पश्चिम एसियामा ढल्दै अमेरिका

पश्चिम एसियाको जटिल र परिवर्तनशील भूराजनीतिक मानचित्रमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको ऐतिहासिक प्रभुत्व पछिल्लो समय गम्भीर मोडमा पुगेको देखिन्छ। यस क्षेत्रमा बाहिरी शक्तिको हस्तक्षेपको सट्टा क्षेत्रीय शक्तिहरूको आपसी सम्बन्ध र वैकल्पिक रणनीतिक साझेदारीले नयाँ आयाम लिइरहेको अवस्था छ। यस सन्दर्भमा अमेरिकाको प्रभाव कसरी घट्दै छ ? र यसले विश्व राजनीतिमा पार्ने प्रभावको गहिरो समीक्षा गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।

क्षेत्रीय द्वन्द्व र अमेरिकी नीतिको असफलताले यस क्षेत्रका राष्ट्रहरूलाई वैकल्पिक साझेदार खोज्न बाध्य पारेको छ। वासिङ्टनका परम्परागत मित्र मानिने देशहरूलेसमेत अब आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिँदै अमेरिकासँगको निर्भरता कम गर्दै लगेका छन्। यस परिवर्तनले पश्चिम एसियाको शक्ति सन्तुलनलाई पूर्ण रूपमा बदल्ने सङ्केत गरेको छ; जुन आगामी दिनमा थप प्रस्ट हुँदै जानेछ।

आगामी दिनमा यस क्षेत्रको स्थायित्व कसरी कायम हुन्छ ? र प्रमुख शक्तिहरूको भूमिका कस्तो रहन्छ ? भन्ने विषयले वैश्विक अर्थतन्त्र र सुरक्षालाई समेत गहिरो रूपमा प्रभावित पार्नेछ।

अमेरिकी नीतिको बर्बादी

पश्चिम एसियामा संयुक्त राज्य अमेरिकाको लामो समयदेखिको सैनिक र कूटनीतिक वर्चस्व हालका वर्षहरूमा ठूलो परीक्षणको सामना गरिरहेको छ। अमेरिकी नीतिनिर्माताहरूले यस क्षेत्रका द्वन्द्वहरूलाई स्थायी रूपमा समाधान गर्न असफल हुँदा स्थानीय सरकारहरूको विश्वास गुम्दै गएको छ। यसले गर्दा पश्चिम एसियाका देशहरूले आफ्ना सुरक्षा आवश्यकताका लागि अमेरिकामा मात्र भर पर्ने प्रवृत्तिलाई त्याग्न थालेका छन्।

इरानको बढ्दो प्रभाव र यसलाई रोक्न चालिएका अमेरिकी प्रतिबन्धात्मक तथा सैन्य कदमहरूले अपेक्षित परिणाम दिन सकेका छैनन्। यस विफलताको मुख्य कारण क्षेत्रीय यथार्थलाई बेवास्ता गर्नु र स्थानीय जनता तथा शक्तिहरूको आकाङ्क्षालाई सम्बोधन गर्न नसक्नु हो। अमेरिकी नीतिको यो शिथिलताले अन्य प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूलाई यस क्षेत्रमा आफ्नो आर्थिक र रणनीतिक पकड बलियो बनाउने ठूलो अवसर प्रदान गरेको छ।

कूटनीतिक स्तरमा पनि अमेरिकाले आफ्ना पुराना सहयोगीहरूसँगको सम्बन्धलाई जोगाइराख्न ठूलो सङ्घर्ष गर्नुपरेको छ। साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्सलगायतका खाडी मुलुकहरूले अब वासिङ्टनको आदेश मान्नुको सट्टा आफ्नै स्वायत्त विदेश नीति अपनाइरहेका छन्। यो परिवर्तन केवल क्षणिक नभई विश्व व्यवस्थामा देखिएको दीर्घकालीन शक्ति हस्तान्तरणको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो; जसलाई गहिरो रूपमा अध्ययन गर्नु जरुरी छ।

क्षेत्रीय कूटनीतिमा आएको यो नयाँ मोडले पश्चिम एसियालाई एक बहुध्रुवीय क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्दै छ; जहाँ कुनै एक महाशक्तिको एकाधिकार अब सम्भव छैन। इरानलगायतका क्षेत्रीय शक्तिहरूले पनि तनाव कम गर्दै आपसी सहकार्यका नयाँ मार्गहरू खोजी गरिरहेका छन्। यो अवस्थाले अमेरिकी कूटनीतिक रणनीतिकारहरूलाई गहिरो आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य पारेको छ भने विश्व राजनीतिमा नयाँ समीकरणहरूको उदय भइरहेको छ।

यसरी, पश्चिम एसियामा अमेरिकी रणनीतिको विफलता र क्षेत्रीय कूटनीतिको यो नयाँ मोडले आगामी दिनमा यस क्षेत्रको मात्र नभई विश्वव्यापी सुरक्षा र आर्थिक संरचनालाई नै गहिरो रूपमा प्रभावित गर्नेछ। परिवर्तनको यो गतिलाई रोक्न वा नियन्त्रण गर्न अमेरिकाका लागि अब निकै कठिन हुँदै गएको यथार्थलाई सबैले स्वीकार गर्न थालेका छन्।

इरानको बलियो उदय

पश्चिम एसियाको भूराजनीतिमा इरान एक त्यस्तो शक्तिको रूपमा उभिएको छ; जसले अमेरिकी र पश्चिमी देशहरूको सबै प्रतिबन्ध र दबाबका बाबजुद आफ्नो प्रभाव क्षेत्रलाई निरन्तर विस्तार गरिरहेको छ। तेहरानले अपनाएको लचिलो कूटनीति र क्षेत्रीय मिलिसियाहरूसँगको बलियो गठबन्धनले यसलाई कमजोर पार्ने अमेरिकी योजनाहरूलाई असफल बनाइदिएको छ। यसले गर्दा पश्चिम एसियाको शक्ति सन्तुलनमा ऐतिहासिक परिवर्तन आएको छ; जसलाई कसैगरी पनि नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन।

इरान र साउदी अरेबियाबीच केही समय अगाडि भएको कूटनीतिक पुनःस्थापनाको सम्झौताले यस क्षेत्रको राजनीतिमा ठूलो हलचल ल्याएको थियो। यस मध्यस्थतामा चीनजस्ता शक्तिहरूको प्रवेशले पश्चिम एसियामा अमेरिकी एक्लो मध्यस्थकर्ताको भूमिकालाई समाप्तप्रायः बनाइदिएको छ। क्षेत्रीय देशहरूले अब बाहिरी शक्तिको आडमा लड्नुको सट्टा आपसी संवाद र कूटनीतिक माध्यमबाट समस्या समाधान गर्न खोज्नु सकारात्मक सङ्केत हो।

इरानको आणविक कार्यक्रम र यसलाई नियन्त्रण गर्ने विषयमा अमेरिका र उसका सहयोगीहरूबीच देखिएको मतभेदले पनि वासिङ्टनको कमजोरीलाई उजागर गरेको छ। कूटनीतिक दबाब र सैन्य धम्कीका माध्यमबाट इरानलाई घुँडा टेकाउने पुराना रणनीतिहरू अब काम लाग्ने छैनन् भन्ने कुरा स्पष्ट भइसकेको छ। यसले गर्दा तेहरानले यस क्षेत्रका अन्य साना देशहरूसँग पनि आफ्नो आर्थिक तथा राजनीतिक सम्बन्ध सुदृढ पार्ने अवसर पाएको छ।

क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनको यो फेरबदलले इजरायलको सुरक्षा चिन्तालाई पनि गहिरो रूपमा बढाएको छ; किनकि अमेरिकाको प्रत्यक्ष साथविना इजरायलले एक्लै यस चुनौतीको सामना गर्न कठिन महसुस गरिरहेको छ। इरानको यो बढ्दो रणनीतिक स्वीकार्यताले पश्चिम एसियालाई नयाँ दिशामा लैजाँदै छ; जहाँ शक्ति अब वासिङ्टनको इशारामा नभई स्थानीय भूराजनीतिक यथार्थको आधारमा सञ्चालन हुन्छ।

इरानको यो प्रभावशाली उपस्थिति र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनको फेरबदलले यो प्रस्ट पार्छ कि पश्चिम एसिया अब परम्परागत अमेरिकी प्रभाव क्षेत्र मात्र रहेन। यो परिवर्तनले भविष्यको विश्व राजनीतिमा कसरी साना तथा क्षेत्रीय शक्तिहरूले महाशक्तिहरूको निर्णयलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छन् ? भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।

ट्रम्पको खतरनाक फिर्ती

अमेरिकाको आन्तरिक राजनीतिमा डोनाल्ड ट्रम्पको पुनरागमनले पश्चिम एसियाको अस्थिर राजनीतिमा नयाँ तरङ्ग पैदा गरेको छ। ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा लिइएका विवादास्पद निर्णयहरू (जस्तै: इरानसँगको आणविक सम्झौताबाट बाहिरिने कदम र जेरुसेलमलाई इजरायलको राजधानीको रूपमा मान्यता दिने कार्य) ले यस क्षेत्रको तनावलाई अझ चर्काएको थियो। अब उनको सम्भावित नयाँ नीतिहरूले पश्चिम एसियामा कस्तो प्रभाव पार्छ ? भन्नेबारेमा अहिलेदेखि नै व्यापक चर्चा र चिन्ता व्यक्त हुन थालेको छ।

ट्रम्पको विदेश नीति परम्परागत रूपमा लेनदेनमा आधारित हुन्छ; जसमा अमेरिकी सेनाको उपस्थिति र खर्चलाई घटाउने तर इजरायल र खाडीका केही प्रमुख मित्र राष्ट्रहरूसँगको विशेष सम्बन्धलाई जोड दिने नीति लिइन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले पश्चिम एसियाका अन्य साना राष्ट्रहरूलाई असुरक्षित महसुस गराउन सक्छ भने इरान र उसका साझेदारहरूसँगको द्वन्द्वलाई फेरि एकपटक उचाइमा पुर्‍याउन सक्ने खतरा रहन्छ। ट्रम्पको यो अप्रत्याशित कार्यशैलीले कूटनीतिक स्थिरतालाई गम्भीर चुनौती दिने निश्चितप्रायः छ।

यद्यपि, ट्रम्प आफैं पनि पश्चिम एसियामा अमेरिकी सैनिकहरूको लामो र महँगो युद्धमा संलग्न हुन चाहँदैनन्; जसले गर्दा उनी कूटनीतिक सम्झौता वा व्यापारिक सौदाबाजीका माध्यमबाट प्रभाव कायम राख्न खोज्न सक्छन्। तर यस क्षेत्रका देशहरूले ट्रम्पको यो अस्थिर स्वभावलाई राम्ररी बुझिसकेका छन् र उनीहरूले अब अमेरिकामाथि अन्धविश्वास गर्नुको सट्टा आफ्नै वैकल्पिक सुरक्षा प्रबन्धहरू तयार पार्न थालेका छन्।

ट्रम्पको नीतिले विशेषगरी प्यालेस्टाइन मुद्दा र अब्राहम सम्झौताजस्ता विषयहरूमा नयाँ मोड ल्याउन सक्छ; जसले अरब जगत्‌मा मिश्रित प्रतिक्रिया जन्माएको छ। एकातर्फ केही देशहरू आर्थिक लाभका लागि ट्रम्पसँग सहकार्य गर्न चाहन्छन् भने अर्कातर्फ समग्र क्षेत्रको स्थायित्व र शान्तिको लागि यो नीति घातक हुने डर पनि उत्तिकै छ।

यसरी, डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा अमेरिकी नीतिको यो नयाँ चरणले पश्चिम एसियालाई थप अनिश्चिततातर्फ धकेल्ने देखिएको छ। अमेरिकी प्रभावलाई पुनर्जीवित गर्ने ट्रम्पको प्रयास सफल होला वा यो थप असफलतामा परिणत होला ? त्यो आगामी दिनका भूराजनीतिक घटनाक्रमहरूले मात्र प्रस्ट पार्नेछन्।

चीन–रुसको दबदबा

पश्चिम एसियामा अमेरिकी प्रभाव घट्दै जाँदा उत्पन्न भएको शक्ति शून्यतातर्फ चीन र रुसजस्ता वैकल्पिक शक्तिहरूले तीव्र गतिमा प्रवेश गरेका छन्। बेइजिङ र मस्कोले यस क्षेत्रमा सैन्य हस्तक्षेपको सट्टा आर्थिक लगानी, पूर्वाधार विकास र कूटनीतिक मध्यस्थताको नीति अपनाएका छन्; जसले पश्चिम एसियाका शासक वर्गलाई बढी आकर्षित गरेको छ। यो परिवर्तनले पश्चिम एसियालाई पश्चिमी प्रभावमुक्त बनाउँदै बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको केन्द्रबिन्दुमा स्थापित गर्दै छ।

चीनले विशेषगरी ऊर्जा सुरक्षा र व्यापारिक मार्गहरूलाई प्राथमिकता दिँदै यस क्षेत्रमा करोडौं डलरको लगानी भित्र्याएको छ। इरान र साउदी अरेबियाबीचको ऐतिहासिक सम्झौता गराएर चीनले आफूलाई एक भरपर्दो वैश्विक शान्तिको दूतको रूपमा उभ्याउन सफल भएको छ।

यसले गर्दा पश्चिम एसियाका देशहरूले अब अमेरिकाको विकल्पमा चीनलाई एक प्रमुख रणनीतिक साझेदारको रूपमा हेर्न थालेका छन्; जसले वासिङ्टनका रणनीतिकारहरूको निद्रा हराम गरिदिएको छ।

उता रुसले पनि सिरिया द्वन्द्व र ओपेक प्लसजस्ता मञ्चहरूमार्फत पश्चिम एसियाको ऊर्जा बजार र सुरक्षा मामिलामा आफ्नो पकड बलियो बनाएको छ। पश्चिमी प्रतिबन्धहरूको बाबजुद रुसले खाडी मुलुकहरूसँगको सम्बन्धलाई सुदृढ राख्नु र तेल उत्पादनको नीतिमा सहकार्य गर्नु यसको बलियो प्रमाण हो। पश्चिम एसियाका देशहरूले आफ्नो राष्ट्रिय हितका लागि अब अमेरिकाको मात्र मुख नताकी रुस र चीनसँग पनि सन्तुलित सम्बन्ध राख्ने नीति लिएका छन्।

यस किसिमको वैकल्पिक शक्तिको उदयले पश्चिम एसियामा अमेरिकी एकाधिकारलाई सधैंका लागि समाप्त पार्दै छ र यस क्षेत्रलाई नयाँ महाशक्तिहरूको प्रतिस्पर्धाको मैदान बनाउँदै छ। यद्यपि, स्थानीय देशहरू यस प्रतिस्पर्धाबाट फाइदा उठाउँदै आफ्नो स्वायत्तता र आर्थिक विकासलाई तीव्रता दिन चाहन्छन्; जुन उनीहरूको दीर्घकालीन रणनीतिको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो।

अन्ततः पश्चिम एसियामा चीन र रुसको यो बढ्दो उपस्थिति कुनै अस्थायी घटना होइन। यो विश्व राजनीतिमा शक्ति केन्द्रहरूको पश्चिमी देशहरूबाट एसिया र युरेसियातर्फ भइरहेको ठूलो स्थानान्तरणको ज्वलन्त परिणाम हो। यसले आगामी दिनमा पश्चिम एसियाको भविष्य र वैश्विक अर्थतन्त्रको दिशालाई पूर्ण रूपमा बदल्नेछ।

अब के हुन्छ ?

पश्चिम एसियामा संयुक्त राज्य अमेरिकाको घट्दो प्रभाव र यस क्षेत्रमा देखापरेका नयाँ भूराजनीतिक समीकरणहरूले विश्व राजनीतिलाई एक निर्णायक मोडमा पुर्‍याएको छ। दशकौंसम्म अमेरिकी सुरक्षा छातामुनि रहेका राष्ट्रहरूले अब बदलिँदो यथार्थलाई आत्मसात् गर्दै आफ्ना नीतिहरू परिवर्तन गरिरहेका छन्।

इरानको बढ्दो आत्मबल, क्षेत्रीय देशहरूको कूटनीतिक स्वायत्तता र चीन तथा रुसजस्ता वैकल्पिक शक्तिहरूको प्रवेशले पश्चिम एसियालाई एक बहुध्रुवीय र अधिक जटिल क्षेत्रमा परिणत गरेको छ। यी सबै परिवर्तनहरूले यो स्पष्ट सङ्केत गर्दछन् कि पश्चिम एसियामा बाह्य शक्तिको दादागिरीको युग अब लगभग अन्त्यतर्फ उन्मुख छ।

यस पृष्ठभूमिमा अबको बाटो पश्चिम एसियाका देशहरूका लागि आपसी संवाद, सहकार्य र क्षेत्रीय शान्ति स्थापनामा केन्द्रित हुनुपर्छ। बाह्य महाशक्तिहरूको खेल मैदान बन्नुभन्दा आफ्नै स्रोत र साधनको सदुपयोग गर्दै क्षेत्रीय स्थायित्व हासिल गर्नु नै यस क्षेत्रको दीर्घकालीन हितमा हुनेछ।

यदि यस क्षेत्रका राष्ट्रहरूले बुद्धिमत्तापूर्वक कूटनीतिक कदम चालेनन् भने शक्ति राष्ट्रहरूको यो प्रतिस्पर्धाले फेरि एकपटक ठूलो मानवीय र आर्थिक सङ्कट निम्त्याउन सक्छ। तसर्थ, क्षेत्रीय एकता र आपसी विश्वास नै आगामी दिनको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।

विश्व समुदाय र विशेषगरी संयुक्त राष्ट्रसङ्घजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले पनि पश्चिम एसियाको यो बदलिँदो स्वरूपलाई सम्मान गर्दै नयाँ दृष्टिकोण अपनाउनु पर्छ। कुनै एक देशको वर्चस्व वा प्रतिबन्धात्मक नीतिले मात्र अब समस्याको समाधान हुन सक्दैन भन्ने पाठ इतिहासले सिकाएको छ।

शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, आर्थिक साझेदारी र सांस्कृतिक आदरभावको आधारमा मात्र पश्चिम एसियामा स्थायी शान्ति र विकास सम्भव छ। यसका लागि सबै पक्षले पुराना अहम् र द्वेषलाई त्यागी नयाँ यथार्थलाई स्वीकार गर्नुको विकल्प छैन।

अन्ततः पश्चिम एसियाको यो भूराजनीतिक मन्थन यस क्षेत्रको मात्र भविष्य होइन; सम्पूर्ण विश्वको शान्ति र समृद्धिसँग जोडिएको छ। अमेरिकी प्रभावको यो क्षय र नयाँ वैकल्पिक शक्तिहरूको उदयले भोलिको विश्व कस्तो हुन्छ ? भन्ने स्पष्ट खाका कोरेको छ। अबको मार्ग भनेको न्यायपूर्ण, सन्तुलित र सहकार्यात्मक विश्व व्यवस्थाको निर्माण गर्नु हो; जसमा प्रत्येक राष्ट्रको सार्वभौमिकता र स्वायत्तताको उच्च सम्मान गरियोस्।