भारतीय सत्ता हल्लाउँदै भर्चुअल साङ्ला

भारतको सर्वोच्च अदालतमा गत हप्ता भएको एउटा सुनुवाइका क्रममा प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तले व्यक्त गरेको मौखिक टिप्पणीले डिजिटल दुनियाँमा ठूलो हलचल मच्चाएको छ । जसले अनपेक्षित रूपमा एउटा नयाँ प्रकारको प्रतिरोधलाई समेत जन्म दिएको छ।

‘हरेक ठट्टाको पछाडि कुनै न कुनै सत्य लुकेको हुन्छ’ भन्ने उक्तिलाई चरितार्थ गर्दै सुरु भएको ‘कक्रोच जनता पार्टी’ (सीजेपी) को अनलाइन अभियान अहिले चर्चाको शिखरमा पुगेको देखिन्छ। ठट्टा, व्यङ्ग्य र सामाजिक सञ्जालको ट्रेन्डबाट सुरु भएको यस डिजिटल अभियानको उत्पत्ति जति रोचक र अनौठो मानिएको छ, त्योभन्दा बढी यसले केही दिनमै हासिल गरेको अप्रत्याशित सफलता र आगामी दिनमा राजनीतिक परिदृश्यमा पार्न सक्ने सम्भावित प्रभावलाई लिएर विभिन्न कोणबाट हेर्न थालिएको छ ।

सीजेपीको रचनागर्भ

यो सम्पूर्ण घटनाको बिज १५ मे २०२६ मा सर्वोच्च अदालतमा भएको एउटा सुनुवाइबाट सुरु भएको हो । कथित नक्कली कानुन डिग्रीसँग सम्बन्धित मुद्दामा प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तले गरेको एउटा मौखिक टिप्पणी सामाजिक सञ्जालमा फैलियो। सुनुवाइका क्रममा उनले केही बेरोजगार युवाहरू सांसद, मिडिया र आरटीआई कार्यकर्ता बनेर प्रणालीमा साङ्ला (कक्रोच) जस्तै घुस्ने र आक्रमण गर्ने भनी टिप्पणी गरेपछि उक्त भिडियो क्लिप केही घण्टाभित्रै सामाजिक सञ्जाल एक्स र इन्स्टाग्राममा भाइरल हुन पुग्यो।

लाखौँ प्रयोगकर्ता, विशेष गरी युवा पुस्ताले यसलाई बेरोजगारीको मार खेपिरहेका सम्पूर्ण युवावर्गमाथिको अपमानका रूपमा बुझेपछि सामाजिक सञ्जालमा ठूलो आक्रोश पैदा भयो।

यद्यपि, प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तले भोलिपल्टै अर्थात् १६ मेमा एक स्पष्टीकरण जारी गर्दै मिडियाको एक वर्गले आफ्नो मौखिक टिप्पणीलाई गलत रूपमा प्रस्तुत गरेको भन्दै आफूलाई पीडा भएको बताएका थिए। उनले विशेष रूपले नक्कली डिग्रीको सहायताले कानुनी पेसामा प्रवेश गरेकाहरूको मात्र आलोचना गरेको प्रस्टीकरण दिए तापनि इन्टरनेटको गतिसँगै फैलिसकेको आक्रोशलाई रोक्न भने निकै ढिलो भइसकेको थियो। यही कडा असन्तुष्टि र तीव्र आक्रोशको ज्वालाबाट डिजिटल दुनियाँमा ‘कक्रोच जनता पार्टी’ नामक मोर्चाको उदय हुन पुग्यो।

यो आन्दोलन सुरु गर्ने श्रेय ३० वर्षीय युवा अभिजित दीपकेलाई जान्छ । उनी मूल रूपमा महाराष्ट्रको औरङ्गाबाद (हालको छत्रपति सम्भाजीनगर) का बासिन्दा हुन् । पेसाले उनी एक राजनीतिक सञ्चार रणनीतिकार हुन्। पुणेबाट पत्रकारितामा स्नातक गरेपछि अमेरिकाको प्रतिष्ठित बोस्टन विश्वविद्यालयबाट पब्लिक रिलेसन्समा स्नातकोत्तरको डिग्री हालै पूरा गरेका छन् ।

उनले प्रधानन्यायाधीशको टिप्पणीको भोलिपल्ट १६ मेमा एक्स प्लेटफर्ममा एउटा गुगल फर्मको लिङ्क सार्वजनिक गरेका थिए। यो फर्म ‘कक्रोच जनता पार्टी’ मा सदस्यता लिनका लागि जारी गरिएको थियो । त्यहाँ उनले पोस्ट गर्दै बेरोजगार, अल्छी, लगातार अनलाइन रहने र व्यावसायिक रूपमा गनगन गर्न सक्ने योग्यता भएका सबै कक्रोचहरूका लागि नयाँ प्लेटफर्म सुरु गरिएको भनी व्यङ्ग्य गरेका थिए।

यो पोस्टले सामाजिक सञ्जालमा आगोमा घिउ थप्ने काम गर्यो । जसको परिणामस्वरूप केही घण्टाभित्रै १५ हजारभन्दा बढी मानिसले गुगल फर्ममार्फत साइन अप गर्न पुगे। डिजिटल माध्यमबाट फैलिएको यो अभियान यति तीव्र बन्यो कि तीन दिनभित्रै यसको सदस्य सङ्ख्या १ लाख नाघ्यो ।

मे २० सम्म आइपुग्दा १ लाखभन्दा बढीले औपचारिक रूपमा सदस्यता लिइसकेका थिए। डिजिटल व्यङ्ग्यका रूपमा सुरु भएको यो अनौठो अनलाइन आन्दोलन एक्कासि यति शक्तिशाली र व्यापक बन्न पुग्यो कि देशका स्थापित राजनीतिक दलहरू समेत यसको प्रभावलाई गम्भीरतापूर्वक लिन बाध्य भएका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रियता

यस साङ्केतिक आन्दोलनको गति केवल सदस्य सङ्ख्यामा मात्र सीमित रहेन । इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्ममा यसको लोकप्रियता विस्फोटक रूपमा बढ्दै गएको देखिन्छ। पार्टी सुरु भएको चार दिनभित्रै ९ मिलियन फलोअर्सको आँकडा पार गरिसकेको छ ।

यो सङ्ख्या भारतको सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को आधिकारिक इन्स्टाग्राम ह्यान्डलको लगभग ८.७ मिलियन फलोअर्सभन्दा पनि बढी हुन आउँछ। र, इन्स्टाग्राम अकाउन्टमा आज एक करोड १७ लाखभन्दा बढी फलोवर्स भइसकेका छन्।

सीजेपीले यो लोकप्रियतालाई व्यङ्ग्यात्मक शैलीमै भाजपाको दाबीमाथि प्रहार गर्दै ‘विश्वकै सबैभन्दा ठूलो पार्टी भन्थे’ र ‘युवाहरूको शक्तिलाई कम नआँक्नुहोस्’ जस्ता पोस्टहरू सार्वजनिक गर्यो। यस अवधिमा कङ्ग्रेसको आधिकारिक इन्स्टाग्राम ह्यान्डलका १३.२ मिलियन र आम आदमी पार्टी (आप) को १.९ मिलियन फलोअर्स रहेका छन्।

भाजपाले १८ हजारभन्दा बढी पोस्ट गरेर उक्त सङ्ख्या बनाएकोमा सीजेपीले यो ठूलो उपलब्धि मात्र ५६ वटा पोस्टका साथ हासिल गरेको छ । एक्स प्लेटफर्ममा पनि यसको अनुयायी सङ्ख्या १ लाख ६५ हजार नाघेको छ। यद्यपि, विहीबार दिउँसोसम्म एक्स अकाउन्ट बन्द भइसकेको छ ।

को हुन् अभिजित दीपके ?

यो सम्पूर्ण डिजिटल आन्दोलनका सूत्रधार ३० वर्षीय अभिजित दीपकेको पृष्ठभूमि निकै रोचक र रणनीतिक देखिन्छ । उनी केवल एक साधारण युवा मात्र नभएर राजनीतिक सन्देशलाई भाइरल बनाउने कलाका जानकार हुन्।

उनले सन् २०२० देखि २०२३ सम्म आम आदमी पार्टी (आप) को सोसल मिडिया टोलीमा एक स्वयंसेवकका रूपमा काम गरिसकेका छन् । यसैको अनुभवले नै सीजेपीको सन्देशलाई यति प्रभावकारी रूपमा फैलाउन मद्दत गरेको विश्लेषण गरिएको छ।

यद्यपि, भाजपा समर्थित प्रयोगकर्ताहरूले भने यही पुरानो व्यावसायिक सम्बन्धलाई लिएर यो आन्दोलन पूर्ण रूपमा स्वतःस्फूर्त नभएको दाबी गर्दै व्यङ्ग्यको आवरणमा विपक्षी दलहरूले सुरु गरेको डिजिटल रणनीतिको एक हिस्सा भएको आरोप लगाएका छन्।

तर, संस्थापक अभिजितले भने यो आन्दोलन पूर्ण रूपमा स्वतःस्फूर्त र युवाहरूको भावनाको प्रतिनिधित्व गर्ने साझा मञ्च भएको दाबी गर्दै आएका छन्। उनले ‘इन्डिया टुडे’ सँगको कुराकानीमा यो अभियान केवल बेरोजगारी, पेपर लिक र संस्थागत उत्तरदायित्वको सवालमा केन्द्रित रहेको प्रस्ट पारेका छन् ।

अर्को एक अन्तर्वार्तामा उनी भन्छन्, ‘मैले कहिल्यै पनि यति ठूलो प्रतिक्रियाको अपेक्षा गरेको थिइनँ। यो पूर्ण रूपमा अप्रत्याशित र अर्गानिक समर्थन हो। यो अभियान बेरोजगारी र पेपर लिक जस्ता युवाका वास्तविक मुद्दाहरूमाथिको साझा आक्रोशको प्रतिबिम्ब हो।’

इन्टरनेटको सिमाना नाघेर संसद्को ढोका

यो आन्दोलन चाँडै नै इन्टरनेटको सिमाना पार गरेर संसद्को ढोकासम्म पुगेको छ, जहाँ तृणमूल कङ्ग्रेस (टीएमसी) की सांसद महुवा मोइत्रा सार्वजनिक रूपमा यस पार्टीमा सामेल हुने इच्छा व्यक्त गर्ने पहिलो प्रमुख राजनीतिक हस्ती बनेकी छिन्।

उनले एक्स प्लेटफर्ममा सदस्यता लिनका लागि विनोदी तरिकाले अनुरोध गरेपछि सीजेपीको आधिकारिक एकाउन्टले उनलाई ‘लोकतन्त्रलाई आवश्यक लडाकु’ भन्दै स्वागत गरेको थियो ।

चुनावमा धाँधली गर्ने र साम्प्रदायिक घृणा फैलाउनेहरू नै वास्तविक राष्ट्रविरोधी भएको टिप्पणी समेत गरेको थियो। टीएमसीका अर्का सांसद तथा पूर्वक्रिकेटर कीर्ति आजादले पनि पार्टीमा सामेल हुन आवश्यक योग्यताका बारेमा सोधेपछि सीजेपीले सन् १९८३ को विश्वकप जित्नु नै पर्याप्त योग्यता भएको विनोदी जवाफ दिएको थियो।

यी रोचक संवादहरूले डिजिटल आन्दोलनलाई सामाजिक सञ्जालको सामान्य चुहलबाट उठाएर मूलधारको राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याइदिएका छन् । जसले गर्दा यस अभियानलाई एक नयाँ राजनीतिक विश्वसनीयता समेत प्रदान गरेको छ।

यसैबीच, वरिष्ठ अधिवक्ता तथा अधिकारकर्मी प्रशान्त भूषणले पनि यस आन्दोलनको खुलेर समर्थन गरेका छन्। उनले प्रधानन्यायाधीशको टिप्पणीले कार्यकर्ता र युवाहरूप्रतिको गहिरो पूर्वाग्रह र वर्तमान सरकारको मानसिकतालाई दर्शाउने बताए तापनि विनोदपूर्वक आफूले पार्टीले तोकेको ‘बेरोजगार र अल्छी’ को योग्यता पूरा नगर्ने हुनाले सदस्य बन्न नसक्ने स्पष्ट पारेका छन्।

अधिवक्ता प्रशान्त भूषण भन्छन्, ‘प्रधानन्यायाधीशको टिप्पणीले कार्यकर्ता र युवाहरूप्रतिको गहिरो पूर्वाग्रहलाई दर्शाउँछ, जुन ठ्याक्कै वर्तमान सरकारको मानसिकता हो। यद्यपि, पार्टीले सदस्यताका लागि तोकेको ‘बेरोजगार र अल्छी’ को मापदण्डमा म फिट नहुने हुनाले औपचारिक रूपमा यसको सदस्य बन्न भने सक्दिनँ।’

पाँच सूत्रीय घोषणापत्र

यद्यपि सीजेपी एक व्यङ्ग्यात्मक आन्दोलन हो, यसको पाँचसूत्रीय घोषणापत्रले समकालीन भारतका केही सबैभन्दा ज्वलन्त र गम्भीर राजनीतिक मुद्दाहरूलाई तिखो गरी छोएको छ। ‘भोइस अफ द लेजी एन्ड अनइम्प्लोइड’ अर्थात् अल्छी र बेरोजगारहरूको आवाज नामक पार्टीको आधिकारिक वेबसाइटमा सार्वजनिक गरिएको यस घोषणापत्रले देशको वर्तमान व्यवस्थामाथि ठूलो प्रश्न खडा गरेको छ।

घोषणापत्रमा कुनै पनि प्रधानन्यायाधीशलाई सेवानिवृत्तिपछि राज्यसभाको सिट वा सरकारी पुरस्कार प्रदान नगरिने, निर्वाचन आयुक्तले वैध मत हटाएमा उनलाई यूएपीए अन्तर्गत गिरफ्तार गरिने र महिलाहरूको लागि केन्द्रीय मन्त्रिपरिषद्का आधा पदहरूसहित ५० प्रतिशत आरक्षण सुनिश्चित गरिने जस्ता कडा मागहरू अघि सारिएका छन्।

यसका साथै, अम्बानी र अडानी जस्ता ठुला व्यापारिक घरानाको स्वामित्वमा रहेका मिडिया संस्थानहरूको लाइसेन्स रद्द गरिने तथा राजनीतिक दल परित्याग गर्ने सांसद र विधायकहरूमाथि २० वर्षको चुनावी प्रतिबन्ध लगाइने बुँदा समेत घोषणापत्रमा समावेश छ।

यी मागहरूले पूर्वप्रधानन्यायाधीशहरूको राजनीतिक नियुक्ति, निर्वाचन आयोगको विश्वसनीयता, मिडियाको एकाधिकार र दल परिवर्तनका कारण निम्तिने राजनीतिक अस्थायित्व जस्ता देशका अत्यन्तै संवेदनशील र गम्भीर मुद्दाहरूलाई तिखो व्यङ्ग्यको माध्यमबाट राष्ट्रिय बहसको विषय बनाएका छन्।

अन्य व्यङ्ग्यात्मक मोर्चाहरूको जन्म

सीजेपीको अभूतपूर्व सफलताले डिजिटल सञ्चारमाध्यममा अन्य व्यङ्ग्यात्मक राजनीतिक मोर्चाहरूलाई पनि जन्म दिएको छ । सामाजिक सञ्जालमा एउटा पूर्ण राजनीतिक इकोसिस्टम तयार भएको देखिन्छ।

अर्को सबैभन्दा चर्चित ‘नेसनल प्यारासिटिक फ्रन्ट’ (एनपीएफ) देखा परेको छ, जसले प्रधानन्यायाधीशको अभिव्यक्तिमा प्रयोग भएको परजीवी शब्दलाई नै आफ्नो नामका रूपमा ग्रहण गरेको छ।

एनपीएफले सीजेपीको तुलनामा आफूलाई एउटा बलियो विपक्षीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै अपराधमुक्त संसद् र शिक्षित प्रतिनिधिहरूको ग्यारेन्टी हुनुपर्ने जस्ता मागहरू अघि सारेको छ। यसलाई लिएर ‘हिन्दुस्तान टाइम्स’ को एउटा लेखले यस नयाँ कूटनीतिक र राजनीतिक घटनाक्रमलाई भारतको सबैभन्दा जैविक रूपमा विविध राजनीतिक युगका रूपमा व्यङ्ग्य गरेको छ।

काफ्काको ‘द मेटामोर्फोसिस’ सँग जोडिँदै

यस आन्दोलनको बौद्धिक आयाम यसको प्रतीकात्मक अर्थ हो, जसलाई विश्लेषकहरूले फ्रान्ज काफ्काको कृति ‘द मेटामोर्फोसिस’ सँग जोडेर हेरेका छन्। यस उपन्यासमा मुख्य पात्र ग्रेगर सम्सा एक बिहान उठ्दा आफूलाई एक विशाल कक्रोचका रूपमा परिवर्तन भएको पाउँछ, जुन केवल शारीरिक परिवर्तन मात्र नभएर सामाजिक र अस्तित्वगत सङ्कटको ठूलो प्रतीक हो।

यो दृष्टान्त बेरोजगारी, परीक्षा लिक, भ्रष्टाचार र आफूलाई संरक्षण दिनुपर्ने संस्थाहरूप्रतिको बढ्दो अलगावको सिकार भइरहेको आधुनिक भारतको युवा पुस्ताको अवस्थासँग मेल खान गएको देखिन्छ । जसरी ग्रेगरलाई उसको आफ्नै परिवारले बोझका रूपमा हेर्न थाल्छ, त्यसरी नै यी युवाहरूले पनि राज्य र समाजले आफूलाई कीरासरह एउटा बोझका रूपमा हेरेको महसुस गरिरहेका छन्।

यस सन्दर्भमा प्रधानन्यायाधीशले ‘कक्रोच’ शब्दलाई हतियारका रूपमा प्रयोग गर्दा अन्जानमै आन्दोलनलाई कहिल्यै नमर्ने र कुहिएका संस्थाहरूको दरारमा फस्टाउने सबैभन्दा ठूलो प्रतीक प्रदान गरेको विश्लेषण गरिएको छ।

‘युवा की आवाज’ को एक पोस्टमा ‘जब शक्तिले नागरिकहरूलाई कीराका रूपमा हेर्न थाल्छ, तब नागरिकहरूले आफूलाई काफ्कामा पहिचान गर्न थाल्ने’ उल्लेख गरिएको छ । यसले सीजेपी केवल राजनीतिक मागहरू मात्र नभएर सम्मान र गरिमाको लागि लडिरहेको एक अस्तित्ववादी आन्दोलन पनि भएको सङ्केत गर्छ।

यस आन्दोलनको लोकप्रियता बढ्दै जाँदा संस्थापक अभिजित दीपकेले विभिन्न राजनीतिक दलहरूले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल अकाउन्ट ह्याक गर्ने निरन्तर प्रयास गरिरहेका आरोप लगाएका छन्। उनले ‘भाजपा कक्रोचहरूसँग डराएको हो त ?’ भनी साङ्केतिक रूपमा प्रश्न गर्दै अनलाइन आन्दोलनहरूले भोग्नुपर्ने जोखिम र साइबर सुरक्षाको चुनौतीलाई उजागर गरे तापनि यस आरोपको स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन भने सकेको छैन।

सीजेपी केवल डिजिटल दुनियाँको पर्दामा मात्र सीमित नरहेर सडक स्तरको सामाजिक सक्रियतामा समेत ओर्लिएको देखिन्छ । केही युवा स्वयंसेवकहरूको एक समूहले कक्रोचको पोसाक लगाएर र गलामा ‘म एक कक्रोच हुँ’ लेखिएका प्लेकार्डहरू झुन्ड्याएर यमुना नदीको किनारमा सरसफाइ अभियान चलाएका छन्।

स्वयंसेवकहरूका अनुसार यो आफूहरूमाथि गरिएको अपमानलाई रचनात्मक रूपमा स्वीकार गरेर सार्वजनिक सेवामा बदल्ने एउटा शान्तिपूर्ण जवाफ हो । साथै आन्दोलनलाई ऊर्जा दिन थुप्रै मिम्स र अभियान गीतहरू समेत रचना गरिएका छन्।

एउटा अङ्ग्रेजी गीतको बोलले भन्छ- ‘हामी तिम्रा नाराहरूबाट बाँच्यौँ, तिम्रा झुटबाट बाँच्यौँ / तिम्रा साइरन र प्राइम-टाइमको चिच्याहटबाट बाँच्यौँ… तिमीले डरले बनाएको हरेक पर्खाल / हाम्रा कदमलाई यहाँ अझ ठूलो बनाउँछ।’