‘राजा महेन्द्रको गाउँ फर्क अभियानबाट प्रेरित भएर ‘पहाड’ बन्यो’

नेपाली फिल्मको कथ्य परम्पराका एक ‘पाठशाला’ हुन् तुलसी घिमिरे । दृश्यभाषामा नेपाली समाज, संस्कृति र संवेदनालाई सरल र हृदयस्पर्शी ढंगले चित्रण गर्नु उनको खुबी हो । गाउँघरको परिवेश, पारिवारिक सम्बन्ध, माया, त्याग र पीडाको कथामार्फत उनी दर्शकसँग स्पर्श गर्छन् । ‘बाँसुरी’बाट सुरु भएको उनको फिल्म यात्रा ‘कोसेली’, ‘चिनो’, ‘देउता’, ‘दक्षिणा’, ‘बलिदान’ र ‘दर्पण छायाँ’ हुँदै ‘पहाड’सम्म आइपुगेको छ । १ बैशाखमा देशब्यापी रिलिज हुने फिल्मले विदेशिएका नेपालीलाई देश फर्किन आह्वान गर्छ । ‘नेपालीपन’ लाई केन्द्रमा राखेर फिल्म निर्माण गर्ने परम्परा बलियो बनाएका घिमिरेले सिनेमालाई मनोरञ्जन भन्दा समाजको कथा भन्ने माध्यमको रुपमा पेश गर्छन् । यी आयाममा अनलाइनखबरकर्मी विष्णु शर्माले निर्देशक घिमिरेसँग संवाद गरेका छन् :

‘पहाड’ मार्फत तपाईंले उठाउनुभएको युवा पलायन र रित्तिँदै गएका गाउँको विषय आजको नेपालमा निकै संवेदनशील छ । यो कथा भन्न तपाईंलाई के कुराले प्रेरित गर्‍यो ?

यो सबै पहाडको कथा हो । जति पनि पहाड छन्, त्यो गढवालको पहाड, आसामको पहाड पनि हुनसक्छन् । सबै रित्तिँदै गएका छन् । पिता पुर्खाले भस्मे फाँडेर बनाएका जग्गा जमिन फेरि जंगल हुँदैछन् । यसकारण कमब्याक, कमब्याक (फर्क) भनेर धेरै अघि राजा महेन्द्रको पालामा चलेको ‘गाउँ फर्क अभियान’ को टपिक मन परेर लेखिरहेका थियौं । त्यतिबेला फिल्म बनाउने कुरा पनि आएन । मन परेको विषय थियो । हामी दुई चार ठाउँमा जाँदाखेरी एकदमै कहालीलाग्दो गाउँहरू देख्यौं । गाउँ राम्रा छन् तर सबै बनमारा पलाइसक्या छ । काँस पलाइसक्या छ, राम्रा-राम्रा जुन घर छन्, ती भत्किएर गैसक्या छन् । बुट्टाहरू भएका घर कति राम्रा, कति रहरले बनाएका होलान् ? त्यहाँ बुढाबुढी मात्र छन् । सन्तान कोही अमेरिकामा, कोही अस्ट्रेलियामै बसे भन्छन् । फर्किन पनि छोडेछन् । हाम्रो काम फिल्म बनाउने हो । मनोरञ्जन दिने फिल्म । त्यसमा पनि हाम्रो आफ्नो, अलिकति हाम्रो ‘प्रब्लम्स’को कुरा पनि गरौं भन्ने कुरा लिएर यो कन्सेप्ट सुरु गरेका हौं ।

तपाईंका अघिल्ला फिल्ममा पनि गाउँ, सम्बन्ध र मानवीय संवेदना बलियो रूपमा देखिन्छन् । ‘पहाड’ ती फिल्मसँग कसरी जोडिन्छ र कहाँ फरक छ ?

‘यहीँ छ मेरो आमाको सपना
यही माटोमा छ पुर्खाको हाड
शताब्दी शताब्दी के पर्खन्छ
मधेशको माटोमा उभिएको पहाड’

यो निचोड कस्तो हो भने, आमाको सपना र बाउको सपना यही माटोमा उनीहरूले हुर्काएका थिए । हाम्रा बाउहरूले गरेको मिहेनत पनि त्यहीँ छ । पलायन भएको मान्छेलाई पर्खिराखेको छ । प्रायः विदेशमा गएका मान्छेलाई सोध्दा उनीहरूको जवाफ हुन्छ- बाध्यता, देशमा माहोल भएन र बाध्यताले यहाँ आएको हो । त्यसलाई बहाना भनौं । प्रश्न के आउँछ भने- कसले बनाउने त्यो वातावरण ? कसले बनाउने त्यो माहोल ? त्यहीँ छोडेर आएको बुढाबुढीले ? त्यहीँ छाडेर आएको आइमाइ केटाकेटीले ? माहोल चेन्ज गर्न त युथ चाहिन्छ नि । बुढापाकाको अनुभव र युथको पावर, स्ट्रेन्थले कुनै पनि ठाउँको माहोल बदल्न सकिन्छ । त्यो अकाट्य सत्य हो । यो माहोल बदल्ने हो भने युवा फर्किन्छ । केही न केही गरौं न त भन्न मन लागेको हो यो ‘पहाड’ बाट । माहोल बदलिएपछि भन्नै पर्दैन, घर त फर्किन सबैलाई मन लागिहाल्छ नि ।

नयाँ सरकारले विदेशिएकालाई फर्काउँछु भनेर भनिरहेको छ । यो कुरालार्ई फिल्मले समर्थन जनाउने हो ?

जुन नयाँ ‘वेभ’ आएको छ नि, त्यो निकै बलियो छ । हामीले सोचेको र अपेक्षा गरेको ‘वेभ’ हो । हामीले भन्न खोजेको पनि यही हो- त्यो भएर आउँदा पनि हामी उत्साहित छौं । हामीले भन्न खोजेको कुरा कार्यान्वयन हुँदैछ भन्ने महसुस गरेका छौं ।

वैदेशिक रोजगारीले ल्याएको आर्थिक लाभ र त्यससँगै आएको सामाजिक क्षतिबीच ‘पहाड’ले कस्तो सन्तुलन देखाउन खोजेको छ ?

विदेशमा गरेजस्तै मिहेनत नेपालमा गरेमा उनीहरूले डबल कमाउँछन् । यो शतप्रतिशत हुने कुरा हो । अकाट्य सत्य हो यो । खाडी मुलुकमा गधा चराउन गएका नेपालीलाई मैले देखेको छु । त्यहाँ गएर गधा चराउनुभन्दा आफ्नो गाउँमा गाई चरायो भने फाइदाजनक काम हुन्छ । घरको छेउमा बसेर गर्दा फाइदा पनि छ । मैले भन्न खोजेको- देश बनाउने हो भने आउनैपर्छ । रेमिट्यान्सले जुन बाँचेको छ नि- कतिपय कुरा नमिठो सुनिन्छ । दाजुभाइहरूले जुन पाराले कमाएर पठाउँछन् नि, त्यो दुःख लाग्दो छ । पाँच, दश प्रतिशत होला राम्रो गरेको तर, अरु दुःख गरेकै छन् । मलेसियामा कहालीलाग्दो छ स्थिती । तीतो सत्य के छ भने- बम्बे, कोलकाताको रेड लाइट एरियाबाट पनि रेमिट्यान्स आउँछ । त्यो अझ कहालीलाग्दो छ । त्यो बन्द हुनुपर्छ । विदेशमा गोर्खाली मिहेनत गर्ने जात र एकदमै निडर जात भनेर चिनिन्छ । त्यही जात नै हामीभित्र छ । यसो गर्दा हुन्छ भनेर हामीले फिल्मबाट सुझाव चाहिँ दिन्छौं ।

तपाईं आफैंले कथा, पटकथा र संवाद लेख्नुभएको छ । यसले फिल्मको भाव र प्रस्तुतीकरणमा कस्तो फरक पार्‍यो ?

संवाद चाहिँ म आफैले लेखेको भन्नुपर्छ भन्दिन म । जस्तै, विपिन भाइ (अभिनेता विपिन कार्की) लाई तिम्रो यो क्यारेक्टर हो, भन्नुपर्ने यो हो, तिम्रो आफ्नो भाषामा भन अब । यो सजिलो हुन्छ । मदनकृष्ण श्रेष्ठको आफ्नो स्टाइल छ नि त । मदनजीको एउटा थेगो छ- आत्मबल त छ तर हातमा बल छैन (हाँस्दै..) । मलाई महसुस हुन्छ- उहाँ कति राम्रो गर्ने कलाकार । सुनील, उसलाई म कहिल्यै पनि स्वर्गीय भन्न चाहन्न । ऊ सँधै हामीमाझ बाँच्छ । ‘चिनो’ पछि हामीले यसमा काम गरेका हौं । यति राम्रो मित्रता । प्रसंग पनि मिलेको थिएन ।

मैले उसलाई राते काइँला भन्दा पनि राम्रो बलियो रोल चाहियो भनेको थिएँ । अनि, ‘पहाड’को यो रोल गर्न सुझाएको थिएँ । अलिकति दोहोरो चरित्र- बाहिर हेर्दा बाघजस्तो, भित्र स्याल । त्यो चरित्र भएको मान्छेको रोल गर भन्दा ऊ उत्साहित थियो । डबिङ गर्दा पनि उसले भन्दै थियो- यार मजा आयो । अरुण भाइ (अरुण क्षेत्री) पूर्णरुपमा हिरो प्याकेज । भुवन केसी, शिव श्रेष्ठ, अर्जुनजंग शाही, राजेश हमाल ‘हिरो मटेरियल’ थिए । त्यो विशेषता मैले अरुण भाइमा देखेको छु । पञ्चमी (तुलसीकै छोरी पञ्चमी घिमिरे) लाई हुन त नेपोटिज्म भनिन्छ होला । तर, फिल्म हेरिसकेपछि महसुस हुन्छ- यो नेपोटिज्म होइन रहेछ, सक्षम भएर लिएको । रेणुनाथ योगी नानी, जनि पनि छन्, उनीहरूले राम्रो सपोर्ट गरेका छन् ।

‘आप्पा’ पछि तपाईंको निर्देशनमा आएको यो फिल्मलाई धेरैले कमब्याकका रूपमा हेरेका छन् । तपाईं आफैंले यसलाई कसरी लिनुभएको छ ?

सुरुमा त ‘डाइरेक्टर’ भएर नै पसेको थिएँ । नयाँ पुस्तासँग काम गर्दाखेरी, विद्यार्थी भएर काम गरेँ मैले । म धेरै पुरानो सोचमा बग्दो रहेछु, उनीहरूले सच्याइदिन्छन् । सच्चिँदै, सच्चिँदै गएर मेरो भन्दा पनि टिम वर्क भयो । हामी सबैको भन्नुपर्छ मैले ।

नेपाली फिल्मको स्वर्णयुगदेखि आजसम्मको तपाईंको यात्रा लामो छ । अहिलेको फिल्ममेकिङ र पहिलेको मेकिङबीच तपाईंले सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन के देख्नुहुन्छ ?

पहिला हाम्रो सोच सीमित थियो । यसरी उडेर, तारमा झुन्डिएर, त्यहाँबाट तल झर्छ, बिजुलीको करेन्टले जिउ जल्छ । यस्तो कुरा छायांकन गर्न सम्भव हुँदैन । तर, अहिलेको प्रविधिले सबैकुरा सहजरुपमा गरिदिन्छ । हामीले त्यतिबेला सेल्युलोइड ‘सिक्सटिन’मा गराउँथ्यौं सस्तोमा । तर, अहिले हिन्दी फिल्मको टेक्नोलोजीमा बनाइराखेका छौं । त्यो धेरै सजिलो छ । सीपयुक्त जनशक्ति आएका छन् । अहिले नेपाली फिल्मको कथावाचनको गोल्डेन टाइम हो ।

अहिलेका दर्शकलाई कथाभित्र तान्नका लागि तपाईंले के-कस्ता प्रस्तुतीकरणका उपाय अपनाउनुभएको छ ?

हाम्रो परिवेशका कुरालाई रोचक पाराले राख्यो भने त्यो ‘इन्ट्रेस्टिङ’ हुन्छ शतप्रतिशत । संस्कृतिमा आधारित र समाजको उतारचढावको कुरालाई लिएर बनाएको चाहिँ राम्रो सफल भएका छन् । केही आयातित सोच (इम्पोर्टेड थट्स) चलेका छैनन् । अलिकति हिन्दी र मद्रासी फिल्मको नक्कल, कथाको मर्म तोडेर कथाको गति छिटो गरिदिने, यी सबै विचार ममा पनि आएका थिए । ‘स्लो’ भयो भन्ने कुरा पनि आएका थिए । तर, यति त भन्नुपर्छ मैले । जेनजी भनौं वा बुढापाका भनौं, यो वर्ग सबैले हेर्छन् फिल्म । ‘पहाड’ कुनै वर्ग विशेष भन्दा पनि सबैको लागि हो । यसमा प्रस्तुतिकरणमा जुन क्यारेक्टर विपिन भाईले गर्नुभएको छ । जुन क्यारेक्टर सुनील, अरुणले गर्नुभएको छ, त्यो निकै रोचक छ । कथावाचनको आफ्नै गति छ । उनीहरूको प्रस्तुतिकरणले आफ्नै गति दिएको छ ।

यही फिल्मबाट तपाईंकी कान्छी छोरी पञ्चमी र जेठी छोरी भावनाले नेपाली फिल्ममा डेब्यू गर्नुभएको छ । दुवै छोरीलाई फिल्ममा ल्याउने निर्णय कसरी भयो र उनीहरूको कामलाई तपाईंले कसरी मूल्याङ्कन गर्नुभयो ?

बम्बेमा जुन संघर्ष गरेर सिके यिनीहरूले । हामीले सुरु गर्दा, गास बाससँगै अरु कुराको स्ट्रगल गर्‍यौं होला । तर, यिनीहरूले नयाँ प्रविधिसँग काम गर्न जुन संघर्ष गरे, अनि मच्योर्ड पनि भए । प्रोडक्सन डिजाइनमा मलाई सघाउन भावना आइन् । पञ्चमीलाई हिरोइन बनाउनुपर्छ भनेर धेरैले सुझाव पनि दिए । छोरीहरूले भनेनन् तर उनीहरूमा रहर चाहिँ रहेछ । अनि मैले हेर नानीहरू प्रोसेस त त्यही हो, तिमीहरूले के कति गर्न सक्छौ भनेर भनेँ । सक्यौ भने, आऊ । उनीहरूलाई डेब्यू गराउने राम्रो मौका पनि यो थियो । मदनकृष्ण, सुनील थापा, विपिन भाइ, अरुणजस्ता मच्योर्ड मान्छेसँग । दुई पुस्ताका कलाकारसँग काम गर्ने मौका । हल्का डर पनि थियो कि यिनीहरू नर्भस पनि हुन्छन् कि भनेर । उहाँहरूले जुन स्नेहले यो काम गराए नानीहरूलाई, त्यो हेर्दाखेरी निर्णय सहि थियो ।

तपाईंलाई नेपाल सरकारले मानार्थ नागरिकता दिने चर्चा छ । तपाईंको प्रतिक्रिया के छ ?

यो प्रसंग मलाई जसले पनि सोध्ने गर्छ- तपाईंको नागरिकता भयो भनेर । मलाई यो कुरा माया जस्तो लाग्छ । त्यो प्रश्नले नै मलाई नागरिकको रुपमा स्वीकार गरेको हो नि त । भावनात्मक शैलीमा भन्नुपर्दा- यो मेरो आमाको देश । मेरो मावला । नेपाल भनेको मेरो हजुरआमा । आमाको काखमा त थिएँ नि म । मावलामा आउँदाखेरी हजुरआमाले काखमा लिएको जस्तो हुन्छ के मलाई मानार्थ नागरिकता दिँदा । तिमी हाम्रो हौ भन्ने भावना छ यसमा । यो न्यूज आउने वित्तिकै मलाई, धेरैले बधाई पनि दिनुभयो । त्यसपछिको प्रतिक्रिया आयो नि, त्यो पढ्दा म भावुक भएँ । मलाई आधिकारिकरुपमा कसैले भनेको पनि छैन । यत्ति मात्र थाहा पाएँ कि मेरो फाइल गृह मन्त्रालयमा अड्केको थियो रे । त्यो कसैले सकारात्मकरुपमा अगाडि बढाइदिएको छ रे । यत्ति मात्र सूचना पाएको छु । आधिकारिरुपमा कुनै पत्र मसँग छैन अहिले ।

‘पहाड’ हेरेपछि दर्शकले के महसुस गर्नुपर्छ र समाजका लागि यो फिल्म किन आवश्यक छ ?

यो समाज बदलिने कुरा त निश्चय नै होइन । तर, यो ‘पहाड’ फिल्म हेरिसकेपछि के महसुस गराउँछ भने यो पाटोमा पनि हामीले सोच्ने हो कि होइन । कमब्याक, कमब्याक, कमब्याक भनेर मात्र हुन्छ त ? त्यो माहोल छ कि छैन ? त्यो माहोल बनाउनु पनि पर्छ । त्यो माहोल बनाउनको लागि पनि फर्कनुपर्छ । कसैको बाध्यता छ, फर्किन सक्दैनन् । फर्किन सक्नेले अब फर्किए राम्रो । त्यो सोच दिन्छ । राजा महेन्द्रको गाउँ फर्क अभियानलाई यसले ‘क्यारी अन’ गर्छ । हाम्रो गाउँमा बाजे, काका, बाबाहरूले बसेर कुरा गर्थे । गाउँबाट हामी ताजा निगुरो, सिमी, दूध र राम्रा चीज सहर पठाउँछौं । सहरले हामीलाई, डाक्टर-इन्जिनियर र शिक्षक देला कि भनेको त जम्मै उतै पो हराउँदा रहेछन् । उहाँहरूको त्यो गफ हुन्थ्यो । यहाँ भन्दा राजा महेन्द्रको गाउँ फर्क अभियान नर्थइस्ट कालिम्पोङ, दार्जिलिङतिर पपुलर भएको थियो । त्यतिबेला यो स्लोगन रेडियो नेपालमा बजिरहन्थ्यो । यो कुरा हाम्रो अवेचतन मनमा बसिराख्यो । नेपालमा पलायन कहिलेदेखि सुरु भएको हो भनेर हेर्दै जाँदाखेरी, ‘मुनामदन’मा देवकोटाजीले राम्रो ढंगले चित्रण गर्नुभएको रहेछ । ‘पहाड’ले सबैलाई प्रश्न गर्छ- कृपया गाउँ फर्किनूस ।