तराई-मधेसमा नवरात्रि : देवीको पूजा गर्ने समाजमा महिलाको सम्मान कति छ ?

दसैंको रौनक भित्रिसकेको छ । घरघरमा जमरा उम्रिरहेका छन् । कतै बिहानै दुर्गा भवानीको आराधना भइरहेको छ । कतै मन्दिरमा घण्टी बजिरहेको छ । त कतै दुर्गापूजाका लागि पण्डाल सजाइँदै छन् ।

गाउँदेखि सहरसम्म चाडपर्वको उमङ्ग छ ।

नेपालमा दसैंको सांस्कृतिक रूप विविध छ । पहाडमा घरघरमा जमरा राख्ने, दुर्गाभवानीको पूजा गर्ने, मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद लिने परम्परा छ । तराई–मधेसमा पनि दसैंको धार्मिक र सामाजिक महत्व उत्तिकै गहिरो छ । यहाँ दसैं आउनु भनेको घरघरमा नवरथा व्रतको तयारी हुनु पनि हो । भक्तजनहरू नौ दिनसम्म व्रत बसेर दुर्गा भवानीको आराधना गर्छन्, पूजापाठ र भजनकीर्तनमा सहभागी हुन्छन् ।

कतै दुर्गापूजाका भव्य पण्डाल सजाइन्छ । र त्यस पण्डालमा माटाका प्रतिमामा देवीका विभिन्न स्वरूप बनाइन्छन् । कतै सामूहिक आरती र भजनले बस्ती गुन्जिन्छ । मिथिलाको सांस्कृतिक परिवेशमा देवी आराधना, पारिवारिक सम्बन्ध र सामुदायिक सहभागिताले चाडपर्वलाई विशेष आत्मीयता दिन्छन् ।

मिथिलाको लोकजीवनमा नवरात्रिको अर्को विशिष्ट रङ झिझियामा देखिन्छ । टाउकामा प्वाल पारिएको माटोको घैँटोमा दीप बालेर महिलाहरू सामूहिक रूपमा गीत गाउँदै नाच्ने परम्परा छ । यो लोकआस्था, सामूहिक स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानको अभिव्यक्ति पनि हो । दीपको उज्यालो, गीतको लय र महिलाहरूको सामूहिक सहभागिताले गाउँको रातलाई उत्सवमय बनाउँछन् । यसमा देवीप्रतिको श्रद्धासँगै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको लोकसंस्कृतिको जीवन्तता पनि देखिन्छ ।

अष्टमीका दिन दुर्गा भवानीको विशेष पूजा, र त्यसको प्रतीकात्मक विकल्प अपनाउने स्थानीय परम्परा, र महिलाले देवीलाई खोइँच भर्ने चलनले नवरात्रिलाई थप आत्मीय बनाउँछन् । खोइँछमा राखिने सामग्री र त्यसको विधि ठाउँअनुसार फरक हुन सक्छ । तर यसको भावमा देवीप्रतिको श्रद्धा, परिवारको सुख–समृद्धिको कामना र मातृशक्तिप्रतिको सम्मान जोडिएको पाइन्छ ।

पूजा पण्डालमा भेला भएका मानिस, प्रसाद बाँड्ने हात र एकअर्कालाई सहयोग गर्ने छिमेकीले चाडलाई व्यक्तिगत आस्थाबाट सामुदायिक उत्सवमा रूपान्तरण गर्छन्।

यी परम्परामा धर्म र लोकजीवन एकअर्काबाट अलग छैनन् । व्रतले व्यक्तिगत संकल्प व्यक्त गर्छ, मूर्ति पूजाले सामूहिक श्रद्धालाई दृश्य रूप दिन्छ । खोइँचले पारिवारिक मंगलकामनालाई संस्कारमा उतार्छ र झिझियाले लोकसंस्कृतिलाई गीत र नृत्यमार्फत पुस्तौँसम्म जीवित राख्छ । यही विविधताभित्र मधेसको नवरात्रि र दसैंको मौलिक सौन्दर्य भेटिन्छ ।

दसैं केवल पूजा गर्ने समय मात्र होइन । टाढा रहेका परिवारजन घर फर्कने, पुराना सम्बन्ध नवीकरण गर्ने, छरछिमेकमा भेटघाट गर्ने र सामूहिक रूपमा खुसी बाँड्ने अवसर पनि हो । मधेशका कतिपय स्थानमा दुर्गापूजाका पण्डाल सामाजिक भेटघाटका केन्द्र बन्छन् । बालबालिकाका लागि मेला र नयाँ लुगाको उत्साह हुन्छ । युवाका लागि साथीभाइसँग भेट्ने अवसर हुन्छ । र ज्येष्ठ नागरिकका लागि परिवार एकै ठाउँमा भेला भएको हेर्ने सन्तोष हुन्छ ।

यसरी हेर्दा दसैंको सांस्कृतिक अर्थ धार्मिक सीमाभन्दा पनि व्यापक देखिन्छ । आस्थाले मानिसलाई देवीसँग जोड्छ । संस्कृतिले समुदायसँग जोड्छ । र पारिवारिक परम्पराले पुस्तादेखि पुस्तासम्म सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन्छ । तर हाम्रा चाडपर्वको सुन्दरता बाहिरी सजावट र खर्चिलो आयोजनामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन ।  देवीको पूजा गर्ने समाजमा महिलाको सम्मान कति छ ?

शक्तिको आराधना गर्ने हामीले कमजोर र असहायको पक्षमा कति आवाज उठाउँछौँ ? असत्यमाथि सत्यको विजय मनाउने हामीले आफ्नो दैनिक जीवनमा कति सत्य बोल्छौँ ? यी प्रश्नले पर्वको सान्दर्भिकतालाई अझ गहिरो बनाउँछन् ।

देवीलाई शक्तिको प्रतीक मान्ने हो भने छोरीको शिक्षा, महिलाको सुरक्षा, श्रमको सम्मान र विभेदको अन्त्य हुनुपर्छ । यो हाम्रो धार्मिक चेतनाका व्यावहारिक अभिव्यक्ति बन्नुपर्छ । पूजाको थालीमा फूल चढाउनु जति महत्त्वपूर्ण छ, व्यवहारमा सबैको आत्मसम्मान जोगाउनु पनि त्यति नै महत्त्वपूर्ण छ । मन्दिरमा दीप बाल्नु जति सुन्दर छ, कसैको दुःखमा साथ दिनु पनि त्यति नै पवित्र छ ।

नवरात्रिका नौ रातले हामीलाई यही आत्मसमीक्षाको अवसर दिन सक्छन् । रातको अँध्यारो हटाउन बिहानको प्रतीक्षा गरेझैँ समाजको अँध्यारो हटाउन पनि केवल कामना पर्याप्त हुँदैन । त्यसका लागि चेतना, साहस र कर्म आवश्यक हुन्छ । नवमीपछि आउने विजयादशमीले विजयको सन्देश दिन्छ । विजय केवल कुनै पौराणिक पात्रमाथि प्राप्त भएको जितको स्मरणमा सीमित रहनु हुँदैन । हाम्रो जीवनमा अन्यायमाथि न्यायको, घृणामाथि प्रेमको, अहङ्कारमाथि विनम्रताको र निराशामाथि आशाको विजय पनि आवश्यक छ ।

दसैंका नौ रातमा हामी देवीको आराधना गरौँ । आफ्ना परिवारसँग रमाऔँ र परम्पराको सम्मान गरौँ । सँगसँगै आफूभित्रको अँध्यारो पहिचान गर्ने र त्यसलाई हटाउन प्रयास गर्ने संकल्प पनि गरौँ । नवरात्रिको सार नौ रात बिताउनु मात्र होइन, ती रातपछि आउने विजयलाई आफ्नो जीवन र समाजमा अनुभूत गर्न सक्नु पनि हो ।