दशैंमा चङ्गा, मनमा उमङ्ग (तस्वीरहरु)

२९ असोज, काठमाडौं । शरद ऋतुको नीलो आकाश । छतैपिच्छे गुञ्जिने ‘चङ्गा चेट’ को आवाज । गल्लीगल्लीमा चङ्गा, लट्टाई र माँझा किन्नेहरूको चहलपहल ।

बिहान–बेलुकीको चिसो सिरेटो र दिउँसोको पारिलो घामसँगै काठमाडौं उपत्यकामा दशैंको रौनक छाउन थालेको छ । आकाशमा रङ्गीबिरङ्गी चङ्गा उड्न थालेका छन् भने बजारमा चङ्गा किन्ने र उडाउने तयारी गर्नेहरूको भीड बढेको छ ।

दशैं उपत्यकावासीका लागि टीका, जमरा र पारिवारिक भेटघाटको पर्व मात्र होइन, खुला आकाशमा चङ्गा उडाएर उमङ्ग साट्ने अवसर पनि हो । बालबालिकादेखि युवासम्म, अनि आफ्नो बाल्यकाल सम्झँदै छतमा उक्लिने पाका पुस्तासम्मलाई चङ्गाले एउटै आकाशमुनि जोड्ने गरेको छ ।

काठमाडौंका असन, इन्द्रचोक, भेडासिं, नयाँ बजार, पाटन र ठमेल आसपासका गल्लीहरूमा अहिले चङ्गाको व्यापारले छुट्टै रौनक थपेको छ ।

सडकपेटीमा लहरै झुन्ड्याइएका बाँसका लट्टाई, पसलमा सजाइएका काठका रङ्गीचङ्गी चक्र र विभिन्न रङ तथा आकारका चङ्गाले बजारलाई नै उत्सवमय बनाएका छन् ।

यी गल्लीमा चङ्गा किन्न आउनेहरूको चहलपहलले दशैं नजिकिएको सङ्केत गर्छ । कसैको हातमा रातो चङ्गा छ, कसैले राष्ट्रिय झण्डाका चन्द्र र सूर्य अङ्कित चङ्गा छानिरहेका छन् ।

बालबालिकाहरू भने आफूलाई मन पर्ने कार्टुनका चित्र भएका चङ्गा देखाउँदै अभिभावकसँग किनिदिन आग्रह गरिरहेका भेटिन्छन् ।

लट्टाईमा परम्परा, माँझामा प्रविधि

कुनै समय चङ्गा उडाउन आवश्यक पर्ने लट्टाई घरमै बनाउने र त्यसमा धागो बेर्न घण्टौँ खर्चिने चलन थियो । बाँस र काठबाट तयार गरिएका लट्टाईमा धागो बेर्नु पनि चङ्गा उडाउने तयारीकै एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्थ्यो । परिवारका सदस्य वा साथीभाइ मिलेर लट्टाई तयार पार्ने, धागो मिलाउने र चङ्गा उडाउने दिनको प्रतीक्षा गर्ने आफ्नै खालको आनन्द थियो ।

समयसँगै चङ्गा उडाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ । परम्परागत लट्टाईसँगै बजारमा आधुनिक स्पुलिङ मेसिनको प्रयोग बढेको देखिन्छ । सडक किनारमा राखिएका साना विद्युतीय मोटरबाट चल्ने मेसिनले रिलमा भएको धागो लट्टाई वा चक्कामा छिटोछिटो बेर्दै छन् ।

ग्राहकहरू आफ्नो पालो पर्खिरहेका हुन्छन् भने विक्रेताहरू चङ्गा उडाउने सिजनको माग धान्न व्यस्त देखिन्छन् । धागो बेर्ने यो आधुनिक तरिकाले परम्परागत चङ्गा संस्कृतिमा प्रविधिको प्रवेशलाई पनि देखाउँछ ।

यद्यपि, प्रविधिले गति थपे पनि चङ्गा उडाउँदाको उत्साह र प्रतिस्पर्धाको रोमाञ्च उस्तै छ । आकाशमा आफ्नो चङ्गालाई माथि पुर्‍याउने, अर्को चङ्गासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने र ‘चङ्गा चेट’ भएपछि खुसीले चिच्याउने दृश्यले दशैंको उमङ्गलाई अझ जीवन्त बनाउँछ ।

चन्द्र–सूर्यदेखि डोरेमोनसम्म

चङ्गाको बजारमा परम्परा र नयाँ पुस्ताको रुचि सँगसँगै देखिन्छ । रातो पृष्ठभूमिमा पहेँलो सूर्य अङ्कित परम्परागत कागजी चङ्गाले अझै आफ्नो आकर्षण गुमाएको छैन । यससँगै नेपालको राष्ट्रिय झण्डाका चन्द्र र सूर्य अङ्कित चङ्गाले पनि बजारमा ध्यान खिचिरहेका छन् ।

नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न डोरेमोनजस्ता कार्टुनका चित्र भएका चङ्गा पनि बजारमा उपलब्ध छन् । रङ्गीचङ्गी तथा चम्किला प्लास्टिकका चङ्गाले बालबालिकाको ध्यान तानिरहेका छन् । कागजी चङ्गाको मौलिकता र आधुनिक डिजाइनका चङ्गाको आकर्षणले बजारमा विविधता थपेको छ ।

कुनै चङ्गा छानेर अभिभावकलाई देखाउँदै गरेका बालबालिका, आफूलाई मन परेको रङ खोजिरहेका किशोरकिशोरी र पुराना शैलीका चङ्गा रोजिरहेका वयस्कहरू बजारका परिचित दृश्य हुन् । चङ्गाको आकार र बनोट फेरिए पनि दशैंमा चङ्गा किन्ने र उडाउने रहर भने पुस्तौँदेखि कायम छ ।

बाबुछोराको किनमेलमा भेटिन्छ पुस्तान्तरणको कथा

चङ्गा पसलमा देखिने दृश्यले यसको सांस्कृतिक महत्त्वलाई अझ स्पष्ट पार्छ । मोटरसाइकल, स्कुटर वा चारपांग्रे गाडी रोकेर छोराछोरीलाई चङ्गा छानिदिने बुबाहरू, हातमा गुलाबी चङ्गा र सानो लट्टाई समातेर खुसी हुने बालबालिकाहरू अनि आफ्ना बाल्यकालका चङ्गा उडाएका दिन सम्झँदै सामान छानिरहेका अभिभावकहरू– यी सबै दृश्य दशैंको आत्मीयतासँग जोडिएका छन् ।

अभिभावकका लागि यो छोराछोरीलाई चङ्गा किनिदिने सामान्य काम मात्र नहुन सक्छ । उनीहरूले आफ्नै बाल्यकालमा अनुभव गरेको रमाइलो नयाँ पुस्तासँग बाँड्ने अवसर पनि हो ।

छतमा बसेर धागो समात्ने, चङ्गालाई हावाको दिशामा उडाउने र आकाशमा पुगेपछि त्यसलाई सम्हाल्ने सीप पुस्तान्तरण हुँदै जान्छ ।

अहिले मोबाइल फोन र डिजिटल मनोरञ्जनले बालबालिकाको दैनिकीमा ठूलो स्थान लिएको छ । यस्तो समयमा चङ्गा उडाउन घरबाहिर निस्कनु, खुला आकाश हेर्नु र साथीभाइसँग रमाउनु आफ्नै खालको अनुभव हो ।

चङ्गाले बालबालिकालाई मनोरञ्जन मात्र दिँदैन, परिवार र समुदायसँग समय बिताउने अवसरसमेत सिर्जना गर्छ ।

आकाशमा चङ्गा, मनमा दशैं

काठमाडौं उपत्यकाको चङ्गा संस्कृति दशैंको मौसमसँग जोडिएको पुरानो सांस्कृतिक अभ्यास हो ।

शरद ऋतुमा खुला र नीलो देखिने आकाश, अनुकूल मौसम र पर्वको उल्लासले चङ्गा उडाउन उपयुक्त वातावरण बनाउँछन् । यही कारण दशैंको आगमनसँगै उपत्यकाका घरका छतहरू फेरि चङ्गा उडाउने थलोमा परिणत हुन थाल्छन् ।

तर चङ्गाको आनन्दसँगै सुरक्षित रूपमा उडाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । धागोले हातमा चोट पुर्‍याउन सक्ने भएकाले सावधानी अपनाउनु, सडक तथा विद्युत् तार आसपास चङ्गा नउडाउनु र अरूलाई जोखिममा पार्ने धारिलो वा हानिकारक धागो प्रयोग नगर्नु आवश्यक छ ।

अन्तत: चङ्गा उडाउनु आकाशमा कागजको टुक्रा उडाउनु मात्र होइन, यो बाल्यकालको सम्झना, पारिवारिक आत्मीयता, साथीभाइबीचको प्रतिस्पर्धा र पुस्तौँदेखि चल्दै आएको सांस्कृतिक परम्पराको उत्सव समेत हो । लट्टाईको घुमाइसँगै आकाशतिर उकालो लाग्ने चङ्गाले दशैंको रङलाई अझ गाढा बनाउँछ ।

काठमाडौंको नीलो आकाशमा उडिरहेका चङ्गाले मानौँ एउटै सन्देश दिइरहेका छन्– दशैं भनेको टीका र जमराको खुसी मात्र होइन, सँगै रमाउने, पुराना सम्झना साट्ने र नयाँ पुस्तालाई परम्परासँग जोड्ने अवसर पनि हो ।

सबैको मन चङ्गा बनोस्, बडादशैंको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना ।

तस्वीरहरु : अनुप प्रधान/न्युज एजेन्सी नेपाल