पश्चिम एसिया तनाव : जीसीसी राष्ट्रहरूको सैन्य सामर्थ्य कति छ ?

१२ चैत, काठमाडौं । २८ फेब्रुअरी २०२६ मा इजरायल र अमेरिकाले इरानविरुद्ध सुरु गरेको पूर्णस्तरको सैन्य कारबाही ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ले अहिले पश्चिम एसियाका भूमिलाई एउटा भीषण युद्धको भुमरीमा धकेलिदिएको छ ।

इरानले यसको प्रतिशोध स्वरूप ‘होरिजन्टल एस्केलेसन’ को रणनीति अपनाउँदै खाडी सहयोग परिषद् (जीसीसी)का सदस्य राष्ट्रहरू साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार, कुवेत, बहराइन र ओमनलाई निशाना बनाउन सुरु गरेको छ ।

रियाददेखि दुबईसम्म र दोहादेखि मस्कटसम्मका आकाशमा साइरनहरूको कर्कश आवाज गुन्जिरहेको छ । इरानले पठाएका सयौँ ब्यालिस्टिक मिसाइल र ड्रोनहरूले गल्फका तेलस्रोत, विमानस्थल र नागरिक क्षेत्रहरूलाई लक्षित गरिरहेका छन् ।

तीन राष्ट्रको द्विपक्षीय युद्धले गर्दा अन्य राष्ट्रहरू पनि युद्धमा बाध्यात्मक रूपले तानिएका छन् । युद्धले रोकिने कुनै लक्षण नदेखाउदा जीसीसी भित्रका देशहरू मात्र नभई अन्य देशहरू पनि युद्धमा सामेल हुने लक्षण देखिएका छन् ।

यद्यपि, यो युद्धमा एउटा अनौठो र महत्त्वपूर्ण दृश्य देखिएको छ : जीसीसी राष्ट्रहरू यस युद्धमा तानिएका छन्, तर उनीहरूले प्रत्यक्ष आक्रमणमा भाग लिएका छैनन् । हालसम्म उनीहरूको सम्पूर्ण ध्यान ‘आत्मरक्षा’ मा केन्द्रित भएको देखिन्छ ।

पछिल्लो सैन्य तथ्याङ्क अनुसार खाडी मुलुकहरूको एकीकृत हवाई रक्षा प्रणालीले ९० प्रतिशतभन्दा बढी ‘इन्टरसेप्सन रेट’ हासिल गरेको छ । यसले इरानको ठूलो स्तरको आक्रमणलाई पनि सीमित क्षतिमा खुम्च्याइदिएको छ ।

युद्धको सन्दर्भ र बढ्दो जोखिम

इरानका सर्वोच्च नेता आयतुल्लाह अली खामेनी र उच्च सैन्य कमान्डरहरूलाई लक्षित गरी अमेरिका र इजरायलले गरेको प्रहारपछि इरानले आफ्ना ‘प्रोक्सी’ र आफ्नै सैन्य बल प्रयोग गरेर खाडी राष्ट्रहरूमाथि आक्रमण सुरु गरेको हो । इरानले हजारौँ संख्यामा क्षेप्यास्त्र र ड्रोनहरू प्रहार गरिसकेको छ ।

सबैभन्दा भीषण आक्रमण संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई)मा भएको छ । तर, युएईको प्रतिरक्षा प्रणालीले ९४ प्रतिशत ड्रोन र ९२ प्रतिशत ब्यालिस्टिक तथा क्रुज मिसाइलहरूलाई आकाशमै ध्वस्त पारिदिएको छ ।

साउदी अरबको ‘रास तनुरा’ तेल प्रशोधन केन्द्रलाई लक्षित गरी पठाइएका मिसाइलहरू प्राय: सबै इन्टरसेप्ट गरिए । अमेरिकी बेस रहेको कतारको अल उदेइद एयर बेसमा केही प्रहार भए पनि क्षति न्यून छ । बहराइन र कुवेतमा नागरिक क्षेत्रहरू प्रभावित भएका छन्, तर ‘लेयर्ड डिफेन्स’ का कारण मानवीय क्षति निकै कम छ ।

यस संकटको घडीमा जीसीसी नेतृत्वहरूले इरानी आक्रमणलाई विश्वासघाती कदम भन्दै कडा निन्दा गरेका छन् । जनवरी २०२६ मा सम्पन्न भएको ‘गल्फ शिल्ड २०२६’ सैन्य अभ्यासले अहिलेको वास्तविक युद्धमा कति ठूलो भूमिका खेलेको कुरा प्रमाणित भएको छ ।

यद्यपि, विज्ञहरूले एउटा गम्भीर चेतावनी दिएका छन्, महँगा ‘प्याट्रियट’ र ‘थाड’ मिसाइलहरू तीव्र रूपमा घट्दै गइरहेको छ । यो युद्ध लम्बिँदै गयो भने खाडी राष्ट्रहरूले केवल प्रतिरक्षा मात्र नगरी ‘काउन्टर-स्ट्राइक’ गर्नुपर्ने बाध्यता आउन सक्छ ।

साउदी अरबिया : खाडीको सैन्य शक्ति केन्द्र

साउदी अरबिया भने पश्चिम एसियाको सैन्य र हवाई रक्षा शक्तिमा अत्यन्त वैभवशाली छ । साउदी अरब ग्लोबल फायरपावर २०२६ को श्रेणीमा पश्चिम एसियामा पाँचौँ र विश्वमा २५औँ स्थानमा रहेको छ ।

सन् २०२५–२६ को लागि करिब ७८ अर्ब डलरको रक्षा बजेट विनियोजन गरेको साउदी अरब विश्वकै शीर्ष सात सैन्य खर्च गर्ने राष्ट्रमध्ये एक हो । २ लाख ३० हजारभन्दा बढी सक्रिय सैनिक जनशक्ति रहेको यो देशले अहिले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति हवाई सुरक्षामा लगाएको छ ।

साउदी वायुसेनासँग ९१७ विमान छन्, जसमध्ये ५९६ वटा सधैँ तयारी अवस्थामा रहन्छन् । यसको मुख्य मेरुदण्ड भनेको २८३ वटा अत्याधुनिक लडाकु विमानहरू हुन् । यसमा ८४ वटा ‘एफ–१५ एसए इगल’, ६८ वटा ‘एफ–१५ एस आर’ र ७२ वटा ‘युरोफाइटर टाइफुन’ सामेल छन् ।

साउदीले आफ्ना एफ–१५ विमानहरूलाई ‘हार्पुन ब्लक २’ एन्टि–शिप मिसाइल प्रणालीले सुसज्जित बनाएको छ । सन् २०२५ को अन्तिमतिर यसको सफल परीक्षण भएको थियो ।

साउदीको सबैभन्दा बलियो पक्ष उसको हवाई रक्षा प्रणाली हो । यहाँ ‘थाड’ (थाड–टर्मिनल हाई अल्टिच्यूड एरिया डिफेन्स) ब्याट्रीहरू र ‘प्याट्रियट प्याक–३ एमएसई’ को शक्तिशाली संयोजन छ । जनवरी २०२६ मा मात्रै अमेरिकाले ९ अर्ब डलर बराबरको ७३० वटा प्याक–३ एमएसई मिसाइल बिक्रीको अनुमति दिएको थियो ।

यो प्रणालीले वायुमण्डलको माथिल्लो तहमै इरानी ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूलाई नष्ट गरिरहेको छ । साना ड्रोनहरूका लागि साउदीले रूसी ‘प्यान्टसिर–एस १’ जस्ता ‘पोइन्ट डिफेन्स’ प्रणाली प्रयोग गरिरहेको छ ।

साउदी अरबसँग १०८५ वटा ट्याङ्कहरू छन्, जसमा मुख्य रूपमा अमेरिकी ‘एम १ ए २ अब्राम्स’ रहेका छन् । २२ हजार ३७० वटा सशस्त्र सवारी साधन र आधुनिक आर्टिलरीले साउदी सेनालाई जमिनमा पनि उत्तिकै बलियो बनाएको छ । ‘भिजन २०३०’ अन्तर्गत साउदी अरेबियन मिलिटरी इन्ड्रस्ट्रिज मार्फत ५० प्रतिशत हतियार स्वदेशमै उत्पादन गर्ने लक्ष्यका साथ काम भइरहेको छ ।

युएई : उच्च प्रविधि र ‘राफाल–प्याट्रियट’

युएईको सैन्य रणनीति संख्याभन्दा गुणस्तरमा आधारित छ । सन् २०२६ को रक्षा बजेट करिब २७ अर्ब डलर पुर्‍याएको युएईले आफ्नो सैन्य सामग्रीलाई अमेरिका, फ्रान्स र दक्षिण कोरियाबाट विविधीकरण गरेको छ ।

युएईको वायुसेनासँग ‘एफ–१६ ई/एफ ब्लक ६०’ जस्ता अद्वितीय विमानहरू छन् । हालै फ्रान्सबाट खरिद गरिएका ८० वटा ‘राफाल एफ ४’ विमानहरूले युएईको मारक क्षमतालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएका छन् । तर, यो युद्धमा सबैभन्दा बढी चर्चा युएईको ‘इन्टरसेप्सन रेट’ को भएको छ ।

युएईले प्रयोग गरिरहेको दक्षिण कोरियाली ‘च्युङगुङ–२’ मध्यम दूरीको प्रणाली र अमेरिकी ‘थाड’ को मिश्रणले इरानी मिसाइलहरूलाई दुबई र अबुधाबीका एयरपोर्टहरूमा पुग्नै दिएको छैन । जेबेल अली बन्दरगाहमा केही सामान्य क्षति भए पनि ‘लेयर्ड डिफेन्स’ पूर्णत: सफल देखिएको छ ।

मार्च २०२६ मा मात्रै अमेरिकाले ५.६ अर्ब डलरका थप प्याट्रियट मिसाइल र ‘सीएच–४७ एफ चिनुक’ हेलिकप्टरहरू युएईलाई उपलब्ध गराउने अनुमति दिएको छ । युएईको स्थानीय कम्पनी ‘एज ग्रुप’ ले निर्माण गरेका अत्याधुनिक ड्रोनहरूले पनि सीमा सुरक्षामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् ।

कतार : त्रि–आयामिक हवाई शक्ति

कतार सानो राष्ट्र भए पनि यसको सैन्य शक्ति निकै आधुनिक छ । कतारले पछिल्लो समय तीन प्रकारका अत्याधुनिक लडाकु विमानहरू राफाल, युरोफाइटर टाइफुन र एफ–१५ आफ्नो सूचीमा सामेल गरेको छ ।

कतारको हवाई रक्षाको मुख्य आधार ‘प्याट्रियट पीएसी–३’ र नर्वेली प्रविधिको ‘नासाम्स–३’ हो । मार्चको सुरुवाती सातामा मात्र कतारले ६३ वटा मिसाइल र ११ वटा ड्रोनहरू सफलतापूर्वक खसालेको दाबी गरेको छ ।

कतारी रक्षा मन्त्रालयका अनुसार उनीहरूले आफ्नो सीमामा अनधिकृत रूपमा प्रवेश गरेका दुईवटा इरानी ‘सु–२४’ जेट समेत खसालिदिएका छन् । दोहामा आयोजना भएको ‘डिम्डेक्स २०२६’ रक्षा प्रदर्शनीमा कतारले नयाँ ‘स्काई वार्डन’ ड्रोन प्रतिरोधी प्रणाली र ‘एकरोन’ मिसाइलहरू सार्वजनिक गरेको थियो ।

कुवेत र बहराइन : अमेरिकी रणनीतिक अखडा

कुवेतले आफ्नो ‘प्याट्रियट’ प्रणालीलाई ८ अर्ब डलरको लगानीमा नयाँ सेन्सरहरूका साथ अपग्रेड गरेको छ ।

२४ मार्चको भीषण आक्रमणमा कुवेतले १७ मिसाइल र १३ ड्रोनको सामना गर्‍यो, जसमा तेल प्रशोधन केन्द्रहरू जोगाउन कुवेती सेना सफल भयो । कुवेतसँग रहेका नयाँ ‘एम १ ए २ के अब्राम्स’ ट्याङ्कहरूले जमिनमा सुरक्षाको प्रत्याभूति दिएका छन् ।

बहराइन, जहाँ अमेरिकी फिफ्थ फ्लीटको मुख्यालय छ, इरानको पहिलो निशाना बनेको थियो । सानो बजेट भए पनि बहराइनले हालै खरिद गरेको ‘प्याट्रियट प्याक–३ एमएसई’ ले यसपटक राजधानी मनामालाई ठूलो विनाशबाट जोगाएको छ । बहराइनको हवाई क्षेत्र सानो भए पनि रणनीतिक रूपमा यो निकै संवेदनशील छ ।

ओमन : सन्तुलित रक्षा नीति

ओमनले भने तटस्थ र सन्तुलित रक्षा नीति अवलम्बन गरेको छ । इरानसँग राम्रो सम्बन्ध भएका कारण ओमनमा सिधै आक्रमणका घटनाहरू अन्य खाडी राष्ट्रको तुलनामा कम छन् । तैपनि, ओमनले आफ्नो ‘युरोफाइटर टाइफुन’ र ‘एफ– १६’ विमानहरूलाई उच्च सतर्कतामा राखेको छ ।

होर्मुज जलसन्धिको सुरक्षामा ओमनी जलसेनाको भूमिका निर्णायक छ । ओमनले यो युद्धमा कूटनीतिको ढोका खुला राख्दै आफ्ना रक्षा प्रणालीहरूलाई ‘ब्याकअप’ को रूपमा मात्र प्रयोग गरिरहेको छ ।

एकीकृत रक्षा र भविष्यको दिशा

‘गल्फ शिल्ड २०२६’ अभ्यासले देखाएको एउटा मुख्य उपलब्धि भनेको जीसीसी राष्ट्रहरूबीचको ‘इन्टेलिजेन्स सेयरिङ’ हो । अहिले इरानबाट मिसाइल छुट्ने बित्तिकै ६ वटै राष्ट्र र अमेरिकी कमाण्डलाई एकैसाथ सूचना पुग्छ । यसलाई ‘गल्फ मिसायल डिफेन्स शिल्ड’ भनिएको छ ।

यद्यपि, यो युद्धले केही चुनौतीहरू पनि सतहमा ल्याएको छ । सबैभन्दा प्रमुख चुनौती भनेको त आर्थिक पक्षमा नै हुन जान्छ । एउटा इरानी ड्रोन केही हजार डलरमा बन्छ, तर त्यसलाई खसाल्ने एउटा प्याट्रियट मिसाइलको मूल्य लाखौँ डलर पर्छ । यो ‘इकोनोमिक असिमेट्री’ खाडी राष्ट्रहरूका लागि महँगो सावित हुन सक्छ । त्यस्तै , लगातारको आक्रमणले इन्टरसेप्टरहरूको सङ्ख्या पनि घट्दै गएका छन् ।

सन् २०२६ को यो पश्चिम एसियाको युद्धले खाडी राष्ट्रहरूलाई तेलको धनी मुलुकबाट ‘उच्च प्रविधियुक्त सैन्य शक्ति’ मा रूपान्तरण गरिदिएको छ । उनीहरूका अत्याधुनिक हतियार र रणनीतिक संयमले गर्दा नै आज मध्यपूर्वका सहरहरू खरानी हुनबाट जोगिएका छन् ।

तर, यदि कूटनीतिक प्रयासहरू सफल भएनन् र इरानका ‘स्याचुरेसन अट्याक’ हरू बढ्दै गए भने, खाडीको यो रक्षात्मक ढाल आक्रामक तरवारमा परिणत हुन धेरै समय लाग्ने छैन । विश्व अर्थतन्त्र र ऊर्जा सुरक्षाका लागि खाडीको यो सैन्य सामर्थ्य नै अहिलेको अन्तिम आशाको किरण हो । –एजेन्सीहरूको सहयोगमा