डाकुको हातमा चक्कुले अटोग्राफ दिने बलिउडकी ‘ट्राजेडी क्वीन’

फिल्म निर्माता र निर्देशक केदार शर्माको एउटा बानी थियो – कुनै कलाकारको कामबाट खुसी हुना साथ उनी पुरस्कार स्वरूप दुअन्नी अर्थात् दुई आनाको सिक्का दिन्थे । पछि उनले यो पुरस्कार बढाएर चवन्नी अर्थात ४ बनाएका थिए । भनीहालौं १ रुपैयाँमा १६ आना हुन्छ ।

चित्रलेखा फिल्मको सुटिङका क्रममा मीना कुमारीले उनै शर्मालाई पुरस्कारको दर बढाउनुपर्ने बताइन् । त्यसको केही समयपछि शर्माले १०० रुपैयाँ दिन थाले । त्यो पाउने पहिलो व्यक्ति उनै मीना कुमारी नै थिइन् ।

ट्राजेडी क्वीन मीना कुमारी

मीना कुमारीको सिङ्गो जीवन भारतीय महिलाको दुःख र पीडालाई स्क्रिनमा देखाउँदै बित्यो । उनले आफ्नो निजी जीवनको दुःखबारे सोच्ने समय नै पाइनन् । तर मीना कुमारीको अभिनयमा दुःख र रोदनबाहेक अरू केही थिएन भन्नु गलत हुन्छ ।

परिणिता की सोझी र चञ्चल केटी होस्, बैजू बावरा की सुन्दरी प्रेमिका होस्, साहब बीबी और गुलाम की दुःख सहने बुहारी वा पाकिजा की साहबजान – यी सबै भूमिकाहरू उनलाई चिनाउने हुन् ।

१ अगस्ट १९३२ मा जन्मेकी मीना कुमारीले ३२ वर्षसम्म भारतीय चलचित्र क्षेत्रमा राज गरिन् । अरूलाई सधैं सहयोग गर्न तयार हुने, अलि भावुक मीना कुमारीको जीवन अरूलाई खुसी बाँड्दै र अरूकै दुःख समेट्दै बित्यो ।

कमाल अमरोहीका छोरा ताजदार अमरोहीका अनुसार मान्छेहरूले मीना कुमारीलाई मधुबाला जस्तै सुन्दरी रूपमा कहिल्यै हेरेनन्, जसरी मधुबालालाई भेनस अफ द इन्डियन स्क्रिन वा नरगिसलाई फर्स्ट लेडी अफ इन्डियन स्क्रिन भनिन्थ्यो ।

मीना कुमारीले ट्राजेडी क्वीनको उपनाम पाइन् । पछि त दुःखलाई नै आफ्नो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाइन् । मान्छेहरूले उनी पर्दामा जस्तो अभिनय गर्थिन्, वास्तविक जीवनमा पनि त्यस्तै छिन् भन्ने ठानेका थिए । पछि स्वयम् मीना कुमारीले पनि त्यसैलाई सही मान्न थालेकी थिइन् ।

मौसमको जुसबाट सुरु भएको प्रेम

१९४९ मा मीना कुमारी पहिलोपटक कमाल अमरोहीलाई भेट्दा कमाल विवाहित थिए । उनको फिल्म महल निकै हिट भएको थियो । कमाल मीनालाई अनारकली फिल्ममा खेलाउन चाहन्थे । त्यसैले उनी मीनाको घर आउनजान थाले ।

यसैबीच, पुनाबाट फर्किने क्रममा मीना कुमारीको कार दुर्घटना भयो । चर्चित पत्रिका आउटलुकका पूर्व सम्पादक विनोद मेहताले मीना कुमारीको जीवनी मीनाकुमारी – अ क्लासिक बायोग्राफी लेखेका छन् ।

विनोद मेहताका अनुसार उनीहरूको प्रेम मौसमको जुसबाट सुरु भएको थियो । कमाल अमरोही मीना कुमारीलाई भेट्न पुनाको अस्पताल पुग्दा मीनाकी कान्छी बहिनीले दिदीले जुस नपिएको गुनासो गरिन् । त्यसपछि कमालले आफैं गिलास समातेर मीनाको टाउको अड्याउँदै जुस पिलाएका थिए । मीनाले पनि एकै घुट्कामा सबै जुस सक्काएकी थिइन् ।

त्यसपछि कमाल हरेक हप्ता गाडी चलाएर सायनबाट मीनालाई भेट्न पुना पुग्थे । हप्तामा एक दिनको भेटघाट अपुग लाग्न थालेपछि भेट नहुने दिन उनीहरू दैनिक एकअर्कालाई चिठी लेख्थे ।

ती चिठीहरू उनीहरू एकअर्कालाई भेटेको बेला दिने गर्थे ।

मन्जु र चन्दन

अस्पतालमै उनीहरूको धेरै भेटघाट भयो । त्यो बीचमा उनीहरूले एकअर्कालाई फरक नाम पनि दिए । कमाल अमरोहीले उनलाई मन्जु नाम दिए भने मीनाले कमाललाई चन्दन भनेर बोलाउन थालिन् । विनोद मेहताका अनुसार अस्पतालपछि उनीहरू फोनमा पनि कुराकानी गर्न थालेका थिए । अमरोही प्राय:जसो राति ठीक साढे ११ बजे मीनालाई फोन गर्थे । कहिलेकाहीँ त उनीहरूको कुराकानी बिहानको ५ बजेसम्म लम्बिन्थ्यो ।

यसरी राति अबेरसम्म कुरा गर्ने बानीले गर्दा पछि दुवै जनालाई अनिद्राको समस्या भएको थियो ।

कान्छी आमा

१९५२ मे २४ मा मीना कुमारी र कमाल अमरोहीले विवाह गरे ।

त्यतिबेला कमालकी पहिलो श्रीमती अमरोहामा बस्थिन् । गर्मीको बिदामा उनले आफ्ना छोरा ताजदारलाई मीनासँग भेट्न बम्बई पठाइन् । उनी त्यहाँ पुग्दा कमाल अमरोही बिरामी थिए । उनलाई ज्वरो आएको थियो । ताजदारका अनुसार सेतो साडी लगाएकी कान्छी आमा बुबाको सिरानीमा बसेर निधारमा सुगन्धित पानीमा भिजाएको पट्टी लगाइदिँदै थिइन् भने एउटी सुसारे बुबाको गोडा मालिस गर्दै थिइन् ।

त्यसबेला अक्कन बक्क परेर उभिएका ताजदारको दोधार मीनाले तुरुन्तै बुझेकी थिइन् । त्यतिबेला बुबा मुस्कुराए पनि केही बोलेनन् । त्यसपछि मीना आफैंले उनलाई नजिकै बोलाएर अङ्गालो हाल्दै आजैदेखि आफू उनको कान्छी आमा भएको बताएकी थिइन् ।

कमालका तीन सर्त

तर विवाहको केही समयपछि नै उनीहरूबीच खटपट सुरु भयो ।

कमाल अमरोहीले मीनालाई फिल्ममा काम गर्न त दिए, तर तीनवटा सर्त राखे ।

विनोद मेहताका अनुसार पहिलो सर्त थियो – मीना कुमारी साँझ साढे ६ बजेभित्र घर फर्किसक्नुपर्ने । दोस्रो सर्त – उनको मेकअप रुममा मेकअप म्यानबाहेक अरू कुनै पुरुष बस्न पाउने छैन । र तेस्रो सर्त – मीना कुमारी सधैं आफ्नै कारमा मात्र आउजाउ गर्नेछिन् ।

मीनालाई यी सर्तहरू मञ्जुर थियो । तर, उनले पहिलो दिनदेखि नै सर्तहरू तोड्न थालेकी थिइन् । पहिलो घटना शारदा फिल्मको सुटिङका क्रममा भएको थियो । त्यसबेला उनलाई राज कपूरले एउटा पार्टीमा बोलाएका थिए ।

विनोद मेहताका अनुसार बम्बई आएको एउटा रुसी फिल्म टोलीको स्वागतमा राज कपूरले पार्टी आयोजना गरेका थिए । मीनाले उक्त निमन्त्रणा स्वीकार गरेकी थिइन् । कमाललाई भने फोन गरेर सुटिङ ढिलोसम्म चल्ने भएकाले घर फर्कन अबेला हुने बताएकी थिइन् ।

भोलिपल्ट संयोगले कमाल अमरोहीको भेट राज कपूरको पार्टीमा उपस्थित पाहुनाहरूसँग भयो । त्यसपछि उनले श्रीमती सुटिङमा नभई पार्टीमा रमाइरहेकी थिइन् भन्ने थाहा पाइहाले ।

यता मीनाले घर फर्केपछि पनि यसबारे केही भनिनन् । पछि कमाल आफैंले यो कुरा उठाउँदा उनले कमाललाई चिन्तित बनाउन नचाहेकाले त्यसो गरेको जवाफ दिएकी थिइन् ।

कमाल अमरोहीले मनाउन सकेनन्

कुरा त्यत्तिमा रोकिएन । एक दिन कमाल अमरोहीका सेक्रेटरी बाकरले मीनालाई अभिनेता प्रदीप कुमारको कारबाट ओर्लँदै गरेको देखे । पछि अरू पनि धेरै कुरा बिग्रिँदै गए । त्यसपछि मीना कमालको घरमा बसिरहन सकिनन् । अनि कहिल्यै नफर्कने निर्णय लिएर घरबाट निस्किइन् ।

ताजदारका अनुसार स्वतन्त्र भएर जिउनका लागि मीनाले कमालको घर छाड्ने बहाना खोजिरहेकी थिइन् । घर छाडेर गएपछि कमालले श्रीमानका नाताले मीनालाई सम्झाइबुझाइ गर्ने प्रयास गरेका थिए ।

त्यो बेला मीना महमूदको घरमा गएर बसेकी थिइन् । पछि कमाल त्यहीँ पुगेका थिए । तर, उनलाई मीनाले भेटिनन् । मीना आफूलाई कोठाभित्र थुनेर बसेकी थिइन् । उनको कोठाबाहिर कमालले ढोका ढकढक्याउँदै बाहिर आएर कुरा गर्न र आफ्ना गुनासा भन्न आग्रह गरिरहेका थिए । तर मीना बाहिर आइनन् ।

त्यसपछि महमूदले अहिल्यै नमान्ने र पछि भेट्न आउन सुझाव दिएका थिए । कमालले ३/४ पटक ढोका ढकढक्याउँदै आफू फर्किएर कहिल्यै नआउने सुनाइरहेका थिए । धेरै मनाउने कोसिस गर्दा पनि नमानेपछि आफ्नो घरको ढोका सधैँ खुला रहने र चाहेको बेला आउन सक्ने सुनाउँदै उनी घर फर्किएका थिए ।

कमालको वाकआउट

त्यसैबीच केही घटनाहरूले उनीहरूबीचको दूरी झन् बढाइदियो । जस्तो, विनोद मेहताका अनुसार सोहराब मोदीले मीना र कमाल दुवैलाई इरोज सिनेमा हलमा फिल्म प्रिमियरमा बोलाएका थिए ।

त्यसक्रममा सोहराबले महाराष्ट्रका राज्यपालसँग यी प्रसिद्ध अभिनेत्री मीना कुमारी हुन् र यी उनका श्रीमान कमाल अमरोही भन्दै उनीहरूको परिचय गराइरहेका थिए । तर, अमरोहीलाई त्यो कुरा चित्त बुझेन । उनले ‘होइन, म कमाल अमरोही हुँ र यी प्रसिद्ध अभिनेत्री मीना कुमारी मेरी श्रीतमी होइनन्’ भनेर बीचमै भनिदिए।

त्यसपछि केही नभनी उनी हलबाट बाहिरिए । हलमा मीना कुमारीले एक्लै बसेर फिल्म हेरेकी थिइन् ।

‘साहब बीबी और गुलाम’ मा अभिनय

तर निजी जीवनको यो तनावले मीनाको अभिनयमा कुनै असर पारेन । उनले एकभन्दा अर्को उत्कृष्ट फिल्महरू गर्दै गइन् । र तीनबाट प्रशंसा पाउँदै पनि गइन् । मीनालाई नजिकबाट चिन्ने निर्देशक सावन कुमार टाकका अनुसार उनको हरेक फिल्ममा फरकफरक रूप देख्न पाइन्छ । दिल एक मन्दिर, पाकिजा, परिणिता – ती सबैमा मीनालाई फरक अवतारमा देख्न सकिने उनको भनाइ छ ।

त्यस्तै, सावनका अनुसार साहब बीबी और गुलाम उनलाई मीनाको सबैभन्दा मन परेको फिल्म हो । यसमा मीनाले अरुले गर्न नसक्ने अभिनय गरेको उनको भनाइ छ ।

‘पाकिजा’

कमाल र मीना अलग भए पनि कलाकारका रूपमा मीनाले कमालका फिल्ममा काम गर्न आफूलाई रोकिनन् । त्यही कारण ५ वर्षसम्म छुट्टिएर बसे पनि उनले पाकिजा पूरा गरिन् ।

ताजदारका अनुसार जसरी शाहजहाँले ताज महल बनाएर मुम्ताजलाई अमर बनाए, त्यसरी नै कमालले पाकिजा बनाएर मीनालाई अमर बनाएका थिए । हुन पनि, भारतीय सिनेमाको इतिहास लेखिँदा पाकिजाको चर्चा सधैँ हुने गर्छ ।

यस फिल्ममा राजकुमार, अशोक कुमार तथा नादिराको पनि योगदान रहे तापनि तीनवटा नाम – मीना कुमारी, कमाल अमरोही र पाकिजा – सधैँ जीवित रहने उनको भनाइ छ ।

डाका अमृत लालसँगको भेट

पाकिजाकै सुटिङका क्रममा उनीहरूबीच एउटा चाखलाग्दो घटना घटेको छ । विनोद मेहताका अनुसार आउटडोर सुटिङमा जाँदा कमाल दुईटा गाडी लैजान्थे । एकपटक दिल्ली जाँदा मध्यप्रदेशको शिवपुरीमा गाडीको पेट्रोल सकियो । अमरोहीले राति गाडीमै बस्ने निर्णय गरे ।

त्यो डाकाहरूको इलाका थियो भन्ने उनीहरूलाई थाहा थिएन । मध्यराति करिब १२ जना डाकाहरूले गाडी घेरे र तल ओर्लन भने । कमाल ओर्लन मानेनन् । जसले भेट्न चाहन्छ, गाडीमै आओस् भनेर भनिदिए।

त्यसको केही बेरमा एउटा आएर परिचय सोध्यो । अमरोहीले आफू कमाल भएको, सुटिङ गर्न गइरहेको तर पेट्रोल सकिएर यतै रोकिएको बताइदिए । केही बेरमा डाकाको समूहले अर्को गाडीमा मीना पनि छिन् भन्ने थाहा पाए । त्यसपछि डाकाको समूहको व्यवहार नै बदलियो ।

उनीहरू तुरुन्तै नाचगान र खानाको व्यवस्था गरे । सुत्ने ठाउँ मिलाइदिए । र एकाबिहान पेट्रोल पनि मगाइदिए ।

बिदा हुने बेला हिजो परिचय सोध्ने डाकुले चक्कुले आफ्नो हातमा अटोग्राफ दिन भन्यो । डरैडरमा मीनाले उसको हातमा अटोग्राफ दिइन् । पछि अर्कै सहर पुगेपछि मात्र उनीहरूलाई थाहा भयो – उनीहरू मध्य प्रदेशका कुख्यात डाका अमृत लालसँग रात बिताइरहेका थिए ।

बिरामी हुँदा पनि अभिनय

रक्सी र धूम्रपानको लतले मीनाको स्वास्थ्य बिग्रँदै गइरहेको थियो ।

एक समय यस्तो आयो कि उनी करिब सुटिङ गर्नै नसक्ने अवस्थामा पुगिन् । तर, निर्देशक सावन कुमार टाकका अनुसार मीना जुनसुकै हालतमा पनि सुटिङ नरोकियोस् भन्ने चाहन्थिन् । मीनाले आफ्नो कारण सावनलाई दु:ख नहोस् भन्ने लाग्थ्यो । तर, त्यो बेला मीना यति कमजोर भइसकेकी थिइन् कि सट दिँदादिँदै लड्न सक्ने अवस्था थियो ।

त्यसैले सुटिङ भइरहेको बेला सावन कुमार आफैँले मीनालाई पछाडिबाट समातेर अड्याउँथे । सट सकिनेबित्तिकै कुर्सीमा बसाउँथे । उनी आफूलाई निर्देशक बनाएकोमा मीना कुमारीप्रति सधैं आभारी रहे, किनकि सावन कुमारले निर्देशन गरे मात्र फिल्ममा काम गर्ने उनको सर्त थियो ।

‘म मर्न चाहन्नँ’

जीवनको आखिरी दिनहरूमा मीना कुमारीलाई सेन्ट एलिजाबेथ नर्सिङ होममा भर्ना गरिएको थियो । नर्सिङ होमको कोठा नम्बर २६ मा उनकी ठूली दिदी खुर्शीद प्रायजसो सँगै हुन्थिन् । उनी कोमामा जानुअघि तिनै दिदीलाई उनले ‘दिदी, दिदी, म मर्न चाहन्नँ’ भनिरहेकी थिइन् । तर, त्यसपछि मीनाको कहिल्यै पनि होस फर्किएन ।

त्यसबेला उनी ३८ वर्षका मात्र थिइन् । यसरी बलिउडले आफ्नो ट्राजेडी क्वीन गुमाएको थियो । उनको मृत्युपछि सावन कुमारले एउटा शेर लेखेका थिए –

चांदनी मर गई, रोशनी मर गई
सारी शम्मे बुझा कर चले आए लोग
चादरे गुल से छिलता था जिसका बदन
उसको मिट्टी उढ़ा कर चले आए लोग