बालमनोविज्ञानको रंगमञ्चीय ऐना ‘गुलियो स्याउ’

कसैले सूर्यलाई पहेंलो नभनेर रातो भनिदियो वा रुखका पातहरू हरियो नभएर खैरो हुन्छन् भन्यो भने हामीलाई कस्तो लाग्ला ? त्यसैगरी, तपाईंलाई अति मन परेको पुस्तक अर्को व्यक्तिका लागि निकै निरस हुन सक्छ । तपाईंलाई जुन कुरा सामान्य लाग्छ, त्यही कुरा अरू कसैका लागि निकै जटिल बन्न सक्छ ।

बुझाइको यस्तो अमिल्दोपनाले प्रायः मानिसमा भ्रम, असजिलोपन वा आक्रोश समेत निम्त्याउने गर्छ । तर, वास्तवमा यो केवल ‘दृष्टिकोण’ (पर्सपेक्टिभ) को फरक मात्र हो, जसले एउटै यथार्थलाई फरक-फरक रूपमा व्याख्या गरिदिन्छ ।

दृष्टिकोण भनेको केवल शारीरिक रूपमा हेरिने भौतिक कोण वा सामान्य विचार मात्र होइन । यो त लिखित पाठ, घटना र हामी वरपरको संसारबाट अर्थ पहिल्याउने एउटा कला हो । कुनै पनि व्यक्तिको दृष्टिकोण उसको सिर्जनशीलता र तार्किक सोच्ने क्षमताको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हो । त्यसैले, आफ्नो विचार अरूसँग मिलोस् वा नमिलोस्, हरेक व्यक्तिको आ-आफ्नै मौलिक दृष्टिकोण हुनु अपरिहार्य छ ।

अहिले मण्डला थिएटरमा मञ्चन भइरहेको नाटक ‘गुलियो स्याउ’ ले दैनिक जीवनका सामान्य वस्तुहरूले कसरी फरक-फरक दृष्टिकोण निर्माण गर्छन् भन्ने कुरालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

नाटकको एउटा दृश्यमा एक बालकले रातो रङको सूर्यको चित्र कोर्छ । उनकी आमाले भने सूर्य पहेंलो नै हुनुपर्ने अडान राख्छिन् । आमाले जति नै जोड गरे पनि छोरा आफ्नो अडानबाट टसमस हुँदैन । अन्त्यमा जब आमाले सोध्छिन्, “सूर्य कसरी रातो हुन्छ ?” तब छोराले सहजै जवाफ दिन्छ, “बिहानको सूर्य त रातो हुन्छ नि !”

अर्को दृश्यमा, तिनै बालकले खैरो रङको पातको चित्र बनाउँछन् । आमा फेरि प्रश्न उठाउँछिन् । उनका लागि पात हरियो नै हुनुपर्छ । आमाले चित्र सच्याउन आग्रह गर्दा पनि छोरा मान्दैनन् । आफ्नो कुरा प्रमाणित गर्न उसले भुइँबाट एउटा सुकेको खैरो पात टिपेर आमालाई देखाउँछ ।

यी दुवै दृश्यले दर्शकलाई एउटै कुरा बुझाउँछन्, कसरी एउटा अप्रत्याशित कोणले सामान्य अवलोकनलाई पनि बदलिदिन सक्छ । यसले हामीलाई सचेत गराउँछ कि स्थापित मान्यताभन्दा फरक उत्तर आउँदैमा त्यो गलत हुँदैन; वास्तविकता त हामीले परिस्थितिलाई कसरी हेर्छौं भन्ने कुरामा मात्र भर पर्छ ।

केदार श्रेष्ठको लेखन तथा निर्देशन रहेको ‘गुलियो स्याउ’ उनकै चर्चित पुस्तक ‘गुलियो स्याउ’ मा आधारित नाटक हो । सेमी-नन-भर्बल विधामा केन्द्रित यो नाटकले बालबालिकाको स्वाभाविक मनोविज्ञान र अभिभावकको कडा अपेक्षाबीचको मधुर द्वन्द्वलाई मिहिन ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।

यो नाटक विशेष गरी बालबालिकालक्षित भए पनि अभिभावकहरूका लागि पनि हेर्नैपर्ने कृति बनेको छ । यसले ठूला मानिसहरूलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ, हामीले सबैभन्दा पहिले बालबालिकाको मौलिक दृष्टिकोणलाई सुन्न र स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ । उनीहरूको बाल्यकालीन बुझाइलाई सम्मान गर्नु नै परिवारभित्र खुला र सहज संवादको जग बसाल्नु हो ।

केवल ४५ मिनेटको अवधिमा यस नाटकले जीवनका ती गहन पाटाहरूलाई सरल र अविस्मरणीय शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ, जुन कतिपय विद्यालय वा विश्वविद्यालयले समेत सिकाउन सक्दैनन् । ‘गुलियो स्याउ’ जस्ता नाटकले बालबालिकाको मनोरञ्जन मात्र गर्दैनन्, बरू उनीहरूमा समस्या समाधान गर्ने क्षमता, सञ्चार कला, सुन्ने बानी र निर्णय क्षमताको विकासमा समेत मद्दत पुर्‍याउँछन् ।

निर्देशक श्रेष्ठले सन् २०१५ मा यो कथा लेखेका थिए, तर यसको सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक र सर्वव्यापी छ । पुस्तकका रूपमा यसका ३ हजारभन्दा बढी प्रतिहरू बिक्री भइसकेका छन् भने विभिन्न भाषाहरूमा अनुवाद समेत भइसकेको छ । हालै मात्र यो नाटक मङ्गोलियाको थिएटर फेस्टिभलमा मञ्चन गरिएको थियो । आगामी दिनमा इन्डोनेसिया लगायतका विभिन्न देशहरूमा प्रदर्शन गर्ने तयारी छ । यसले यसको विषयवस्तु विश्वव्यापी रूपमा रुचाइएको पुष्टि गर्छ ।

यो कथा खुला स्रोत (ओपन-सोर्स) र प्रतिलिपि अधिकार मुक्त (कपिराइट-फ्री) भएकाले यसको पहुँच निकै सहज छ । संसारभरका विद्यालयहरूले यसलाई नाटक, लघुचलचित्र वा शैक्षिक सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरेर विद्यार्थीहरूलाई दृष्टिकोण, तार्किक सोच, सञ्चार, समूहमा काम गर्ने शैली (टिमवर्क), समानुभूति र दयाभाव जस्ता महत्त्वपूर्ण गुणहरू सिकाउन सक्छन् ।

नाटकका तीन जना कलाकारहरूको अभिनय उत्कृष्ट छ । दर्शकसँगको निरन्तर अन्तरक्रिया र रमाइला गतिविधिहरूका माध्यमबाट उनीहरूले हलको माहोललाई ऊर्जावान् र दर्शकलाई बाँधिराख्न सफल भएका छन् । यसका साथै, सञ्जिता पराजुलीले मुसो, मौरी र चराको रूपमा गर्ने अभिनयले मञ्चमा थप कौतुहलता र रौनकता थपेको छ ।

नेपाली रङ्गमञ्चमा बालबालिका लक्षित नाटकहरू निकै कम बन्ने गरेका छन् । ‘गुलियो स्याउ’ ले यस्ता नाटकहरूको आवश्यकता किन छ भन्ने कुरालाई बलियो रूपमा प्रमाणित गरिदिएको छ । अझ विशेष गरी, ग्याजेट र मोबाइलको स्क्रिनमा बालबालिकाहरू हराइरहेको आजको समयमा, यस्ता प्रत्यक्ष नाटकहरूले उनीहरूभित्र लुकेको सिर्जनशीलतालाई प्रस्फुटित गराउन महत्त्वपूर्ण प्रेरणा दिन्छन् ।