इतिहासको बहाब, जेनजी र लोकप्रियतावाद 

यहाँ यो तर्क गरिएको छ कि जेनजी जस्ता विशिष्ट नामधारी पुस्ताहरू क्रमिक जैविक गर्भका उपज होइनन्, जस्तो कि हामीले बाबुआमा, उनीहरूका छोराछोरी र नाति–नातिनाको पुस्ता (वंश, पुस्ता आदि) को बारेमा कुरा गर्दा बुझ्ने गर्छौं। जेनजी, जेन एक्स, वा ‘बुमर्स’ जस्ता पुस्ताहरूको विशिष्टता उनीहरूको जैविकतामा नभई उनीहरू जन्मेको विशिष्ट सामाजिक (अर्थात् आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक) एवं ऐतिहासिक कालखण्डको साथै उनीहरूले अगाडि बढाउने सामाजिक तथा ऐतिहासिक प्रवाहहरूमा निहित हुन्छ।

यसरी, जेनजी र भर्खरै  यस्तै अन्य नाम दिइएर अस्तित्वमा ल्याइएका पुस्ताहरू तीव्र सामाजिक-ऐतिहासिक परिवर्तनका उपज हुन्। यसका साथै, जेनजी र यस्तै अन्य पुस्ताहरू संसारभरि एउटै वा समान हुँदैनन्; बरु यसको सट्टा जेनजीका समूहहरूको जन्म र उदयलाई विशिष्ट क्षेत्र र देशहरू अर्थात् विशिष्ट सामाजिक र ऐतिहासिक सन्दर्भहरूभित्र राखेर हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

आजको विश्व उत्पादन र विनिमयका सबै प्रमुख आयामहरूमा घनीभूत रूपमा एकीकृत भएकाले यो एउटा एकल ऐतिहासिक एकाइ जस्तै बनेको छ। यद्यपि, यो विश्व अत्यन्तै विभेदपूर्ण, असमान र असन्तुलित छ र यो क्रम अझ बढ्दो छ। यसर्थ, आजको विश्वको प्रकृति र गतिशीलताले विश्लेषणका लागि एउटा समग्र रूपरेखा प्रदान गरे तापनि, स्थानीयता र वर्तमानको विशिष्टतालाई विशेष महत्त्व दिनु उत्तिकै आवश्यक छ।

यहाँ थप यो तर्क गरिएको छ कि सामाजिक-ऐतिहासिक पुस्ताहरूमा आएको तीव्र परिवर्तनले सम्भवतः पुरानो ढाँचाका टिकाउ, वैचारिक र कार्यकर्तामा आधारित तथा ‘सिद्धान्तनिष्ठ’ एवं व्यवस्थित राजनीतिक दलको संरचनाबाट विमुख गराउनेछ।

यसको सट्टा, अबका राजनीतिक संरचनाहरू धेरै हदसम्म लोकप्रियतावादी (पपुलिष्ट) हुनेछन् र त्यसैले यिनीहरू छोटो समयको मात्र खाका कोर्ने, मुख्य नेता र नागरिकहरूको आधारित रहने, कम दीर्घकालीन र वैचारिक एवं कार्यक्रमगत रूपमा धेरै कम रुढी र पहिले भन्दा धेरै बढी लचिलो देखिने किसिमका हुनेछन्।

नेपाल जस्ता सीमान्त (पेरिफेरल) मुलुकहरूको आजको पपुलिष्ट राजनीति आन्तरिक र बाह्य शक्तिकेन्द्रहरूबाट पहिलेभन्दा बढी ‘प्रभावित’ गर्न सकिने प्रकृतिको छ। विशेषगरी पछिल्लो दुई दशकमा, यस्तो चलखेल सीमान्त क्षेत्रहरू (मुख्यतः साइबर-सीमावर्ती क्षेत्र) मा बढ्दो छ, जहाँ अज्ञात चरित्र र स्वार्थ बोकेका युवा तथा जेनजीका साइबर-नागरिकहरूको ठूलो उपस्थिति रहने गर्दछ।

अन्त्यमा, नेपालमा संविधान संशोधनका सम्भावित प्रयासहरूका बारेमा आएका समाचार रिपोर्टहरूको सन्दर्भमा, एक संक्षिप्त निष्कर्षले तीनवटा मुख्य प्रावधानहरूलाई अघि सार्छ जसलाई उन्नत भविष्यका लागि सम्मान गरिरहनु आवश्यक छ।

८ र ९ सेप्टेम्बर २०२५ का घटनाहरू नेपालमा दीर्घकालसम्म सम्झिइरहनेछन्। सेप्टेम्बर ८ का दिन काठमाडौंको एउटा मूल सडकको छोटो खण्डमा धेरै अनलाइन जेनजी समूहहरू (जसलाई मैले यहाँ अलि व्यापक रूपमा युवा समूहका रूपमा प्रयोग गरेको छु) द्वारा आयोजित विरोध प्रदर्शनको दिन थियो। आयोजकहरूले सानो संख्यामा मात्रै मानिसहरू भेला हुने अनुमान गरेका थिए। योजना अनुसार, उनीहरू प्लेकार्ड सहित काठमाडौंको एउटा मुख्य सडकमा करिब ६०० देखि ७०० मिटर पर रहेको प्रहरी ब्यारिकेडसम्म मार्च गर्ने, लोकप्रिय सामाजिक सञ्जालका विभिन्न मञ्चहरूमाथि भर्खरै लगाइएको प्रतिबन्ध र सरकारमा व्याप्त भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउने र त्यसपछि पुनः जुलुस शुरु भएकै बिन्दुमा फर्किने कार्यक्रम रहेको देखिन्थ्यो।

स्पष्टत: यसलाई एक प्रभावशाली तर सौम्य कार्यक्रमका रूपमा योजना गरिएको थियो। यसले निश्चित रूपमा केही छापामार्फत र भिजुअल मिडियामा कभरेज पाउने थियो र शायद एक–दुईवटा सम्पादकीयहरू पनि लेखिने थिए। यसका साथै, यसले सर्वसाधारण र पत्रकारहरू दुवैबाट निकै प्रशंसा पनि पाउने थियो। यसका अतिरिक्त, यसले आयोजक र अन्य व्यक्तिहरूलाई आउने दिनहरूमा विरोध प्रदर्शनलाई निरन्तरता दिन र सम्भवतः यसलाई अझ बृहत् र व्यापक बनाउन प्रोत्साहित गर्न सक्थ्यो।

तर यो घटना योजनातीत टाढा पुग्यो। विरोध प्रदर्शनको ध्वनि व्यापक रूपमा सुनियो, तर त्यसपछि विकसित भएका घटनाक्रमले यसलाई ओझेलमा पारिदिए। जुलुस प्रहरीको निषेधित क्षेत्र (ब्यारिकेड) मा पुग्दासम्म यो एक ठूलो र अनियन्त्रित भीडमा परिणत भइसकेको थियो, जसको संख्या कतिपयले ५ हजार अनुमान गरेका थिए र पछि संघीय संसद् भवन परिसर आसपास पुग्दा यो संख्या सम्भवतः २० हजार पुगेको थियो। जब प्रहरीको तुलनात्मक रूपमा कमजोर ब्यारिकेड तोडियो र आयोजकहरूले अपेक्षा नगरेका वा आह्वान नगरेका थप दिशाबाट हिंसात्मक प्रदर्शनकारीहरू ओइरिन थाले, तब स्थिति पूर्ण रूपमा नियन्त्रण बाहिर गयो।

ब्यारिकेडमा रहेका थोरै संख्याका प्रहरीहरू भीडबाट घेरिए। अनियन्त्रित भीडका केही व्यक्तिहरू नजिकैको संसद् परिसरको पर्खाल चढेर भित्र छिरे। त्यसपछि उनीहरूमध्ये केहीले त्यहाँका संसद् भवनका केही भागहरू जलाउन शुरु गरे। नियन्त्रण गुमाइसकेका प्रहरीहरूले परिसरको पर्खाल चढ्नेहरूमाथि गोली प्रहार गर्न थाले। त्यसपछि कैयौं घण्टासम्म र राति अबेरसम्म लाठी, अश्रुग्यास, रबरका गोली र वास्तविक गोलीको एउटा बीभत्स खेल चलिरह्यो, जसमा दर्जनौंको संख्यामा शवहरू र त्योभन्दा धेरै घाइतेहरू देखिए। चारैतिर गहिरो पीडा र शोक छाएको थियो भने अर्कोतर्फ प्रतिशोधका आवाजहरू पनि सुनिइरहेका थिए।

भोलिपल्टको अवस्था झन् भयावह बन्यो। देशभरि नै सरकारी तथा व्यावसायिक भवनहरूका साथै निजी घरहरूमा व्यापक आगजनी गरियो। कैयौं व्यक्तिहरूलाई जिउँदै जलाइयो र गोली लागेर मृत्यु हुने तथा घाइते हुनेहरूको संख्या अझ बढ्यो। सेप्टेम्बर ९ को अन्त्यतिर मात्र यो भयावह र बीभत्स ताण्डव मत्थर हुन थाल्यो। स्वाभाविक रूपमा, यस घटनाको गम्भीर राजनीतिक परिणामहरू देखा परे। प्रतिनिधिसभा विघटन गरियो। सुरक्षा व्यवस्थामा आएको गम्भीर त्रुटिका कारण ठूलो संख्यामा मानवीय क्षति हुँदा राजीनामा दिने दक्षिण एसिया र नेपालको उच्च राजनीतिक-नैतिक परम्परालाई प्रधानमन्त्रीले पालन नगर्ने निर्णय गरे।

अर्कोतर्फ, राज्य सञ्चालनको अर्को ठूलो कमजोरीका रूपमा, प्रधानमन्त्रीलाई प्रधानसेनापतिले स्पष्ट रूपमा ‘प्रधानमन्त्रीको राजीनामा पछि मात्र आफूले सुरक्षा व्यवस्था लागू गर्ने’ बताएको देखियो, र उनले त्यही गरे। यसरी, अन्य घटनाहरूका साथै, संघीय सचिवालय, सर्वोच्च अदालत र कैयौं सुपरमार्केट तथा निजी घरहरू, र काठमाडौं उपत्यका बाहिरका धेरै त्यस्ता सुविधाहरूमा फैलिएको आगजनी नियन्त्रण गर्न एउटा पनि दमकल बाहिर निस्किएन। यसका अतिरिक्त, सेप्टेम्बर ८-९ का घटनाहरूको छानबिन गर्न गठित आयोगको प्रतिवेदन सेप्टेम्बर ९ को हिंसा र आगजनीका बारेमा रहस्यमय रूपमा मौन रहेको छ।

यसलगत्तै, ६ महिनाभित्र आम निर्वाचन सम्पन्न गर्ने म्यान्डेटसहित नयाँ निर्दलीय अन्तरिम सरकारले शपथ ग्रहण गर्‍यो। ४ मार्च, २०२६ को निर्वाचनले स्थापित राजनीतिक दलहरूलाई बढारेर पूर्ण रूपमा पाखा लगाइदियो। काठमाडौंका अत्यन्तै प्रभावशाली मेयरलाई भावी प्रधानमन्त्रीको रूपमा अगाडि सारेको एउटा तुलनात्मक रूपमा नयाँ राजनीतिक दलले अहिले भारी बहुमत हासिल गरेको छ। अर्कोतर्फ, आगामी दिनहरूमा भने निकै अनिश्चितता देखिन्छ।

जेनजीको जन्म

आखिर जेनजी के हो त ? जेनजी र यस्तै अन्य नाम दिइएका पुस्ताहरूले संकेत गर्ने नयाँ धारणा, जैविक र गर्भाधान पश्चात् उत्पादन हुने पुस्ताको प्रचलित आम धारणा-जस्तै कि आमाबाबु र उनीहरूका छोराछोरी तथा नातिनातिनाको समूह, अथवा युवा र वृद्धहरूको समूह-भन्दा पूर्णतः भिन्न छ। एउटा जैविक पुस्ता सामान्यतया २० देखि ३० वर्षको बीचमा नवीकरण हुन्छ; यद्यपि, केही उदाहरणहरूमा यो १५ वर्षमै नवीकरण हुन सक्छ भने ढिलो विवाह र ढिलो सन्तान जन्माउने समूहहरूमा यो ३० वर्ष वा सोभन्दा बढी समयमा पनि हुन सक्छ।

पुस्ता केवल जैविक प्रवर्ग मात्र होइन। पुस्ता एक सामाजिक र ऐतिहासिक प्रवर्ग पनि हो। यस्तो सामाजिक ऐतिहासिक पुस्ताको समयावधि निर्धारण र यसको क्रमिक नवीकरण मुख्यतया समाज कति तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ भन्ने कुराले तय गर्दछ। अर्थात् जेनजी आदि आजकालका नामधारी पुस्ताहरू आमाको गर्भ या कोखले जन्म दिने होइन सामाजिक परिवर्तन अर्थात् इतिहासको द्रुत प्रभावले जन्माउने हो। उदाहरणका लागि, सानो निर्वाहमुखी कृषि प्रणाली भएको समाजमा हुने सुस्त र मन्द ऐतिहासिक प्रवाहले, धेरैवटा जैविक अन्तरालहरू बितिसक्दा पनि अर्थात् जिजुबाजेदेखि पनाति-पनातिनीसम्म आइपुग्दा पनि आर्थिक, राजनीतिक र वैचारिक लगायतका भिन्नताहरूलाई न्यून बनाइदिन्छ।

यसरी, थोरै संख्यामा रहेका ठूला उत्पादन र बजार केन्द्रहरूका साथै ठूला स्तरका द्वन्द्व र युद्धहरूभन्दा टाढा रहेर जीवन निर्वाह गर्ने साना किसानहरू, जो जातजाति, लिङ्ग, धर्म तथा स्थानीय र क्षेत्रीय पहिचान एवं सञ्जालमा जेलिएका हुन्छन्, उनीहरूले धेरै जैविक पुस्ताहरू बितिसक्दा पनि अन्तर-पुस्तान्तरणको अनुभव न्यून मात्रामा मात्रै गर्ने गर्छन्। अर्कोतर्फ, एउटा व्यावसायिक, औद्योगिकीकृत, भूमण्डलीकृत र डिजिटाइज्ड समाज अर्थात् प्रतिस्पर्धी पूँजीवादी समाजले छोटो अवधिभित्रै सामाजिक-ऐतिहासिक प्रकृतिको अन्तर-पुस्तान्तरण अनुभव गर्दछ। आमाबाबु र छोराछोरी मात्र होइन, ५ देखि १० वर्षको अन्तर भएका दाजुभाइ वा दिदीबहिनीहरू पनि  जीवनका अवसर र अवरोधहरूको प्रकृतिका आधारमा वस्तुगत रूपमा र साथै प्राथमिकता, कल्पना, आशा र डरका जस्ता आत्मगत आधारमा समेत भिन्न पुस्ताका हुन सक्छन्।

यसरी, जीवनसँग सम्बन्धित धेरैजसो प्रक्रियाहरूलाई जैविक रूपमा मात्र हेर्ने व्यापक झुकावका बावजुद, मानव जीवनको प्रकृति र प्रवाह व्यापक र गहिरो रूपमा सामाजिक परिवेशद्वारा निर्मित हुन्छ। वास्तवमा, यदि समग्र रूपमा नभए पनि  धेरैजसो मानव जैविक घटना र प्रक्रियाहरू सामाजिक सामाजिक घटना र प्रक्रियाहरू पनि हुन्। शुद्ध जैविक घटना र प्रक्रिया यो लोकमा हुँदैहुँदैन। जैविक घटना र प्रक्रियाहरूले भौतिक, सामाजिक र अन्य आयामहरूसँगको संसर्गमा मात्र आकार लिन्छन्।

दुईवटा उदाहरणहरू हेरौं। पहिलो, जन्म र मृत्युलाई विचार गरौं, जुन घटनाहरूलाई विना अपवाद जैविक मात्र मानिन्छ। नेपालमा ५० वर्षअघि एक प्रजनन सक्षम महिलाले औसतमा ६ जना सन्तान जन्माउने गर्थिन्; यो संख्या सन् १९९६ मा ४.६ मा झर्‍यो र सन् २०२२ मा २.१ मा पुग्यो (नेपाल तथ्याङ्क कार्यालय २०२५)। सन् २०२४ मा यो १.९ मा झरेको थियो । (यसलाई ठट्टाको शैलीमा यसरी भन्न सकिन्छ कि यदि नेपालमा प्रजनन दर स्थिर रह्यो वा अझै घट्दै गयो भने, ‘साइँला’ र ‘काइँला’ जस्ता सम्बोधनहरू र यिनका स्त्रीलिङ्गी स्वरूपहरू दैनिक प्रयोगबाट हराउँदै जानेछन् र शब्दकोशले चाँडै नै यस्ता शब्दहरूलाई पूर्ण रूपमा अप्रचलित मान्न सक्नेछ !)

त्यसैगरी, ७५ वर्षअघि नेपालमा बाल मृत्युदर ३०० देखि ४०० प्रतिहजार सम्म हुने गर्दथ्यो; सन् २०२५ मा यो संख्या २३ मा झरेको छ। तर, विगत ५० वर्षभित्र नेपालका महिलाहरूले कुनै तीव्र जैविक वा आनुवंशिक परिवर्तनको अनुभव गरेका छन् भन्ने कुराको कुनै प्रमाण छैन, जसले गर्दा प्रजनन दरमा दुई-तिहाइले कमी आएको होस्। न त आजका नेपाली बालबालिकाहरू ७५ वर्षअघिको तुलनामा ‘बलिष्ठ’ आनुवंशिक र जैविक संरचनाका साथ जन्मन्छन् वा कुपोषण, रोग आदि विरुद्ध धेरै उच्च रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता लिएर गर्भबाट बाहिर निस्कन्छन् भन्ने नै कुनै प्रमाण छ।

अर्थात् विगत ५० वर्षमा जन्म र मृत्युदरमा आएका यी ठूला परिवर्तनहरू जैविकता वा वंशानुगत गुणबाट नभई सामाजिक परिवर्तनका कारण भएका हुन्। उदाहरणका लागि, गरिबीको दरमा आएको उल्लेख्य कमी आएको यो दर सन् १९९६ मा ४२.८ प्रतिशतबाट घटेर सन् २०११ मा २५.२ प्रतिशत, सन् २०२३ मा २०.३ प्रतिशत र सन् २०२५ मा १७.४ प्रतिशतमा झरेको छ, जसमा देश भित्र र बाहिरबाट प्राप्त हुने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) को ठूलो भूमिका रहेको छ। यसैगरी, विप्रेषण प्राप्त गर्ने घरधुरीको अनुपात सन् १९९६ मा २३.४ प्रतिशतबाट तीव्र रूपमा बढेर सन् २०२२/२३ मा ७६.८ प्रतिशत पुगेको छ (नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण २०२५)।

शहरीकरण, शिक्षित तथा उच्च आय भएका आमाबुबा, महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका जस्ता संस्थागत नवीनता, जीवनजल (oral rehydration therapy) को व्यापक प्रयोग, जनस्वास्थ्यप्रति उत्तरदायी नीति र यस्तै अन्य कारणहरूले गर्दा जन्म र मृत्युदरमा उल्लेख्य कमी आएको हो। यसका साथै, नर्स, चिकित्सक र जनस्वास्थ्यकर्मीहरूका लागि बढेका शैक्षिक तथा तालिम सुविधाहरू, स्वास्थ्य चौकी तथा अस्पतालहरूको संख्यामा भएको वृद्धि, र जनचाहनाप्रति उत्तरदायी लोकतान्त्रिक राज्यको उदयले पनि यसमा मुख्य भूमिका खेलेका छन्। यसबाहेक, परिवार र समुदायका सदस्यहरूमा सामान्य तथा स्वास्थ्य सम्बन्धी सूचना र अभ्यासमा भएको प्रगति आदिले गर्दा जन्म र मृत्युदरमा कमी आएको हो। समग्रमा भन्नुपर्दा, प्रत्यक्ष रूपमा पूर्णतः जैविक देखिने घटनाहरू पनि धेरै हदसम्म सामाजिक परिवेशद्वारा नै निर्देशित र निर्मित हुन्छन्।

प्रत्यक्ष रूपमा पूर्णतः जैविक देखिने प्रवर्गहरू कसरी एकसाथ सामाजिक प्रवर्गहरू पनि हुन् भन्ने कुरा शायद अर्को एउटा उदाहरणबाट अझ सहजै बुझ्न सकिन्छ, र त्यो हो– ‘टीनएज’ (किशोरावस्था)। ‘टीनएज’ लाई सामान्यतया एउटा निश्चित कालक्रमिक उमेर र जैविक प्रवर्गको रूपमा लिइन्छ, जसलाई सर्वकालिक र सर्वस्थानिक मान्ने गरिन्छ। अर्थात्, ‘टीनएज’ लाई मानव जीवनको एउटा विश्वव्यापी र शाश्वत अवस्थाका रूपमा गलत ढङ्गले स्वीकार गरिएको छ। यद्यपि, वास्तविकता भने यस्तो छैन। सबै समाजमा १३ देखि १९ वर्ष उमेर समूहका (अर्थात् ‘टिन’ समूहका) व्यक्तिहरू अवश्य हुन्छन्।

तर जब जहान र बालबालिकाहरू सानै उमेरदेखि आफ्नै खेतबारीमा काम गर्न वा अरूकोमा श्रमिकका रूपमा खटिन थाल्छन्, बाल्यकालदेखि नै घरायसी जिम्मेवारीहरू सम्हाल्छन्, आमाबुबा र अन्य आफन्तहरूको कडा नियन्त्रणमा रहन्छन्, १६ वर्ष वा सोभन्दा कम उमेरमै विवाह गर्छन् र लगत्तै आफ्नै सन्तान जन्माउँछन्, अनि १३–१५ वर्षको उमेरदेखि नै आफ्नो परिवारलाई आर्थिक सहयोग गर्न थाल्छन् भने त्यहाँ ‘टीनएज’ को कुनै अस्तित्व रहँदैन। त्यस्ता समाज र समयमा, एकातिर बाल्यकाल र अर्कोतिर वयस्कताको बीचमा कुनै विशिष्ट अन्तराल वा छुट्टै समय नै हुँदैन, र त्यहाँ ‘टिनएज’ पूर्ण अनुपस्थित रहन्छ। यसरी, ‘टिनएज’ को अवधारणा आनुवंशिक, हर्मोनल, जैविक वा जनसांख्यिकीय श्रेणी भन्दा पनि धेरै हदसम्म एक सामाजिक प्रवर्ग हो।

सिङ्गो मानवता अहिले यस्तो समयमा बाँचिरहेको छ जहाँ विश्वको अनि राष्ट्रिय, पारिवारिक, व्यक्तिगत र अन्य  इतिहासको गति तीव्र वेगमा दौडिरहेको छ। अर्को शब्दमा हामीमध्ये प्रत्येक व्यक्ति केही मात्र वर्षअघिको आफ्नै तत्तत् समयका प्रकृतिबाट निरन्तर टाढा हुत्तिंदै गइरहेका छौं। हामी पहिलेको तुलनामा निकै छिटो दरमा नवीन आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक प्राणी बनिरहेका छौं। बितेको दशक त्यसभन्दा अघिल्लो दशकको पुनरावृत्ति हुनुको साटो तीव्र रूपमा नयाँ मोडहरूमा घुमिरहेको समय सावित हुँदैछ। स्थिरताको पुरानो बोध अचेल तीव्र गतिमा मेटिंदै गएको छ।

यसरी वृद्ध र युवा, बाबु र छोरा, आमा र छोरी, तथा दाजुभाइ र दिदीबहिनी बीचका सम्बन्धका पुराना स्वरूपहरू पनि बदलिएका छन्। एउटै कोखबाट जन्मेका दाजुभाइ वा दिदीबहिनी हुनुको अर्थ अब एउटै पुस्तामा हुर्कनु हो भन्ने ग्यारेन्टी अब रहेन। परिवर्तनको गति यति तीव्र छ कि नयाँ पुस्ताहरू झन्-झन् छिटो आकार लिइरहेका छन्। जुन पुस्ताले पुरानै र परिचित कुराहरूमा मात्र सान्त्वना खोज्छ, त्यो पुस्ता समयभन्दा अगाडि नै बूढो हुनेछ। अचेल, पाका व्यक्तिहरूले कि त नयाँ पुस्ताबाट सिक्नुपर्ने अवस्था छ, अन्यथा उनीहरू जैविक रूपमा वृद्ध हुनुभन्दा धेरै अघि नै सामाजिक रूपमा पुराना र असान्दर्भिक भइसक्नेछन्।

अर्थात्, विकसित समाजको वृद्ध पुस्तालाई कम विकसित समाजको युवा पुस्ताको भविष्यको ऐनाका रूपमा हेर्न सकिन्छ। अर्कोतर्फ, आजको कुनै पनि समाजका युवाहरूले त्यहाँको जैविक रूपमा वृद्ध पुस्ताको तुलनामा भविष्यको बारेमा राम्रो बुझाइ राख्ने दाबी गर्न सक्छन्। यसरी, पहिले नयाँ जैविक पुस्ताको यात्रा पुराना पुस्ताबाट शुरु हुने गर्दथ्यो भने, अहिले नयाँ सामाजिक पुस्ताको यात्रा धेरै अर्थमा युवा पुस्ताबाट शुरु भएर पाका पुस्तातर्फ अघि बढ्ने गर्दछ।

यस बुँदालाई अझ स्पष्ट पार्न एउटा तुलनात्मक उदाहरण हेरौं। एउटा किसान बाबु र उसको छोरा वा एउटी किसान आमा र उनकी छोरीको कल्पना गरौं, जो दुवै स्थिर समाजमा बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफ्ना पूर्वजहरूबाट हस्तान्तरण हुँदै आएको खेतबारी मिलेर कमाउँछन्, अनि उनीहरूलाई विद्यालय जाने अवसर मिलेको छैन, आफ्नो जन्मथलोभन्दा टाढा कहिल्यै यात्रा वा बसाइँसराइ गरेका छैनन्, जीविकोपार्जनका लागि पूर्ण रूपमा खेतीपातीमै निर्भर छन् र उनीहरूका कल्पना, आशा अनि डरहरू पनि समान चरित्रका छन्। यहा दुईवटा ‘जैविक’ पुस्ता त छन्, तर ती दुवै एउटै ‘सामाजिक- ऐतिहासिक पुस्ताभित्र अटाएका छन्। उनीहरू यस्तो समाजमा बाँचिरहेका छन् जुन बहुधा रूपमा परिवर्तनहीन, ऐतिहासिक समयको प्रभावभन्दा टाढा र ‘पुस्ताविहीन’ जस्तै छन्। त्यस्तो समाजमा ‘जेन एक्स’, ‘जेन वाई’ वा जेनजी जस्ता पुस्तागत वर्गीकरणहरूको कुनै अर्थ रहँदैन।

एक घरका सदस्यहरू, नातागोता र बृहत्तर समुदाय बीचको सामाजिक सम्बन्धको प्रकृतिमा परिवर्तन आउँदा पुस्तागत परिवर्तनले रूपमा जरो गाड्छ। लामो समयसम्म वैदेशिक रोजगारी वा बसाइँसराइमा रहेका व्यक्तिहरूको आफ्ना आमाबुबा, नातागोता र जन्मथलोको समुदायसँगको सामाजिक सम्बन्ध कमजोर बन्दै गएको तथ्यलाई यसको प्रमाणका रूपमा लिन सकिन्छ। नेपालमा यो प्रक्रिया विगत २-३ पुस्तादेखि नै शुरु भइसकेको छ भने विश्वका कतिपय भागहरूमा यो प्रक्रिया त्योभन्दा पनि अझै २-३ पुस्ता अगाडिदेखि नै शुरु भएको हो। त्यसैगरी, विभिन्न कारणले गर्दा आमाबाबु अब युवा पुस्तालाई नियन्त्रण गर्न सक्ने अवस्थामा रहँदैनन् भन्ने तथ्यलाई पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ। युवा पुस्ताले बदलिंदो विश्व र समाजको बारेमा पहिले भन्दा बढी बुझेर काम गर्छ; उनीहरूले नयाँ पेशा अपनाएका हुन सक्छन्, बढी शिक्षित हुन सक्छन्, फरक ठाउँमा बसोबास गर्छन्, शायद बढी कमाउँछन् र पुरानो पुस्ताको तुलनामा फरक पृष्ठभूमि भएको व्यक्तिसँग विवाह गरेका हुन सक्छन्। अघि उल्लेख गरिए झैं, एउटै कोखका दाजुभाइ वा दिदीबहिनी पनि अलग-अलग सामाजिक पुस्ताका हुन सक्छन्। वास्तवमा, यदि जुम्ल्याहा सन्तानहरू पनि धेरै भिन्न र फरक गतिमा परिवर्तन भइरहेका ठाउँहरूमा हुर्केमा उनीहरू पनि फरक-फरक पुस्ताको हुन सक्छन्।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा, विगत ५०० वर्षको अवधिमा विश्वव्यापी आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र प्राविधिक क्षेत्रमा आएको तीव्र परिवर्तन नै सामाजिक रूपान्तरणको मुख्य कारक हो। पूँजीवादको उदय, १८औं र १९औं शताब्दीमा युरोपको नेतृत्वमा भएको औद्योगिक क्रान्ति, तथा अमेरिकी, फ्रान्सेली, सोभियत र चिनियाँ क्रान्ति जस्ता ठूला र साना प्रतिरोधका आन्दोलनहरूले यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यसका साथै विश्वभर फैलिएका र स्थानीय स्तरमा भएका विभिन्न आन्दोलन तथा क्रान्तिहरू, औपनिवेशीकरण र औपनिवेशिकताबाट मुक्ति, लोकतन्त्रीकरण आदिका कारण सामाजिक परिवर्तनका अनन्त शृङ्खलाहरू अघि बढेका हुन्। विगत ५० वर्षको छोटो अवधिभित्र पनि परिवार, समाज, समुदाय, वर्ग, लिङ्ग र राज्य जस्ता कुनै पनि सामाजिक निकायहरूमा क्रमिक, व्यापक र गहिरो परिवर्तन आएको छैन भनेर भन्नै सकिन्न। युवा पुस्ता, विशेष गरी सबैभन्दा कान्छो जेनजीले बाँचिरहेको संसार र पुरानो पुस्ताले बाँचिरहेको संसारमा ज्यादै ठूलो भिन्नता छ। यो भिन्नताले एउटा यस्तो खाडलको काम गरिरहेको छ, जसले पुरानो र नयाँ पुस्ता विशेष गरी जेनजीको अहिलेको वास्तविक अवस्था लगायत भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणलाई एकअर्काभन्दा पृथक् र विशिष्ट बनाइदिएको छ।

समयको बुझाइ अहिले निकै खुम्चिएको छ; जेनजीले अल्पकालीन र मध्यमकालीन समयलाई बढी महत्त्व दिन्छ। उनीहरूमा दीर्घकालीन योजनाका लागि धैर्यता निकै कम छ। पुरानो पुस्ताको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, हामी अहिले एउटा यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौं जहाँ समयको गति र प्रकृति नै छुट्टा-छुट्टै छन्। युवाहरू दीर्घकालीन इतिहास र सुदूर भविष्य दुवैलाई असहजता र उपेक्षाको भावले हेर्ने गर्दछन्।

पुस्ताको वर्गीकरण-१

विभिन्न संस्कृति, देश र लेखकहरूले विशिष्ट सामाजिक पुस्ताहरूलाई परिभाषित र वर्गीकरण गर्न प्रयोग गर्ने मापदण्डहरूमा एकरूपता छैन। संयुक्त राज्य अमेरिकामा विकसित वर्गीकरणको एउटा मापदण्ड अनुसार, ‘बुमर्स’ (सन् १९४६ देखि १९६४ को बीचमा जन्मेकाहरू) लाई उच्च जन्मदर र दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समृद्धिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। यसैगरी, ‘जेनेरेसन एक्स’ (सन् १९६५–१९८०) लाई तीव्र आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित मानिन्छ। ‘मिलेनियल्स’ वा ‘जेन वाई’ (सन् १९८१–१९९६) लाई सूचनाप्रविधिको उदयसँग जोडिएका परिवर्तनहरूको प्रारम्भिक चरणसँग जोडिन्छ भने जेनजी (सन् १९९७–२०१२) लाई डिजिटल क्रान्तिको मध्य चरणसँग सम्बन्धित मानिन्छ। अन्त्यमा, ‘जेन अल्फा’ (सन् २०१०/१२–२०२३) लाई उन्नत र एकीकृत डिजिटल तथा एआई प्रविधिहरूसँगै हुर्केको पुस्ताका रूपमा लिइन्छ।

अब ‘जेन बेटा’ (सन् २०२४ ) कस्तो समाजमा हुर्कनेछ र यसका सदस्यहरूले कस्ता गुणहरू आत्मसात् गर्नेछन् भन्ने कुरा अझै स्पष्ट भइसकेको छैन। यद्यपि, जलवायु संकट, एआईको बढ्दो प्रभाव, विश्वव्यापी आर्थिक र राजनीतिक शक्तिको सम्भावित पुनर्संरचना जसमा सैन्य मुठभेड वा शीतयुद्ध जस्तै द्वन्द्वहरू हुन सक्छन्, अनि सम्भावित महामारीहरूले भविष्यका सामाजिक पुस्ताहरूबीच अझ फराकिलो र गहिरो खाडल सिर्जना गर्ने निश्चित छ।

सामाजिक पुस्ताहरूको यो अघिल्लो वर्गीकरण संकीर्ण छ, अर्थात् यसले विशेषगरी अमेरिकी अनुभवलाई मात्र समेट्छ। यसका अतिरिक्त, यसमा प्रयोग गरिएका परिभाषाहरू निकै साँघुरा छन्, जसमा डिजिटल विकासको स्तर र केही हदसम्म आर्थिक वृद्धिलाई मात्र आधार मानिएको छ। यी मापदण्डहरूले अमेरिकी इतिहासका प्रमुख ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई समेत समेट्न सकेका छैनन्। यी परिभाषाहरूले अमेरिकी आर्थिक वृद्धि र सामाजिक परिवर्तन केवल ‘जेन बुमर्स’ र ‘जेन एक्स’ सँग मात्र सम्बन्धित थियो भन्ने गलत अर्थ दिन्छन्। अर्कोतर्फ, यी परिभाषाहरूले सामाजिक पुस्तामा आउने तीव्र बदलावलाई रोजगारी वा अन्य कारणले हुने बसाइँसराइ, आय र सम्पत्तिको असमानता, तथा घरपरिवार र व्यक्तिहरूमा बढ्दै गएको सामाजिक अलगावसँग जोड्न सकेका छैनन्। न त पुस्ताहरूको यो वर्गीकरणलाई बढ्दो वैयक्तिकीकरण र एक्लोपनसँग नै गाँसिएको छ, जबकि विगत दुई दशकमा एक्लोपनको समस्या एकदमै छिटो बढेको कुरा व्यापक रूपमा चर्चामा छ।

यी सबै कुराहरू पक्कै पनि विश्वव्यापी पूँजीको केन्द्रीकरण वा भूमण्डलीकरण र नाफाको विस्तारित चक्रसँग जोडिएका छन्। अमेरिकी समाजमा दोस्रो विश्वयुद्धपछिका सात दशकमा यी संरचनाहरूले पुस्ताहरूबीच स्पष्ट र गहिरो विभाजन ल्याएका छन्। पुस्ताहरूको यो वर्गीकरण विगत पाँच दशकदेखि त्यहाँ व्याप्त व्यापक अराजनीतीकरणबाट पनि अलग रहेको छ। वास्तवमा, आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी, बृहत्तर नातागोता र समुदायबाट व्यक्तिको पृथकीकरण झन्-झन् बढ्दै गएको छ। यसका साथै, सुरक्षित रोजगारी र आम्दानीको अभाव र झन्-झन् असमान र अनिश्चित बन्दै गएको अनौपचारिक तथा ‘गिग’ अर्थतन्त्रले पनि त्यहाँका पुस्ताहरूलाई एकअर्काबाट टाढा धकेलिरहेको छ। त्यसैगरी, ठूला शहरका बासिन्दा र ग्रामीण क्षेत्र वा साना बजारका बासिन्दा बीचको खाडल पनि उत्तिकै गहिरो बनेको छ। यसका अतिरिक्त, विश्वविद्यालयस्तरको शिक्षा हासिल गरेका र बाँकी अन्य जनशक्ति बीच पनि ठूलो आर्थिक तथा सांस्कृतिक भिन्नता विद्यमान छ।

जुन हदसम्म अमेरिकी (र युरोपेली) अनुभवहरू अन्य सांस्कृतिक क्षेत्रहरूभन्दा भिन्न छन्, ती क्षेत्रहरूमा सामाजिक पुस्ताहरूको वर्गीकरण पनि अमेरिकी (र युरोपेली) वर्गीकरणभन्दा भिन्न गर्नु पर्ने हुन्छ। सबै जेनजीहरू एकैनासका हुँदैनन् र सबै जेनजीले अमेरिकी जेनजीको हुबहु अनुकरण पनि गर्दैनन्। त्यसैले, अमेरिका र युरोप बाहिरका विशिष्ट स्थानहरूमा पुस्तागत परिवर्तनको प्रकृति र क्रम दुवैलाई नयाँ ढङ्गले पुन: कल्पना गर्न आवश्यक छ। यद्यपि हामी सबै विश्व-पूँजीवादी अर्थतन्त्रभित्रै छौं र विश्वव्यापी नभएको यहाँ केही पनि छैन, तर विश्वव्यापी वा विश्व-स्तर पूर्णतया एकनासको पक्कै छैन। बरु, यसमा धेरै पृथक् र विभाजित स्थानीयताहरू समाहित छन्– जस्तै राज्य र देशहरू, अर्थतन्त्र, संस्कृति, वर्ग, विचारधाराका वाहक, उमेर-लिङ्ग समूह आदि। यसका अतिरिक्त, सामाजिक परिवर्तनको प्रकृति र गति पनि विश्वभरि भिन्न-भिन्न रहेको छ। त्यसैले, सामाजिक पुस्ताहरूलाई परिभाषित गर्ने र वर्गीकरण गर्ने अमेरिकी अनुभवलाई यस्तै धेरै अनुभवहरू मध्येको एउटा मात्र अनुभवका रूपमा लिनुपर्दछ।

पुस्ताको वर्गीकरण–२

यसकारण, अमेरिका बाहेकका अन्य समाज र देशहरूमा सामाजिक पुस्ताहरू विशेषगरी जेनजीको स्वरूप र गतिशीलताको वर्गीकरण गर्दा अमेरिकी ढाँचाबाट सुरु त गर्न सकिन्छ, तर त्यहीं अन्त्य भने गरिनुहुँदैन। ऐतिहासिक र विश्वव्यापी, तथा अमेरिकी अनुभवहरूको समीक्षा गरिसकेपछि यस्तो वर्गीकरणले पहिलो चरणमा सम्बन्धित समाजका आमाबुबा र छोराछोरी, वृद्ध र युवा, तथा यस तीव्र परिवर्तनशील समयमा दाजुभाइ र दिदीबहिनी बीचको सामाजिक सम्बन्धमा आएको दरारको प्रकृति, सीमा, गति र कारणहरू पहिल्याउनुपर्दछ। त्यसपछि, यसले घरपरिवार, नातागोताको सञ्जाल, समुदाय, वर्ग, लिङ्ग, क्षेत्र र देशहरूमा रहेका यस्तै प्रकारका भिन्नता, फुट वा रिक्तताहरूलाई पहिल्याउनुपर्दछ।

कुनै पनि जीवन र समाजका यस्ता दरारहरू त्यहाँको अर्थतन्त्रको प्रकृति, रोजगारी, आम्दानी र सम्पत्तिको संरचना, राज्य व्यवस्था र धार्मिक आस्था जस्ता कुराहरूमा निहित हुने भएकाले ती बृहत्तर संरचना र प्रक्रियाहरूको सूक्ष्म विश्लेषण आवश्यक हुन्छ। विभिन्न पुस्ताका मानिसहरू बीच खेतीयोग्य जमिन, शिक्षा, रोजगारी, सम्पत्ति र आम्दानी, सामाजिक सुरक्षा आदिमाथिको नियन्त्रणमा आउने बदलाव नै पुस्तागत विशिष्टताका प्रमुख संवाहक हुन्। यसबाहेक, आजको भूमण्डलीकृत विश्वमा यस्ता संरचनाहरू प्रायः क्षेत्रीय र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र लगायत विश्व-पूँजीवादी अर्थतन्त्रको प्रकृति र गतिबाटै निर्देशित हुने गर्दछन्।

सूचनाप्रविधिको पहुँच र यसलाई चलाउन सक्ने क्षमता- विशेषगरी स्मार्टफोन, जसले ‘साधारण फोन’ ले झैं नजिकका व्यक्तिहरूलाई मात्र नभई ‘सम्पूर्ण विश्व’ लाई नै जोड्ने गर्दछ, पुस्तागत परिवर्तनको सम्भवतः मुख्य कारक बनेको छ। यसले निरन्तर समाचारहरू सम्प्रेषण गर्ने र भ्रामक सूचना, कल्पना, आकाङ्क्षा, आशा, भय आदिलाई थप उत्तेजित बनाउने काम गर्छ। सामाजिक सञ्जाल र ‘डार्क वेब’ समेतले सामाजिक विभाजन, खण्डीकरण, वैयक्तिकीकरण र एक्लोपनलाई मजबुत बनाउन तथा सिर्जना गर्न खेलेको गहन भूमिकाले सामाजिक-पुस्तागत खाडललाई झन् तीव्र बनाइदिएको छ।

‘किबोर्ड वारियर’ र त्यसका उत्सुक दर्शकहरूका लागि द्वन्द्व र अन्यकरण केवल एउटा ‘किस्ट्रोक’ को दूरीमा छ। सामाजिक सञ्जाल व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको एक ठूलो सहजकर्ता त हो, जसले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो छुट्टै संसार बनाउन सक्षम बनाउँछ, एउटा यस्तो संसार जो लगभग पूर्ण रूपमा निजी, मुक्त र सम्भवतः सामाजिक रूपमा प्रश्नयोग्य छ। तर, वास्तवमा पूर्ण रूपमा निजी भन्ने केही हुँदैन र सामाजिक उत्तरदायित्व बिनाको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता पनि सम्भव छैन।

यसका अतिरिक्त, यस्तो संसार एउटा स्वेच्छिक कारागार पनि हो, जहाँ व्यक्ति र कहिलेकाहीँ साथीहरूले आफूलाई बृहत्तर समाजबाट अलग राख्छन्, आफ्नो दृष्टिकोणलाई संकुचित पार्छन् र बाँकीलाई ‘अन्य’  ठान्छन्। यसले व्यक्तिको अन्तस्करणमा अँध्यारोलाई निम्त्याउँछ, उनीहरूलाई इको च्याम्बरमा सीमित गरिदिन्छ र एकअर्काको गलत लाञ्छनालाई पनि वैधता दिने काम गर्छ। लोकप्रिय वा गोप्य सामाजिक सञ्जालका प्लेटफर्महरूको ‘इको चेम्बर’बाट आउने अभिव्यक्तिहरूको परिणाम प्राय: सन्देहास्पद हुन्छ।

निश्चय नै ‘फ्ल्यास मब’को आयोजन झैं सामाजिक सञ्जालले एउटा प्रभावकारी भूमिका खेल्न त सक्छ, तर अक्सर यस्ता अभिव्यक्तिहरूले एउटा सुसंगत र निरन्तरता सहितका कर्ताहरू निर्माण गर्न सक्दैनन्। यसले शासन सञ्चालन लगायतका दीर्घकालीन राजनीतिक र आर्थिक रणनीतिहरू बनाउन वा लागू गर्न लगभग कहिल्यै सक्दैन। यसले प्रभावकारी र निरन्तर रूपमा केबल पपुलिजमलाई मात्र प्रश्रय दिन सक्छ, जसले आफ्नो रङ्ग फेरिरहनुको विकल्प हुँदैन।

इको चेम्बरहरूले तीव्र गतिमा सेन्ट्रीफ्युगल अर्थात् एकीकृत गर्ने हैन विभाजन गर्ने शक्तिहरूलाई प्रोत्साहन दिन्छन् र यसले गर्दा सानातिना कुरामा अल्झिने वा तर्क–वितर्क गर्ने सम्भावनाहरू गुणात्मक रूपमा बढ्छन्। स्थापित शक्तिहरूले आफ्नै छुट्टा-छुट्टै जेनजी मोर्चा खडा गरेर वा व्यक्तिगत रूपमा यस पुस्ताका नेताहरूलाई पार्टीभित्र निम्नदेखि मध्यमस्तरका भूमिकाहरू दिने आश्वासन दिएर यो विभाजनलाई अझ प्रश्रय दिन सक्छन्। यद्यपि, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, यस्तो इको चेम्बर संस्कृतिले जेनजीका ठूलो संख्यामा रहेका सम्भावित युवाहरूलाई राजनीतिक रूपमा बहिष्करणमा पार्ने उच्च सम्भावना रहन्छ।

प्रविधिहरू आफसेआफ उत्पन्न हुँदैनन् भन्ने कुरा बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ। मोबाइल फोन र अन्य हरेक प्रविधिको आविष्कार र विस्तार, एउटा विशिष्ट प्रकारको समाजले अघि बढाएको विशेष गतिशीलताको परिणाम हो। निस्सन्देह, नयाँ प्रविधिहरूले सामाजिक सम्बन्धको प्रकृति र गतिशीलतामा परिवर्तन ल्याउँछन्। अर्कोतर्फ, कारण र प्रभावको दिशालाई उल्ट्याएर हेर्दै कुनै पनि प्रविधिलाई एक विशेष सामाजिक आधारभूमिबाट उत्पन्न भएको रूपमा बुझ्नु अझ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जहाँसम्म मोबाइल फोन लगायत आधुनिक समयका प्रत्येक प्रविधिको कुरा छ, यिनलाई एउटा ठूलो र संगठित अर्थतन्त्रको परिणामको रूपमा हेर्न सकिन्छ, जहाँ पूँजीको पुनर्निवेश चक्र विकसित छ र बजारहरू धेरै हदसम्म स्वतन्त्र  छन्।

पूँजीवादी अर्थतन्त्र, भूमण्डलीकरण र सीमित दायित्व भएको कम्पनी (Private Limited Company) जस्ता केही प्रमुख राजनीतिक-आर्थिक संरचनाहरू नै सेल फोनको उदयका कारक हुन्। (यहाँ यो स्मरणीय छ कि धेरैले सीमित दायित्व भएको कम्पनीलाई आधुनिक नवप्रवर्तन वा आविष्कारहरू मध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मान्दछन्, जसले लगानीकर्ताका लागि ऋणको जोखिमलाई निकै कम गरिदिन्छ र यसरी कामदार, उपभोक्ता तथा करदाता नागरिकको तुलनामा लगानीकर्तालाई बढी सुविधा र प्राथमिकता दिन्छ।) उता बजारले मात्र नभई उच्च संगठित राज्यहरूले पनि यस्तै प्रकारको लगानी चक्रलाई अगाडि बढाउन सक्छन् भन्ने कुरा पुरानो सोभियत संघ र आधुनिक चीनको उदाहरणबाट स्पष्ट हुन्छ। यसका अतिरिक्त, उत्पादनका केन्द्रहरू राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा फैलिनु, अस्थिर पूँजी, बसाइँसराइमा आधारित एवं वैयक्तिकीकृत राज्यव्यवस्था र संस्कृति आदिले विशेषगरी आधुनिक सञ्चारप्रविधिहरूको उदयमा योगदान पुर्‍याउँछन्।

अर्कोतर्फ, यो पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ कि अफवाहको छिटो र व्यापक फैलावट केवल सामाजिक सञ्जालका कारण मात्र भएको होइन। उदाहरणका लागि, ज्योति मधुसुदनले (प्रोसिडिङ्ग्स अफ द नेसनल एकेडेमी अफ साइन्सेस, अमेरिका, सेप्टेम्बर २६, २०२५) फ्रान्सेली अर्थशास्त्री एन्टोन प्यारेन्टको नेतृत्वमा भएको एउटा अध्ययनलाई उद्धृत गर्दै फ्रान्सेली क्रान्तिको समयमा अफवाह, भय, त्रास र हिंसा निकै तीव्र गतिमा फैलिएको उल्लेख गरेकी छिन्। उक्त अध्ययन फ्रान्सेली इतिहासकार जर्जेस लेफेभ्रेले सन् १९३२ मा आफ्नो पुस्तक ‘द ग्रेट फियर अफ १७८९: रुरल प्यानिक इन रिभोलुसनरी फ्रान्स’ मा दिएको विवरणमा आधारित छ। भनिरहनु पर्दैन, २३५ वर्षभन्दा पहिले न त सेल फोन वा साधारण फोन थियो, न त सामाजिक सञ्जाल नै थियो।

अझ बढी हालैको र स्थानीय उदाहरण दिने हो भने, नेपालको २०४६ सालको राजनीतिक आन्दोलनका क्रममा सेल फोन वा सामाजिक सञ्जाल नभए तापनि अफवाहहरू दुई-तीन दिनभित्रै देशभरि तीव्र रूपमा फैलिएका थिए। सन् २००६-०७ को राजनीतिक आन्दोलनको समयमा पनि कथा उस्तै थियो, जतिबेला सामाजिक सञ्जाल थिएन र सेल फोन केही सीमित हातहरूमा मात्र थियो। यसबाट शायद यो पाठ सिक्न सकिन्छ कि तीव्र राजनीतिक र आर्थिक उथलपुथलको समयमा अफवाह, भय, त्रास र हिंसाले अक्सर पखेटा उमार्छन्। यस्तो उथलपुथलले स्थापित व्यवस्थाको वैधतालाई कमजोर बनाउँछ र अझ राम्रा विकल्पहरू आउन सक्छन् भन्ने लोभलाग्दो संकेत गर्दछ। यो अर्कै कुरा हो कि त्यस्ता धेरैजसो संकेतहरू सुरुआतमै समाप्त हुन्छन्, केही संकेत गरिएका कुराहरू कहिल्यै पूरा हुँदैनन् र संकेत नगरिएका धेरै कुराहरूले भने स्थान जमाउँछन्।

पहलकदमीको उद्भव 

एजेन्टिफिकेसन, अर्थात् आफ्नो जीवन, सामाजिक सम्बन्ध परिवर्तन गर्न व्यक्तिको तर्फबाट लिइने उद्देश्यमूलक र आत्म-चिन्तनशील पहलकदमी, मुख्यतया तीव्र सामाजिक परिवर्तनले उत्पन्न गर्छ। यो परिवर्तन आफैं ठूलो स्तरको संरचनागत-ऐतिहासिक परिवर्तनसँग गाँसिएको हुन्छ। सामाजिक व्यवस्थामा आउने परिवर्तनले रित अनुसार नै काम गर्ने र सोच्ने पुराना तरिकाहरूको वैधता समाप्त गरिदिन्छ र व्यक्तिहरूलाई नयाँ अभ्यासहरूतर्फ धकेल्छ। नयाँ अभ्यासहरूले फेरि पुराना पद्धतिहरूलाई अझ बढी अवैध सावित गरिदिन्छन्।

पुरानो पुस्ताको तुलनामा युवाहरूले नयाँ व्यवस्थालाई आत्मसात् गर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ। आज हामी ठूलो स्तरको परिवर्तनको चपेटामा रहेका कारण विशेषगरी युवाहरूको एजेन्टिफिकेसन अर्थात् पहलकदमी निकै तीव्र गतिमा अगाडि बढेको छ। यस्तो परिवर्तनले पुरानो व्यवस्थामा रहेकाहरूले प्राप्त गरिरहेको आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक लाभका विद्यमान धारहरू विरुद्ध दबाब दिन्छ, जहाँ युवा र जेनजी अल्पमतमा छन्। सामाजिक परिवर्तन, अर्थात् नयाँ आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक व्यवस्थाले युवाहरूका लागि अवसर र आकाङ्क्षाहरूका नयाँ ढोकाहरू खोल्छ। वृद्धहरूको तुलनामा युवाहरूले यस्ता अवसरहरूको खोजीमा सक्रिय रूपमा संलग्न हुने, अर्थात् आफूलाई ‘एजेन्टिफाई’ गर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।

उता जहाँ प्रथा, कानून वा वृद्ध व्यक्तिहरू (जसमा प्रायः पुरुषहरू छन्) को नेतृत्वलाई प्रश्रय दिने विशिष्ट ऐतिहासिक घटनाक्रमका कारण वृद्ध पुस्तासँग धेरै स्रोत-साधन र शक्ति हुन्छ, त्यस्ता स्थानहरूमा युवाहरूको ‘एजेन्टिफिकेसन’ कमजोर रहन्छ। अविभाज्य उत्तराधिकार प्रणाली भएका संयुक्त परिवारहरू, राजतन्त्रहरू, र उत्तर-औपनिवेशिक तथा उत्तर-क्रान्तिकारी समाज र राज्यहरू प्रायः सत्ता त्याग्न नचाहने पुरुषहरूद्वारा शासित हुने गरेका छन्। ठूला र जमिन्दार परिवारहरूमा, उदाहरणका लागि, वृद्ध पुरुषहरूले आफ्ना सन्तानहरूलाई वयस्क अवस्थासम्म र वास्तवमा उनीहरूको बुढेसकालसम्मै आफूसँग ‘बाँधेर’ राख्ने सम्भावना धेरै हुन्छ, जसले गर्दा ति सन्तानहरूलाई ‘एजेन्टिफाई’ हुनबाट रोक्छ। (कसैले भनेझैं, मायाको शासन शारीरिक सजाय जत्तिकै कष्टकर र निस्सासिंदो हुन्छ।)

अर्कोतर्फ, गैर-एकाधिकारवादी पूँजीवाद वा अन्य कुनै पनि द्रुत रूपमा बढ्दै गरेको अर्थतन्त्रले सिर्जना गरेका अवसरहरूले पछिल्लो ५०० वर्षको धेरैजसो समयमा ‘एजेन्टिफिकेसन’ लाई ठूलो प्रोत्साहन दिएका छन्। श्रम आप्रवासन र भूमण्डलीकरणले केवल वस्तुगत भौतिक आधार मात्र होइन, बरु के प्राप्त गर्न सम्भव छ भन्ने वारेको चिन्तनलाई पनि झन्डै असीमित रूपमा विस्तार गरिदिएका छन्। त्यसैगरी लोकतन्त्र, नागरिकतालाई बढावा दिन लगायत पुरातन लैङ्गिक, जातीय, भाषिक, धार्मिक तथा अन्य पहिचानहरू कमजोर तुल्याउन पनि यसले भूमिका खेलेको छ। समावेशीकरण, सूचना र ज्ञानमा पहुँच, बसाइँसराइ, सहरीकरण, पेशागत विविधीकरण आदिले समेत एजेन्टिफिकेसनलाई प्रोत्साहित गर्न अद्वितीय भूमिका निर्वाह गरेका छन्।
अर्कोतर्फ, नेपाल जस्ता विश्वका सीमान्त क्षेत्रहरूमा वा धनी देशहरूका समेत साना शहर र ग्रामीण भेगहरूमा अप्राप्य अपेक्षाहरूले व्यक्तिगत आकाङ्क्षाहरूलाई निकै उचाइमा पुर्‍याइदिन्छन्। व्यापक रूपमा अप्राप्य रहेका यस्ता अपेक्षाहरूको व्यक्तिगत, पारिवारिक र राजनीतिक मूल्य असह्य हुन सक्छ। अभेद्य ‘ग्लास सिलिङ’ (आकाशको फल आँखा तरी मर्) ले उत्पन्न गर्ने पीडा शुरुदेखि नै अप्राप्य ठानिएका अपेक्षाहरू प्राप्त नहुँदा हुने दुःखभन्दा अवरोधभन्दा बढी कष्टकर हुन्छ। (सामाजिक सञ्जालमा देखिने धेरैजसो चमकधमकले वास्तवमा प्रायः एउटा झूटो वा बनावटी सफलताको झलक मात्र प्रस्तुत गरिरहेका हुन्छन्।) यसका अतिरिक्त, आर्थिक मन्दी वा शिथिलताको अवस्था, कडा ‘परम्परा’, र राजनीतिक नियन्त्रण – चाहे त्यो आमाबुबा, राजनीतिक दल, सरकार, धर्म वा विश्वव्यापी संरचनाहरूद्वारा प्रयोग गरिएको किन नहोस् – एजेन्टिफिकेसनलाई दबाउने गर्दछ। यस्तो परिवेशमा, विरलै हुने उच्चस्तरको विद्रोह बाहेक अन्य माध्यमबाट नागरिकको एजेन्टिफिकेसन विकास हुन सक्दैन।

क्रमश:

यसको दोस्रो भाग भोलि प्रकाशित हुनेछ।