‘को जागा छ ?’ भनेर सोध्ने कोजाग्रत पूर्णिमा  

सनातन हिन्दु धर्ममा आसुरी वा नकारात्मक शक्तिविरुद्ध सकारात्मक वा दैवी शक्तिको विजय र पारिवारिक पुनर्मिलनको महिमा बोकेको महान् चाड बडादशैँको पन्ध्रौँ दिन अर्थात् आश्विन शुक्ल पूर्णिमालाई दशैँको समापन बिन्दुका रूपमा लिइन्छ।

यस पवित्र रातमा धनधान्यकी अधिष्ठात्री देवी महालक्ष्मीको शास्त्रीय विधिअनुसार पूजाअर्चना गर्दै जाग्राम बस्ने र दशैँलाई औपचारिक बिदाइ गरी नेपालीहरूको दोस्रो महान् पर्व तिहारलाई आमन्त्रण गर्ने परम्परा छ। यसै दिनलाई खासगरी बडादशैँ नमान्ने पन्थका सनातनी मानिसहरूले शास्त्रीय रूपमा शरद पूर्णिमा पनि भन्ने गर्छन्।

पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार यसै रात देवी महालक्ष्मी भूलोक भ्रमणमा आउने र जाग्राम भई निष्ठापूर्वक पूजाआराधना गर्ने भक्तजनहरूलाई धनधान्य तथा ऐश्वर्य प्रदान गर्ने धार्मिक जनविश्वास रहिआएको छ।

देशका विभिन्न ठाउँहरूमा यसै दिनदेखि कात्तिक स्नानको अनुष्ठान प्रारम्भ हुन्छ भने घरघरमा बाँसको लिङ्गो खडा गरी आकाशदीप प्रज्वलन गर्ने विशिष्ट संस्कृति रहेको छ। सांस्कृतिक नगरी भक्तपुरमा ऐतिहासिक एवं तान्त्रिक सांस्कृतिक परम्परा, परम्परागत नवदुर्गा वनयात्रा पनि यसै तिथिदेखि विधिवत् सुरु हुने गर्दछ।

यसैगरी कोजाग्रत पूर्णिमाको अवसरमा पोखराको प्रसिद्ध धार्मिक एवं पर्यटकीय महत्त्व बोकेको तालबाराही मन्दिरमा दर्शनार्थीहरूको घुइँचो लाग्ने गर्छ। मनोरम फेवातालको बीचमा रहेको तालबाराही मन्दिरमा कोजाग्रत पूर्णिमाको अवसरमा दर्शन गर्नाले मनोकाङ्क्षा पूरा हुने एवं दुःखदर्द नाश हुने विश्वासका साथ टाढाटाढाबाट समेत दर्शनार्थीहरू आउने गर्छन्।

भौगोलिक एवं सांस्कृतिक विविधताअन्तर्गत तराई तथा मिथिला क्षेत्रमा यस पर्वलाई विशेष महोत्सवका रूपमा मनाइन्छ, जहाँ नवविवाहित वरको घरमा ससुराली पक्षबाट विशेष सौजन्य पठाउने तथा दही, मख्खन, मखाना, पान एवं मिठाई वितरण गरी उत्सव मनाउने मौलिक पद्धति छ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदा (घटस्थापना) देखि प्रारम्भ भएको नवरात्रको अनुष्ठान र विजयादशमीको प्रसादस्वरूप टीका–जमरा ग्रहण गर्ने क्रम यसै दिन साँझदेखि समापन हुन्छ। सामाजिक सद्भावका दृष्टिले, रात्रिकालीन जागरणलाई जीवन्त राख्न समुदायमा सामूहिक भजनकीर्तन गर्ने अथवा परम्परागत मनोरञ्जनका रूपमा कौडा र तास खेल्ने अनौपचारिक सामाजिक चलन पनि विद्यमान छ।

कोजाग्रत पूर्णिमा हिन्दु सांस्कृतिक र आर्थिक गतिशीलताको एक महत्त्वपूर्ण आधारस्तम्भ हो। यस दिनले बडादशैँको समापन र तिहारको आगमनलाई प्रस्ट पार्छ। पारिवारिक पुनर्मिलन तथा आशीर्वाद ग्रहणको अन्तिम दिनका रूपमा यसले सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धलाई सुदृढ तुल्याउँछ।

यस अवसरमा फलफूल, मख्खन, मखाना तथा पूजासामग्रीको बढ्दो मागले स्थानीय बजार र अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याउँछ। साथै, रातभर जाग्राम बस्ने यसको धार्मिक परम्पराले मानव चेतनालाई आलस्य त्यागी सदैव सचेत, कर्मशील र जागरूक रहन उत्प्रेरित गर्दै सकारात्मक, आध्यात्मिक एवं मानसिक सन्देश प्रवाह गर्दछ।

सांस्कृतिक रूपान्तरणसँगै कोजाग्रत पूर्णिमाको परम्परागत स्वरूपमा विविध चुनौती र विकृतिहरू देखा परेका छन्। पहिलो, मिथिलाञ्चलजस्ता क्षेत्रमा यस पर्वसँग जोडिएका मखानाजस्ता रैथाने तथा परम्परागत उत्पादनहरूको व्यावसायिक कृषि प्रणाली क्रमिक रूपमा लोप हुँदै गएको छ।

दोस्रो, जागरणको आवरणमा जुवातास खेल्ने र फजुल खर्च गर्नेजस्ता विसङ्गतिहरूले सामाजिक विकृतिलाई प्रश्रय दिएका छन्।

तेस्रो, यस रातको मूल आध्यात्मिक, दार्शनिक तथा तार्किक चेतना ओझेलमा परी जाग्राम बस्ने संस्कृति केवल अनिदो रहने आधुनिक फेसन र सतही मनोरञ्जनमा सीमित हुन पुगेको छ।

कोजाग्रत पूर्णिमाका सांस्कृतिक आयामहरूलाई आर्थिक तथा रणनीतिक अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकिने सम्भावना प्रचुर छ।

पहिलो, मिथिला क्षेत्रको ‘भार परम्परा’, स्वयम्भूको ‘महादीप प्रज्वलन’ र काठमाडौँका ‘नवदुर्गा पीठ’ को विशेष पूजालाई एकीकृत गरी आन्तरिक तथा बाह्य सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनको मुख्य गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

दोस्रो, यस पर्वसँग आबद्ध हस्तकला तथा रैथाने कृषि उत्पादनहरू जस्तै : मखाना र आकाशदीपको व्यावसायिक ब्रान्डिङमार्फत स्थानीय कृषकहरूको उद्यमशीलता र आयआर्जन अभिवृद्धि गर्न सम्भव छ।

तेस्रो, डिजिटल मिडिया र सामाजिक सञ्जालको रणनीतिक प्रयोगद्वारा यस पर्वका मौलिक लोककथा, विधि र ऐतिहासिक महत्त्वलाई युवा पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्न सकिन्छ।

सांस्कृतिक निरन्तरता तथा नयाँ पुस्तामा रैथाने खालको कोजाग्रत पूर्णिमा हस्तान्तरणका सन्दर्भमा कुरा गर्नुपर्दा परम्परागत चाडपर्वहरूले वर्तमान समयमा बहुआयामिक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्।

पहिलो, विश्वव्यापीकरणको बढ्दो प्रभावका कारण युवा पुस्तामा मौलिक चाडपर्वप्रतिको मोह र लगाव घट्दै गएको छ। बरु पश्चिमा शैलीका उत्सवहरूतर्फ नयाँ पुस्ताको आकर्षण बढेको देखिन्छ।

दोस्रो, मुद्रास्फीति, चाडपर्वका समयमा बजारमा देखिने कालोबजारी, मिसावट र अस्वाभाविक मूल्यवृद्धि जस्ता आर्थिक अनियमितता र विचलनले गर्दा सर्वसाधारणका लागि सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरता चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

तेस्रो, आकाशदीप निर्माणजस्ता परम्परागत हस्तकला र मौलिक भजनकीर्तनका संवाहक पुराना पुस्ताको सङ्ख्यात्मक ह्राससँगै यस्ता अमूर्त सांस्कृतिक धरोहरहरू लोप हुने उच्च जोखिममा छन्।

कोजाग्रत पूर्णिमा दशैँको समापन र तिहारको आगमन सूचक पर्व मात्र नभई नेपाली समाजको भौगोलिक, धार्मिक एवं अमूर्त सांस्कृतिक धरोहरको एकीकृत प्रतिबिम्ब हो।

यस पर्वले बोकेको ‘को जागा छ ?’ भन्ने व्युत्पत्तिगत सन्देशले मानव चेतनालाई आलस्य त्यागी सदैव कर्मशील रहन उत्प्रेरित गर्दछ। वर्तमान समयमा विश्वव्यापीकरण, आधुनिक फेसन, बजारिया विचलन र पुराना पुस्ताको ह्राससँगै यसका रैथाने उत्पादन (जस्तै : मखाना) र मौलिक परम्पराहरू (जस्तै : आकाशदीप, भजनकीर्तन आदि) पनि लोप हुने अवस्थामा छन्।

रातभर जागा बस्ने परम्पराको बहाना मार्फत सामाजिक विकृति बढ्ने बहुआयामिक चुनौतीहरू देखा परेका छन्। अतः यस पर्वका विविध क्षेत्रीय आयामहरू जस्तै : मिथिलाको भार परम्परा, काठमाडौँको नवदुर्गा पीठ र पोखराको तालबाराही संस्कृतिलाई एकीकृत गरी सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ।

डिजिटल मिडियामार्फत यसको ऐतिहासिक महत्त्वलाई युवा पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै रैथाने उत्पादनहरूको व्यावसायिक ब्रान्डिङ गर्न सकेमा मात्र यसको सांस्कृतिक निरन्तरता र स्थानीय अर्थतन्त्रको दिगो विकास सुनिश्चित हुन सक्छ।

(बेलायतमा स्ट्राटेजिक प्लानरका रूपमा कार्यरत समाजशास्त्री लामिछाने शान्ति नेपाली समाज बेलायतका अध्यक्षसमेत हुन्।)