रुम फ्रेसनर कति सुरक्षित ? प्रयोग गर्नुअघि जान्नुहोस् यी कुरा

कोठामा राम्रो सुगन्धका लागि स्प्रे, प्लग–इन, अटोमेटिक स्प्रे, रिड डिफ्युजर, जेल तथा फ्रेगरन्स बिड्सजस्ता रुम फ्रेसनरको प्रयोग बढ्दो छ । दुर्गन्ध हटाएर केही समयका लागि कोठालाई सुगन्धित बनाउने भएकाले यी उत्पादन धेरै घरमा दैनिक प्रयोग हुने वस्तु बनिसकेका छन् । तर सुगन्धित बनाउने यी उत्पादनले घरभित्रको हावामा कस्ता रसायन थपिरहेका छन् ? लामो समयसम्म प्रयोग गर्दा स्वास्थ्यमा असर पर्छ कि पर्दैन ? भन्ने प्रश्न पनि उठिरहेको छ ।

रुम फ्रेसनर प्रयोग गर्दैमा सबैलाई स्वास्थ्य समस्या हुन्छ भन्ने प्रमाण छैन । यसको जोखिम उत्पादनमा प्रयोग भएका रसायन, प्रयोगको मात्रा, सम्पर्कमा रहने समय, कोठाको हावाको आवतजावत तथा व्यक्तिको संवेदनशीलतामा निर्भर गर्छ । अमेरिकी वातावरण संरक्षण निकायका अनुसार केही सुगन्धले संवेदनशील व्यक्तिमा दमको समस्या वा अन्य प्रतिकूल प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्न सक्छन् ।

त्यसैले रुम फ्रेसनरलाई पूर्णरूपमा हानिकारक वा पूर्ण रूपमा सुरक्षित भनेर बुझ्नुको सट्टा कम मात्रामा, आवश्यकताअनुसार र पर्याप्त भेन्टिलेसन भएको ठाउँमा प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ ।

रुम फ्रेसनरमा के–के हुन्छ ?

रुम फ्रेसनरको प्रकारअनुसार यसको रासायनिक संरचना फरक हुन्छ । सामान्यतया यस्ता उत्पादनमा सुगन्ध दिने रसायन, एसेंसियल आयल, सोल्भेन्ट तथा सुगन्धलाई हावामा फैलाउन सहयोग गर्ने अन्य पदार्थ हुन्छन् । एयरोसोल स्प्रेमा प्रोपेलेन्ट प्रयोग हुन सक्छ भने रिड डिफ्युजर, जेल तथा फ्रेगरन्स बिड्सले बिस्तारै सुगन्ध फैलाउने काम गर्छन् ।

‘नेचुरल’, ‘ग्रीन’ वा ‘एसेंसियल आयल’ लेखिएको उत्पादन पनि रसायनरहित हुन्छ भन्ने हुँदैन । एसेंसियल आयलमा पनि वाष्पशील तथा प्रतिक्रियाशील पदार्थ हुन्छन्, जसले घरभित्रको हावाको रसायनमा परिवर्तन ल्याउन सक्छन् ।

त्यसैले उत्पादनको लेबलमा ‘नेचुरल’ वा ‘लो–भीओसी’ लेखिएको मात्र आधारमा त्यसलाई सबैका लागि सुरक्षित मान्नु हुँदैन । ‘इन्भारमेन्टल प्रोटेक्सन एजेन्सी’का अनुसार ‘लो–भीओसी’ वा ‘नो–भीओसी’ लेबलले उत्पादनभित्र रहेका सबै सम्भावित स्वास्थ्यप्रभावी वाष्पशील रसायनबारे पूर्ण जानकारी दिन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन ।

सुगन्धसँगै अन्य प्रदूषक पनि बन्न सक्छन्

रुम फ्रेसनरबाट निस्कने केही सुगन्धित रसायनले घरभित्रको हावामा पहिलेदेखि रहेको ओजोनसँग प्रतिक्रिया गर्न सक्छन् । यस्तो प्रतिक्रियाबाट फर्माल्डिहाइड, सूक्ष्म कण तथा अन्य द्वितीयक प्रदूषक बन्न सक्ने ‘इन्भारमेन्टल प्रोटेक्सन एजेन्सी’ले जनाएको छ । विशेषगरी सिट्रस वा पाइनजस्ता सुगन्ध भएका केही उत्पादनका रसायनले यस्तो प्रतिक्रिया गर्न सक्छन् ।

सन् २०२१ मा प्रकाशित एक अध्ययनले १५ वटा एयर फ्रेसनरको परीक्षण गर्दा केही ‘उच्च प्रयोग’ अवस्थाहरूमा एक घण्टाको अवधिमा सूक्ष्म कणको मात्रा उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्ने देखाएको थियो । अध्ययनले सामान्य प्रयोगका अवस्थामा दीर्घकालीन जोखिमबारे चिन्ताजनक अवस्था नदेखाए पनि अत्यधिक एक्सपोजर कम गर्नुपर्ने निष्कर्ष निकालेको थियो ।

यसले के देखाउँछ भने रुम फ्रेसनरको जोखिम केवल उत्पादनमा रहेको रसायनमा मात्र होइन, त्यसको प्रयोगको मात्रा र कोठाको अवस्थामासमेत निर्भर हुन्छ ।

सबैभन्दा बढी समस्या कसलाई हुन सक्छ ?

सुगन्धप्रति संवेदनशील व्यक्तिमा रुम फ्रेसनरले टाउको दुख्ने, नाक तथा घाँटीमा जलन, खोकी, छाती कस्सिने वा सास फेर्न गाह्रो हुनेजस्ता समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ । विशेषगरी दम वा अन्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संवेदनशीलता भएका व्यक्तिले सावधानी अपनाउनु राम्रो हुन्छ । ईपीएले पनि संवेदनशील व्यक्तिमा सुगन्धले दमका लक्षण लगायत अन्य प्रतिकूल प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्न सक्ने सम्भावना उल्लेख गरेको छ ।

त्यसैले घरमा कसैलाई रुम फ्रेसनर प्रयोग गरेपछि बारम्बार टाउको दुख्ने, खोकी लाग्ने वा सास फेर्न गाह्रो हुने गरेको छ भने त्यसलाई केवल ‘सुगन्ध मन नपरेको’ भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

बालबालिकाबाट विशेष सावधानी

रुम फ्रेसनरका लिक्विड रिफिल, रिड डिफ्युजर, जेल तथा फ्रेगरन्स बिड्स बालबालिकाको पहुँचबाट टाढा राख्नुपर्छ । बालबालिकाले यस्ता पदार्थ गल्तीले निलेमा वा आँखामा तथा छालामा परेमा समस्या हुन सक्छ ।

विशेषगरी लिक्विड रिफिललाई पानी वा पेय पदार्थको बोतलजस्तो देखिने गरी राख्नु हुँदैन । प्रयोगपछि बोतल राम्रोसँग बन्द गरेर सुरक्षित ठाउँमा राख्नुपर्छ । कुनै बच्चाले रुम फ्रेसनरको तरल पदार्थ निलेमा घरमै बान्ता गराउने प्रयास गर्नुको सट्टा उत्पादनको प्याकेट वा लेबल साथमा राखेर चिकित्सक वा स्थानीय विष नियन्त्रण सेवाबाट तत्काल सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ ।

प्लग–इन फ्रेसनर प्रयोग गर्दा

प्लग–इन फ्रेसनर लगातार चल्ने भएकाले यसबाट लामो समयसम्म सुगन्धित रसायन हावामा निस्कन सक्छ । त्यसैले कोठाको आकारअनुसार उपयुक्त उत्पादन छनोट गर्नुपर्छ र निर्माताले दिएको निर्देशन पालना गर्नुपर्छ ।

प्लग–इनलाई पर्दा, ओछ्यान वा अन्य सजिलै आगो लाग्न सक्ने सामग्रीको नजिक राख्नु हुँदैन । प्लग, तार वा उपकरण असामान्य रूपमा तात्ने, बिग्रिएको वा क्षतिग्रस्त देखिएमा प्रयोग रोक्नुपर्छ ।

अटोमेटिक स्प्रे र एयरोसोलमा थप सावधानी

एयरोसोल स्प्रेमा ज्वलनशील पदार्थ हुन सक्ने भएकाले मैनबत्ती तथा आगोको नजिक प्रयोग गर्नु हुँदैन । स्प्रे गर्दा कोठामा मानिस नभएको अवस्थामा गर्नुपर्छ । त्यसपछि केही समय हावा आवतजावत गराउनु राम्रो हुन्छ । उत्पादन प्रयोग गर्दा पर्याप्त ताजा हावा र भेन्टिलेसन सुनिश्चित गनुपर्छ ।

‘दुर्गन्ध हटाउने’ र ‘दुर्गन्ध छोप्ने’ फरक कुरा

रुम फ्रेसनरले धेरैजसो अवस्थामा दुर्गन्धको वास्तविक स्रोत हटाउनेभन्दा त्यसलाई अर्को सुगन्धले ढाक्ने काम गर्छ । त्यसैले कोठामा लगातार दुर्गन्ध आइरहेको छ भने बारम्बार फ्रेसनर छर्किनुभन्दा त्यसको कारण खोज्नु आवश्यक हुन्छ ।

फोहोर, ओसिलो कपडा, फोहोर फाल्ने ठाउँ, ढल, चिस्यान, ढुसी वा पर्याप्त हावा नचल्ने अवस्था दुर्गन्धका कारण हुन सक्छन् । वास्तविक स्रोत सफा गर्ने, झ्यालढोका खोल्ने र भेन्टिलेसन सुधार्ने उपाय रुम फ्रेसनरको अत्यधिक प्रयोगभन्दा प्रभावकारी हुन सक्छ ।

छाला वा आँखामा परेमा के गर्ने ?

रुम फ्रेसनर छालामा परेमा साबुन र पानीले प्रभावित भाग राम्ररी धुनुपर्छ । आँखामा परेमा सफा पानीले लगातार पखाल्नुपर्छ । जलन, रातोपन वा अन्य समस्या लामो समयसम्म कायम रहेमा चिकित्सकीय सल्लाह लिनुपर्छ ।

यदि स्प्रे सासमार्फत धेरै मात्रामा गएको छ र लगातार खोकी, सास फेर्न कठिनाइ, छाती कस्सिने समस्या भइरहेको छ भने ताजा हावा भएको ठाउँमा जानुका साथै आवश्यक परे तत्काल चिकित्सकीय सहायता लिनुपर्छ ।

रुम फ्रेसनर सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्ने ७ उपाय

१. कम मात्रामा प्रयोग गर्ने : कोठा सुगन्धित बनाउन धेरै स्प्रे गर्नु आवश्यक हुँदैन ।

२. भेन्टिलेसन राम्रो बनाउने : झ्यालढोका खोल्ने वा हावा आवतजावत हुने व्यवस्था गर्ने ।

३. लेबल पढ्ने : प्रयोग गर्ने तरिका, चेतावनी र भण्डारणसम्बन्धी निर्देशन पालना गर्ने ।

४. बालबालिका र घरपालुवा जनावरबाट टाढा राख्ने : विशेषगरी लिक्विड रिफिल, जेल र बिड्स सुरक्षित ठाउँमा राख्ने ।

५. आगोबाट टाढा राख्ने : एयरोसोल तथा ज्वलनशील सामग्री भएका उत्पादन खुला आगोको नजिक नराख्ने ।

६. समस्या देखिए प्रयोग रोक्ने : टाउको दुख्ने, खोकी लाग्ने, आँखा वा घाँटी पोल्ने वा सास फेर्न समस्या भए प्रयोग बन्द गर्ने ।

७. दुर्गन्धको कारण हटाउने : फ्रेसनरले मात्र दुर्गन्ध ढाक्नुको सट्टा फोहोर, चिस्यान, ढुसी वा अन्य स्रोत हटाउने ।