एउटा युद्ध र दुईवटा युद्धविराम : के इरानले ‘अग्रता’ हासिल गर्‍यो ?

७ वैशाख, काठमाडौं । पश्चिम एसियामा अब एउटा मात्र होइन, दुईवटा युद्धविराम चलिरहेका छन्। त्यसोभए के अब एकसाथ दुईवटा ऐतिहासिक सफलताका लागि मञ्च तयार भएको मान्नुपर्छ ? इरान र लेबनानमा लागू दुवै युद्धविरामलाई ‘नाजुक’ बताइएको छ। तर युद्धको कोलाहल कम भइरहँदा अवसरको साथसाथै जोखिम पनि देखिन थालेको छ।

प्रारम्भिक दृष्टिमा, बिहीबार राति इजरायल र हिजबुल्लाहबीच १० दिने युद्धविरामको घोषणालाई इरानको जित मानिएको छ। इरान सरकारले लेबनानमा युद्धविरामको माग गरेको थियो। त्यसबिना अमेरिकासँगको वार्ता अघि बढ्न नसक्ने उसको भनाइ थियो।

गत साता इस्लामावादमा भएको लामो कुराकानीबाट यो स्पष्ट भयो कि लेबनानमा लडाइँ जारी रहेसम्म वार्ता अघि बढ्न सक्ने छैन। यस अवधिमा इजरायलले बेरुतमा थप आक्रमण गरेन । तर, इरान र पाकिस्तान दुवैले लेबनानलाई यसमा समावेश गरिनुपर्ने कुरामा जोड दिए। अब त्यस्तै भएको छ, जसका कारण उत्तरी सीमा नजिक बस्ने धेरै इजरायलीहरू आक्रोशित छन्।

इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहु अमेरिकी दबाबका सामु झुकेको उनीहरूको बुझाइ छ। जबकि उनले हिजबुल्लाहले पुनः क्षेप्यास्त्र प्रहार नगर्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्थ्यो । इजरायलमा केही मानिसहरूको नजरमा यो युद्धविराम प्रत्यक्ष रूपमा इरानको फाइदामा जान्छ, जसले गर्दा उसको सबैभन्दा ठूलो शत्रुलाई घटनाक्रमको दिशा तय गर्ने मौका मिल्छ।

दक्षिणपन्थी पत्रिका ‘इजरायल हयोम’ की शिरित अवितान कोहेनले लेखेकी छन्, ‘यो युद्धविरामले वास्तवमा त्यही स्थितिलाई इजरायलको स्वीकृति दिलाउँछ, जसबाट देश बच्न चाहन्थ्यो अर्थात् इरान र लेबनानको सैन्य क्षेत्रबीचको सम्बन्धलाई वैधता दिनू ।’

‘हिजो, हिजबुल्लाहले पनि थाहा पायो कि उसले र लेबनानको संरक्षक (इरान) को हातमा अझै पनि स्थिति नियन्त्रणमा छ र यस क्षेत्रमा के हुनेछ भन्ने कुरा उसैले तय गरिरहेको छ।’

वास्तवमा, यी आपसमा जोडिएका द्वन्द्वहरूमा सामेल सबै पक्षहरूले यस नयाँ सम्झौताबाट केही न केही पाएका छन्।

‘सम्झौताको मार्गमा ठूलो बाधा’

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इरानको नेतृत्व टोलीका लागि यो युद्धविराम गराएको श्रेय लिने अवसर हो।

नेतान्याहुले इजरायली सैनिकहरू अझै पनि दक्षिणी लेबनानमा मौजुद रहेको दाबी गर्न सक्छन् भने लेबनान सरकारले महिनौँको प्रयासपछि अहिले इजरायलसँग प्रत्यक्ष वार्ताको मौका पाएको छ।

हिजबुल्लाहले आफूले युद्धविरामको पालना गर्ने बताएको छ, यद्यपि उसको ‘औँला ट्रिगरमै’ रहेको चेतावनी पनि दिएको छ। उ न त हारेको छ, न त आफ्ना हतियारहरू छोड्न नै तयार छ।

हिजबुल्लाहका वरिष्ठ नेता वफिक सफाले भने, ‘जबसम्म इजरायली सेना पछि हट्दैन, तबसम्म सही अर्थमा युद्धविराम हुँदैन। अर्थात् कैदीहरूको फिर्तीअघि, विस्थापितहरूको पुनरागमनअघि र पुनर्निर्माणअघि। र त्यतिबेलासम्म हिजबुल्लाहका हतियारका बारेमा कुरा गर्न सम्भव छैन ।’

लन्डनस्थित थिंक ट्याङ्क ‘चैतम हाउस’ की लिना खातिब भन्छिन्, ‘यो युद्धविरामले इजरायल र लेबनानबीच प्रत्यक्ष वार्ताको बाटो खोल्छ, तर शान्ति सम्झौताको मार्गमा ठूला बाधाहरू छन् ।’

उनी थप्छिन्, ‘यो मामला निकै जटिल छ, जुन सीमा निर्धारण, हिजबुल्लाहको निशस्त्रीकरण र लेबनानी क्षेत्रबाट इजरायलको फिर्तीसँग जोडिएको छ ।’
इजरायल र लेबनान सन् १९४८ देखि नै युद्धको स्थितिमा छन् र यी दुई देशबीच कूटनीतिक सम्बन्ध छैन।

तर, खातिबका अनुसार, यस क्षेत्रमा इरानको पकड मजबुत हुनुको साटो वासिङ्टनमा यसै हप्ता इजरायली र लेबनानी राजदूतहरूबीच भएको प्रत्यक्ष वार्ताले लेबनानलाई इरानको प्रभावबाट बाहिर निकाल्ने प्रक्रिया सुरु गरिदिएको छ।

उनका अनुसार, ‘क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन इरानबाट टाढा जाँदैछ, अब उसले लेबनानलाई बार्गेनिङको हतियारका रूपमा प्रयोग गर्न पाउने छैन ।’

तर, धेरै कुरा अझै पनि अमेरिका र इरानबीचको कूटनीतिक प्रक्रियामा निर्भर गर्दछ। यदि इस्लामावादमा अर्को चरणको वार्ता भयो भने पश्चिम एसियामा इरानको त्यो व्यवहारलाई कम गराउनु अमेरिकाको एजेन्डामा हुनेछ। अमेरिका र इजरायल दुवैले यस व्यवहारलाई खतरनाक मान्छन्।

विशेष गरी इजरायलका लागि हिजबुल्लाह, हमास र येमेनका हुथीहरूलाई इरानले दिने समर्थन कम हुनु जरुरी छ, जसले गर्दा दशकौँदेखि चलिरहेको उसको कथित ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’ (प्रतिरोधको अक्ष) समाप्त हुन सकोस्, जसले यहुदी राष्ट्रलाई निरन्तर चुनौती दिँदै आएको छ।

इरान के चाहन्छ ?

इरानले आफ्नो क्षेत्रीय प्रभावको यो महत्वपूर्ण साधनलाई सजिलै छोड्ने छैन। तर यो आउने दिनका धेरै ठूला चुनौतीहरूमध्ये एउटा मात्र हो।अन्य ठूला चुनौतीहरूमा इरानको परमाणु कार्यक्रम र होर्मुज स्ट्रेटको भविष्य रहेका छन्, जसमा गम्भीर वार्तालापको आवश्यकता पर्नेछ।

ट्रम्पले सधैँझैँ स्थितिलाई आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको बताउँदै इरानसँगको सम्झौता धेरै निकट रहेको बताएका छन्। उनले युद्ध सहज तरिकाले चलिरहेको दाबी गरे।उनले पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै इरानले करिब ४४० किलोग्राम ‘हाई इनरिच्ड युरेनियम’ हस्तान्तरण गर्न यसअघि नै सहमति जनाइसकेको बताए, जसलाई उनले ‘न्युक्लियर डस्ट’ भन्ने गर्छन् । उक्त युरेनियमलाई गत वर्ष इस्फानमा भएको बमबारीपछि भग्नावशेषमुनि दबाइएको बताइएको छ।

इरानको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बकाईले यस दाबीलाई खारेज गरे र सरकारी टेलिभिजनसँग भने, ‘अमेरिकालाई युरेनियम हस्तान्तरण गर्ने कुनै विकल्प पेश गरिएको छैन ।’

‘इरानको ‘इनरिच्ड युरेनियम’ हाम्रा लागि हाम्रो जमिन जत्तिकै पवित्र छ र यसलाई कुनै पनि हालतमा कतै पठाइने छैन ।’

परमाणु सम्झौताका लागि इरानले कहिल्यै परमाणु हतियार बनाउने छैन भन्ने वाचा गर्नु पनि जरुरी हुनेछ। साथै उसले कति समयसम्म युरेनियम ‘इनरिचमेन्ट’ रोक्न तयार छ भन्ने कुरा पनि तय गर्नुपर्नेछ।

यसबाहेक इरानसँग अर्को एउटा हतियार छ, जुन सधैँ ऊसँग रहिआएको छ र हालै पनि यसको प्रयोग गरिएको थियो। त्यो हतियार हो– होर्मुज स्ट्रेट बन्द गर्ने चेतावनी। इरान भन्छ कि ऊ यस जलमार्गमा समुद्री आवागमनका लागि नयाँ नियमहरू चाहन्छ, जसले हालको नियन्त्रणको सट्टा एउटा कानुनी ढाँचा दिनेछ।

यसमा ओमानसँग मिलेर खाडीमा आउजाउ गर्ने जहाजहरूमा आफ्नो अधिकारलाई मान्यता दिइयोस् भन्ने चाहना उसको छ।यसैबीच, इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले लेबनानमा भएको युद्धविरामको स्वागत गर्दै होर्मुज स्ट्रेट युद्धविरामको बाँकी अवधिसम्म पूर्ण रूपमा खुला रहने बताएका छन् ।

यद्यपि, यसमा एउटा सर्त छ। जहाजहरूले उक्त को-अर्डिनेटेड रुट (समन्वय गरिएको मार्ग) पालना गर्नुपर्नेछ, जसको घोषणा इरानको ‘पोर्ट्स एन्ड मेरिटाइम अर्गनाइजेसन’ले पहिले नै गरिसकेको छ।

यसले सम्भवतः ती नयाँ मार्गहरूतर्फ संकेत गर्छ, जुन युद्धभन्दा पहिले प्रयोग हुने मार्गहरूको उत्तरमा र इरानको मुख्य भूभागको धेरै नजिकबाट गुज्रन्छन्।

हतारमा सम्झौता गर्नुको के फाइदा ?

यसले खाडीमा थुनिएका जहाजहरूको भीड कति चाँडो कम हुनेछ भन्ने कुरा हेर्न बाँकी नै छ।ट्रम्पले आफ्नो शैलीमा यो ‘स्ट्रेट’ (जलमार्ग) ‘पूर्ण रूपमा खुला छ र सबै प्रकारको आवागमनका लागि तयार छ’ भनेका छन्। बजारले यसप्रति सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएको छ, तर जहाजका क्याप्टेनहरू भने अझै सतर्क रहन सक्छन्।

ट्रम्पले इरानी बन्दरगाहहरूमा अमेरिकी प्रतिबन्ध अहिले जारी नै रहने बताएका छन्। यी सकारात्मक घटनाक्रमका बाबजुद, वार्ताकारहरूका सामु अझै लामो बाटो बाँकी रहेको प्रस्ट छ।

इरानसँग सन् २०१५ मा भएको ठूलो सम्झौता, ‘ज्वाइन्ट कम्प्रिहेन्सिभ प्लान अफ एक्सन’ (जेसीपीओए), तयार हुन करिब २० महिना लागेको थियो र त्यसमा परमाणु मुद्दा मात्र समावेश थियो। ट्रम्पले सन् २०१८ मा अमेरिकालाई यसबाट बाहिर निकालेपछि यो सम्झौता टुटेको थियो।

ट्रम्प आफूलाई छिटो सम्झौता गर्ने नेताका रूपमा देखाउन रुचाउँछन्, तर अक्सर ती सम्झौताहरूबाट के हासिल भयो भन्ने कुरामा ध्यान दिँदैनन्।उत्तर कोरियाली नेता किम जोङ उनसँग सन् २०१८-१९ मा भएका बैठकहरूका बाबजुद कुनै खास नतिजा निस्किएन। उत्तर कोरियाले आफ्नो परमाणु कार्यक्रम जारी नै राखेको छ।

तर पछिल्लो छ हप्ताको उथलपुथलपछि अब कूटनीतिक प्रक्रिया सुरु भइसकेको छ र लेबनानमा भएको युद्धविरामले यसलाई थप बल पुर्‍याएको छ।
के यो भविष्यमा युद्ध रोक्नका लागि पर्याप्त हुनेछ? यसको जवाफ ट्रम्पलाई पनि थाहा छैन।  ( बीबीसी हिन्दीमा प्रकाशित सामग्रीको अनुवाद )