटकीय आकर्षणका सञ्चालकले संयुक्त प्याकेज बनाउन र प्रमाणित सूचना आदानप्रदान गर्न सक्छन्।

पुनरुत्थानका प्याकेजले स्थानीय उत्पादन खरिद गर्ने, स्थानीय पथप्रदर्शकलाई रोजगारी दिने र उपयुक्त पहुँच भएका गाउँका व्यवसाय समेट्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। संयुक्त प्रचारले व्यक्तिगत खर्च घटाउन सक्छ। साझा मापदण्डले सेवा सुधार्न सक्छ।

४. अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विश्वास पुन:स्थापित

विश्वसनीय व्यक्तिले आफूले प्रत्यक्ष जाँच गरेको अवस्था स्पष्ट रूपमा बताउन सक्दा विश्वास बढ्छ। युटुबर, पत्रकार, पदयात्रा कम्पनी, यातायात व्यवसायी र जिम्मेवार भ्रमण सञ्चालकका सुव्यवस्थित भ्रमणले विदेशी बजारलाई वास्तविक अवस्था बुझ्न मद्दत गर्न सक्छन्।

विदेशस्थित प्रतिनिधिलाई एकरूप जानकारी, हालसालैका तस्वीर र स्पष्ट बुकिङ सर्त आवश्यक हुन्छन्। सञ्चालकले पर्यटकलाई यात्रा स्थगन वा कार्यक्रम परिवर्तनका उचित विकल्प दिनुपर्छ। अनिश्चितताका समयमा निष्पक्ष व्यवहार पाएको यात्रु पछि फर्कन सक्छ र अरूलाई पनि नेपाल भ्रमणको सिफारिस गर्नसक्छ। लचिलो व्यवहारबाट आर्जित विश्वासको मूल्य तत्काल गुमेको एउटा बुकिङभन्दा दीर्घकालीन हुनसक्छ।

५. अन्य देशको पुनरुत्थानबाट सिक्नु

तुलना यथार्थपरक भएमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले उत्साह र उपयोगी शिक्षा दिन्छ। श्रीलङ्काको पर्यटन प्राधिकरणका अनुसार त्यहाँ सन् २०२४ मा २० लाख ५३ हजार ४६५ पर्यटक आए। सन् २०२३ को १४ लाख ८७ हजार ३०३ को तुलनामा यो ३८.०७ प्रतिशतको वृद्धि हो। यसले अवरोधपछि पर्यटकीय माग बलियो रूपमा फर्कन सक्छ भन्ने देखाउँछ, तर यो तथ्याङ्क त्यसपछि आएको सन् २०२५ को बाढीपछिको पुनरुत्थानको प्रमाण होइन।

नेपालले भारतको बाढी र टर्कीमा सन् २०२३ मा गएका भूकम्पपछिका प्रतिकार्य पनि अध्ययन गर्नुपर्छ। उद्देश्य व्यावहारिक सिकाइ हो। संस्थाहरूले कसरी समन्वय गरे, प्रभावित व्यवसायले कसरी सहयोग पाए र पुनरुत्थानको लाभ समुदायसम्म कसरी पुग्यो भन्ने पहिचान गर्नुपर्छ।

६. बुकिङ प्रोत्साहनसँगै व्यवसायको आर्थिक क्षमता जोगाउनु

पुनरुत्थानका लागि आर्थिक रूपमा टिक्न सक्ने उद्यम आवश्यक छन्। अत्यधिक मूल्य कटौतीले ध्यान आकर्षित गर्नसक्छ, तर त्यसले व्यवसायलाई कर्मचारीको पारिश्रमिक तिर्न, उपकरण मर्मत गर्न वा पुनर्निर्माणमा लगानी गर्न नसक्ने अवस्थामा पुर्‍याउन सक्छ।

उदाहरणका लागि, एउटा व्यवसायले बुकिङबाट १० हजार रुपैयाँ आम्दानी गर्छ र त्यससँग सम्बन्धित खर्च ८ हजार रुपैयाँ छ भने बाँकी २ हजार रहन्छ। खर्च यथावत रहँदा २० प्रतिशत छुट दिएमा त्यो रकम पूरै समाप्त हुन्छ।

यसको सट्टा स्थानीय पथप्रदर्शकसहितको सम्पदा भ्रमण वा व्यवस्थित आवागमन जस्ता उपयोगी सेवा थप्नु बढी दिगो हुनसक्छ। तर प्रत्येक प्रस्तावको लागत गणना आवश्यक हुन्छ। व्यवसायसँग आफूले वाचा गरेको अनुभव प्रदान गर्ने आर्थिक क्षमता हुँदा बजारीकरण बढी प्रभावकारी हुन्छ।

७. पुनर्निर्माणबाट पर्यटकको अनुभव सुधार

पुनरुत्थानले विपद्अघि नै रहेका कमजोरी सम्बोधन गर्ने अवसर दिन्छ। राम्रो ढल तथा पानी निकास, निरीक्षण गरिएका पुल र खोला तर्ने स्थान, स्पष्ट सङ्केतचिह्न, भरपर्दो सञ्चार र प्रशिक्षित कर्मचारीले पर्यटकको विश्वास तथा समुदायको हित दुवै बढाउन सक्छन्।

डिजिटल नक्साङ्कन र एउटै स्थानको समय समयमा खिचिएको तस्वीरले क्षति तथा मर्मतको अभिलेख राख्न मद्दत गर्छन्। नदी कटान, अस्थिर भिरालो जमिन वा गेग्रानसहितको बहावबाट सम्पत्ति जोखिममा रहेका स्थानमा पूर्वाधारसम्बन्धी निर्णय प्राविधिक सर्वेक्षणमा आधारित हुनुपर्छ।

नेपालले सांस्कृतिक सिकाइ, गाउँको आतिथ्य अवलोकन, स्वास्थ्य तथा तन्दुरुस्ती र उपयुक्त गन्तव्यमा लामो बसाइलाई पनि बढी महत्त्व दिन सक्छ। यी अनुभवले केही अत्यधिक प्रचारित मार्गभन्दा बाहिर पनि अवसर विस्तार गर्न सक्छन्। पर्यटकले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्नसक्ने सुधारबाट नै सबैभन्दा बलियो नयाँ छवि बन्छ।

८. स्थानीय महत्त्व प्रोत्साहन

स्मरणीय स्वागतका लागि ठूलो खर्च आवश्यक हुँदैन। परम्परागत खाना, स्थानीय रूपमा बनाइएको सानो उपहार वा गाउँको पैदल भ्रमणले पर्यटकको नेपालसँगको सम्बन्ध गहिरो बनाउन सक्छ। प्याकेजमा के समावेश छ भन्ने स्पष्ट खुलाउनु र सहभागी श्रमिकले उचित भुक्तानी पाउने सुनिश्चित गर्नु। निःशुल्क उपलब्ध गराइने अनुभव स्थानीयको बिनापारिश्रमिक श्रममा निर्भर हुनु हुँदैन।

आन्तरिक पर्यटकका लागि सहज छोटा भ्रमण र पारदर्शी यातायात व्यवस्थासहित उपयुक्त प्रस्ताव आवश्यक छन्। अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकले विज्ञापनमा देखाइएको कम मूल्यभन्दा लचिलो समयतालिका र उपयुक्त मार्ग छनोटमा प्राप्त सहयोगलाई बढी महत्त्व दिन सक्छन्। राम्रो प्रोत्साहनले पर्यटकलाई लामो समय बस्न, थप सिक्न र विभिन्न व्यवसायमा खर्च गर्न प्रेरित गर्छ। त्यसको वास्तविक मूल्य त्यसले निर्माण गर्ने सम्बन्धको गुणस्तरमा हुन्छ।

९. प्रमाणसहित प्रगतिका कथा प्रस्तुत

सकारात्मक सञ्चार आवश्यक छ, तर त्यसको सबैभन्दा बलियो आधार वास्तविक उपलब्धि हुन्- निरीक्षणपछि खुलेको पुल, फेरि पाहुना स्वागत गर्न थालेको लज, काममा फर्किएको पथप्रदर्शक वा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक स्थल पुनःस्थापित गरिरहेको समुदाय।

भिडियो र तस्वीरमा मिति र स्थान खुलाउनु, पर्यटकका प्रतिक्रियाले विशिष्ट अनुभव वर्णन गर्नु, पहिले र अहिलेको अवस्था तुलना गर्ने समाचारले के सुधार भयो र के काम बाँकी छ भन्ने स्पष्ट पार्नु र समुदायको समर्थन र सेवाको तयारी भएपछि पुनःसञ्चालनका कार्यक्रमले गन्तव्यप्रति ध्यान आकर्षित गर्न सक्छन्।

चर्चित व्यक्तिको भ्रमण उपयोगी हुनसक्छ, तर साधारण यात्रुका विस्तृत अनुभव पनि प्रभावकारी हुन्छन्। पुनरुत्थानसम्बन्धी समाचारमा स्थानीय श्रमिक, स्वयंसेवक र सार्वजनिक सेवामा खटिएका व्यक्तिको योगदानलाई मान्यता दिनुपर्छ। उनीहरूको धैर्यपूर्ण कामले नेपालले विदेशमा प्रस्तुत गर्ने आशावादी छविलाई वास्तविक आधार दिन्छ।

१०. प्रगति मापन र जवाफदेहिता

पर्यटक आगमनको सङ्ख्याले मात्र पुनरुत्थानको लाभ प्रभावित परिवारसम्म पुगेको छ कि छैन भन्ने देखाउँदैन। अनुगमनमा पुनः खुलेका व्यवसाय, पुनःस्थापित रोजगारी, आवास भरिने दर, पर्यटकको खर्च, स्थानीय खरिद र अत्यावश्यक पहुँचमार्गको अवस्था समेटिनुपर्छ।

व्यावहारिक कार्यक्रमले ३०, ६० र ९० दिनमा समीक्षा गर्ने व्यवस्था गर्नु, प्रत्येक समीक्षाले सम्पन्न काम, समाधान हुन बाँकी अवरोध, जिम्मेवार निकाय र आगामी प्राथमिकता स्पष्ट गर्नुपर्छ। सार्वजनिक प्रतिवेदनले व्यवसायलाई योजना बनाउन सहयोग गर्छ र प्रतिबद्धता पूरा भइरहेका छन् कि छैनन् भन्ने समुदायले बुझ्न पाउँछन्। त्यसपछि प्रगतिको प्रमाणले बजारीकरणलाई विश्वसनीय आधार दिन सक्छ।

अन्त्यमा, गम्भीर अवरोधपछि पनि पर्यटकलाई पुनःस्वागत गर्ने उल्लेखनीय क्षमता नेपालले देखाइसकेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमन सन् २०२१ को १ लाख ५० हजार ९६२ बाट बढेर सन् २०२४ मा ११ लाख ४० हजारभन्दा माथि पुगेको थियो। यात्राको पुनःविस्तार, उद्यमशिलता र नेपालको निरन्तर आकर्षणले त्यो पुनरुत्थान सम्भव बनाएका थिए। अब गर्न बाँकी कामलाई स्वीकार गर्दै हामी त्यस अनुभवबाट शक्ति लिन सक्छौँ।

हाम्रा हिमाल, जीवन्त संस्कृति र आतिथ्य आज पनि नेपाल भ्रमणका गहिरा आकर्षण हुन्। समन्वित नेतृत्व, इमानदार सञ्चार र समुदायमा लगानीमार्फत पर्यटनले जीविकोपार्जन तथा विश्वास पुनःस्थापित गर्नसक्छ। हामीले दिन सक्ने सबैभन्दा विश्वसनीय निमन्त्रणा यस्तो नेपालको हो जसले आत्मीय स्वागत गर्छ, सावधानीपूर्वक तयारी गर्छ र पुनरुत्थानको प्रतिफल न्यायोचित रूपमा बाँड्छ।

(धमला नेपाल पर्यटन बोर्डका सदस्य तथा भोटेकोशी बाढी तथा पुनरुत्थान द्रुत प्रतिकार्य टोलीका संयोजक हुन् ।)