फेरि ‘पिपली लाइभ’को याद आयो, आत्महत्या गर्ने किसानलाई सरकारले एक लाख दिने भनेपछि

रवि लामिछानेले भीमफेदी दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका परिवारलाई ‘राहत रकम’ दिने कुरा उठाइरहँदा मलाई आमिर खानको फिल्म ‘पिपली लाइभ’ झल्झली याद आयो । सर्वसाधारणको जीवन भन्दा मृत्यु कसरी मूल्यवान बनाइदिन्छन् ? गरिबको  नियतिमाथि राजनीतिले कति रसिलो खेल खेल्छन् ? कसरी उनीहरूको बाध्यतालाई आफ्नो लोकप्रियतामा बदल्छन् ? फिल्मले एकदमै चोटिलो ढंगले यही प्रश्नको उत्खनन गर्छ।

हचुवाको भरमा गरिने राजनीतिक निर्णयहरूले गरिब सर्वसाधारणको शरीरमा अक्सिजन भरिदिन्छन् कि रक्तचाप बढाउँछन् ?

फिल्म हेरिरहँदा मनलाई यस्तै उथलपुथलले अशान्त बनाइरहन्छ । सन् २०१० मा प्रदर्शनमा आएको यो फिल्म हामीले गोपीकृष्ण हलमा पुगेर हेरेका थियौँ । फिल्म केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, एउटा अभियान पनि हो । यो फिल्मले गरिब किसानको पक्षमा वकालत गरिरहँदा त्यस्तै लागेको थियो । दृश्यभाषाको यति शक्तिशाली माध्यमले राष्ट्रिय योजनाहरूमा केही प्रभाव पार्छ भन्ने लागेको थियो । तर आज जुग बित्यो, संसार उस्तै छ । सर्वसाधारणको दुःख उस्तै छ । खेल उस्तै छ, खेलाडी उस्तै छन् ।

फिल्मले प्रदूषित राजनीतिलाई मात्र होइन, अर्काको पीडालाई मरमसला बनाउने मिडियालाई पनि निकै चोटिलो झापड हानेको छ ।

फिल्मको कथा यसरी सुरु हुन्छ ।

भारतको पिपली भन्ने एउटा गाउँ छ । त्यहाँ दुई किसान दाजुभाइ बस्छन् । उनीहरूकी आमा रोगले थलिएकी छन् । दुई लालाबाला भोकले निचोरिएका छन् । अनि किसान दाजुभाइ ? उनीहरू कहिल्यै नसकिने दुःख, अभाव र ऋणले थिचिएका छन् ।

खेतीपातीबाट गुजारा गर्न गाह्रो भएपछि उनीहरूले बैंकबाट मामुली ऋण लिएका हुन्छन् । जब ऋणभार बढ्दै जान्छ, उनीहरू त्यसको साँवा–ब्याज तिर्न असमर्थ हुन्छन् । अब बैंकले सूचना जारी गर्छ, ‘तिमीहरूले ऋण तिर्न सकेनौ, भएको घर र जग्गा लिलाम हुनेछ ।’

यति ठूलो आपत् आइलाग्छ भनेर उनीहरूले कहिल्यै सोचेका थिएनन् । यदि घर र भएको थोरै जग्गा नै लिलाम भए कहाँ जाने ? के खाने ? कसलाई गुहार माग्ने ? रोगी आमालाई कहाँ लगेर थन्क्याउने ? भोका छोराछोरीलाई कहाँ लगेर छाडिदिने ?

उनीहरूको त्यो सानो झुपडीभित्र तनावको ठूलो आँधी चल्छ । उनीहरूलाई रातमा निद्रा लाग्दैन । अन्ततः अनिदो आँखा लिएर उनीहरू स्थानीय नेतालाई भेट्न पुग्छन् । आफूहरूमाथि आइलागेको आपत् यिनै नेताले सुल्झाउन सक्छन् भन्ने उनीहरूलाई लाग्छ । किनभने उनीहरू सोझा भए पनि यति त थाहा छ नि, ‘नेतालाई भोट चाहिन्छ । तीन–चार थान भोट हामी नै हौँ ।’

नेताको रमाइलो–घमाइलो आँगनमा पुगेर आफूमाथि कृपा खोजिरहँदा अर्का नेताले गजबको कुरा गर्छन् । उनी भन्छन्, ‘किसानले ऋणबाट मुक्ति पाउने एउटा सरकारी योजना छ ।’

के हो त त्यस्तो  ?

सरकारी योजनाले भन्छ, ‘यदि ऋणले थिचिएका किसानले आत्महत्या गरेको खण्डमा उनको परिवारलाई क्षतिपूर्ति दिइनेछ ।’ ठ्याक्कै अहिले हामीकहाँ भएजस्तै ।

कुरा त मनासिब नै हो । तर आत्महत्या गर्नु सजिलो छ त ?

किसान दाजुभाइ चुपचाप घर फर्कंदै गर्दा दाजुको मनमा एउटा चलाखी पैदा हुन्छ । किनभने उनका भाइ निकै सोझा हुन्छन् । दाइ भन्छन्, ‘अब म आत्महत्या गर्छु । अनि सरकारी क्षतिपूर्तिले तिमीहरू घरबार चलाउनू ।’

सोझा भाइ यो कुरामा मञ्जुर हुँदैनन् । किनभने दाइकी श्रीमती छन्, छोराछोरी छन् । दाइ अलि टाठाबाठा पनि छन् । उनले आफूलाई नै बेकामे ठान्छन् र भन्छन्, ‘तिमी होइन दाइ, म चाहिँ आत्महत्या गर्छु ।’

बस्, दाइले खोजेको यही थियो । उनी भाइलाई आत्महत्याका लागि मानसिक रूपमा तयार गर्नतिर लाग्छन् ।

यहाँ आइपुगेपछि राजनीतिले खेल्ने कबड्डी मात्र होइन, मिडियाले गर्ने छक्कापञ्जाको पनि पोल खुल्न थाल्छ । सरकारी राहतका लागि एउटा किसानले आत्महत्या गर्ने तयारी गरिरहेको सुइँको स्थानीय पत्रकारले पाउँछन् । उनले यो कुरा आफ्नो मिडियामा पठाउँछन् । खबर भाइरल हुन्छ । तब मूलधारका मिडियाहरू भएभरका मुद्दा छाडेर यसैको पछाडि दौडन्छन् । अब के हुन्छ ?

एकदमै गरिबहरू बस्ने पिपली भन्ने गाउँमा मिडियाको मेला लाग्न थाल्छ । हरेक दिन होइन, हरेक घण्टामा ओभी भ्यानसहितका रिपोर्टरहरू ओइरिन थाल्छन् । प्रत्यक्ष प्रसारणका लागि सबैजना तयारी गर्छन् । उनीहरू आफ्ना दर्शकलाई प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत एउटा किसानले आत्महत्या गरेको दृश्य देखाउन चाहन्छन् ।

राष्ट्रिय मिडियाहरूको ओइरो लागेपछि त्यहाँ रमाइलो मेला नलाग्ने कुरै भएन । रोटीपिङ हालिन्छ, बदाम-भटमासका स्टल राखिन्छन्, कटन क्यान्डी र बेलुन बिक्री गरिन्छ । हेर्दाहेर्दै पिपली गाउँ गुल्जार हुन्छ । गाउँ त गुल्जार हुन्छ, तर ती गरिब किसान दाजुभाइको अवस्था के हुन्छ ?

उनीहरूले त ढुक्कले आत्महत्या पनि गर्न पाउँदैनन् । कतिसम्म भने दिसा गर्न पाइखाना जानुपर्ने, त्यहीँबाट मिडियाले लाइभ गरिदेला भन्ने आपत् पर्छ ।

अब समस्या ऋणमा भन्दा पनि दुनियाँको नजरबाट कसरी अलग बस्ने भन्नेमा केन्द्रित हुन्छ । अन्ततः फिल्मको अन्त्यमा हामी देख्छौँ, यी किसान दाजुभाइ एउटा ट्र्याक्टरको पछाडि लुकेर कतै भागिरहेका छन् ।

फिल्ममा अब के हुन्छ होला भन्दा भन्दै जसरी टुंगिन्छ, आखिर सर्वसाधारण र किसानहरूको समस्या पनि यसरी नै थाँती रहन्छ । उनीहरूको जीवनमा कहिल्यै क्लाइमेक्स आउँदैन । र, त्यसमा ह्याप्पी इन्डिङ पनि हुँदैन ।

किनभने यी किसान दाजुभाइले कुन समस्या झेलिरहेका छन् ? कस्तो मनोदशाबाट गुज्रिरहेका छन् ? त्यसतर्फ कसैको ध्यान जाँदैन । सबैलाई उनीहरूको विवशतामाथि टेकेर आफ्नो उचाइ बढाउनु छ ।

सर्वसाधारणको दुःख, विवशता र मृत्युमाथि कस्तो किसिमको खेलबाड हुन्छ ? अनुषा रिज्वी निर्देशित फिल्मले पारदर्शी दृश्यभाषामार्फत सबै कुरा भन्छ ।

सर्वसाधारणका व्यावहारिक कठिनाइहरूमा आँखा चिम्लने, उनीहरूको कष्ट र पीडाप्रति कहिल्यै जवाफदेही नहुने र उनीहरूको मृत्युमाथि सौदाबाजी गर्ने राजनीतिलाई फिल्मले उदाङ्गो बनाइदिएको छ ।

फिल्मले एउटा गम्भीर प्रश्न छाड्छ, सर्वसाधारणको जीवन आखिर उसको मृत्युभन्दा किन सस्तो हुन्छ ?

बाँचुञ्जेल उसलाई सहज बनाइदिनुपर्ने हो । उसको जीविका, बसोबास र यातायातलाई सुलभ बनाइदिनुपर्ने हो । उसले खेती गर्छु भन्दा मल र बीउबिजन उपलब्ध गराइदिनुपर्ने हो । उसले उपचार गर्छु भन्दा कम खर्चिलो अस्पताल पाउनुपर्ने हो । उसले यात्रा गर्छु भन्दा सुरक्षित र सजिलो सवारीसाधन पाउनुपर्ने हो । उसले सानो उद्यम गर्छु भन्दा वित्तीय सहयोग पाउनुपर्ने हो ।

जीवनभर उसलाई यावत् कुरामा कुनै सहजीकरण गरिदिँदैनन् । जब उसको मृत्यु हुन्छ, तब त्यसको मोल तोकिन्छ ।

आखिर मृत्युको मोल पाउने यो दुनियाँमा जीवन किन यति मूल्यहीन भएको ?