युरोपमा नेपाली श्रमिक : मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरिंदो दबाब

युरोपेली मुलुकहरूमा रोजगारीका लागि पुगेका नेपाली श्रमिकहरू पछिल्लो समय मानसिक स्वास्थ्य सङ्कटको बढ्दो जोखिममा परिरहेका छन्। अपेक्षा र वास्तविकता बीचको ठूलो अन्तर, कार्यस्थलमा देखिने असमान व्यवहार, अनिश्चित कामको प्रकृति तथा लगातारको आर्थिक दबाबले उनीहरूमा दीर्घकालीन तनाव र असुरक्षाको भावना बढाइरहेको छ।

भाषा सीपको कमी, सांस्कृतिक भिन्नता र कानूनी प्रक्रियाको जटिलताले दैनिक जीवनदेखि कार्यस्थलसम्म उनीहरूको समायोजन झन् कठिन बनाइदिएको देखिन्छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यो समस्या व्यक्तिगत स्तरमा मात्र सीमित नभई वैदेशिक रोजगार प्रणालीभित्र रहेका संरचनागत कमजोरीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। श्रमिकहरूले विदेश जानुअघि पर्याप्त मानसिक तथा सामाजिक तयारी नपाउनु, गन्तव्य देशबारे यथार्थपरक जानकारी अभाव हुनु र मानसिक स्वास्थ्यलाई नीतिगत प्राथमिकतामा नपारिनु जस्ता कारणले समस्या अझ जटिल बनेको छ। अनौपचारिक माध्यम वा एजेन्टमार्फत हुने भर्ती प्रक्रियाले पनि धेरै श्रमिकलाई अपूरो जानकारी र गलत अपेक्षा सहित विदेश पुग्न बाध्य बनाएको देखिन्छ ।

मानसिक तनाव र डिप्रेसनको बढ्दो समस्या

खासगरी पोर्चुगलमा कार्यरत नेपाली श्रमिकहरूमा मानसिक तनाव, चिन्ता, अनिद्रा र डिप्रेसनका समस्या गम्भीर रूपमा बढिरहेको देखिन्छ। आप्रवासी श्रमिक सम्बन्धी विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले लामो समयसम्म परिवारबाट टाढा रहनु, आर्थिक दबाब, रोजगारीको अस्थिरता र सामाजिक अलगावले मानसिक स्वास्थ्य समस्या २ देखि ३ गुणासम्म बढाउने देखाएका छन्। विश्वका विभिन्न देशमा गरिएको एक संयुक्त अध्ययनले करिब ४४ हजारभन्दा बढी आप्रवासी श्रमिकहरूको तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा झण्डै ३९ प्रतिशत श्रमिकहरूमा डिप्रेसनका लक्षण भेटिएको देखाएको छ। त्यस्तै, करिब २७ प्रतिशतमा चिन्ता सम्बन्धी समस्या र ठूलो हिस्सामा निरन्तर तनावका लक्षण देखिएको उल्लेख छ। यसले स्पष्ट रूपमा आप्रवासी श्रमिकहरू मानसिक रूपमा उच्च जोखिममा रहेको सङ्केत गर्छ।

नेपालका श्रमिकहरूमाथि गरिएको छुट्टै अध्ययनले पनि यस्तै प्रवृत्ति देखाएको छ। ती अध्ययन अनुसार करिब एकचौथाइ श्रमिकहरूमा डिप्रेसनका लक्षण पाइएका छन् भने करिब एकतिहाइले लगातार तनाव अनुभव गर्ने गरेको पाइएको छ। त्यस्तै करिब १७ प्रतिशत श्रमिकहरूमा चिन्ताजनक मनोवैज्ञानिक समस्या देखिएको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

नेपाली श्रमिकहरूको सन्दर्भमा सबैभन्दा ठूलो दबाब आर्थिक ऋण हो। विदेश आउनुअघि एजेन्ट, कर्जा वा व्यक्तिगत ऋणमार्फत ठूलो रकम खर्च गर्ने चलन छ जसले उनीहरूलाई महिनौं वा वर्षौंसम्म ऋण तिर्ने दबाबमा राख्छ। धेरै श्रमिकहरूका अनुसार कमाइको ठूलो हिस्सा ऋण र खर्चमै सकिने भएकाले बचत गर्न नसक्ने मानसिकता विकास हुन्छ, जसले निरन्तर तनाव सिर्जना गर्छ।

त्यसैगरी काम गुम्ने डर, कागजी प्रक्रिया अस्पष्टता, कानूनी वैधताको अनिश्चितता र भविष्यप्रतिको असुरक्षाले मानसिक दबाबलाई अझ गहिरो बनाएको छ। केही श्रमिकहरूमा निरन्तर चिन्ता, चिडचिडापन, निद्रा नलाग्ने समस्या र आत्मविश्वासमा गिरावट देखिन थालेको बताइन्छ।

सामाजिक अलगाव र एक्लोपन

विदेशी भाषा, संस्कृति र सामाजिक संरचनाको भिन्नताले नेपाली श्रमिकहरूलाई स्थानीय समाजबाट टाढा राख्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। पोर्चुगाली भाषा नजान्दा दैनिक जीवनका आधारभूत सेवामा समेत समस्या हुने, अस्पताल, बैंक तथा सरकारी कार्यालयमा पहुँच कठिन हुने अवस्था देखिन्छ।

यसले उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा अझ अलग बनाइदिन्छ। कामको लामो समय, फरक सिफ्ट र बसोबासको दूरीका कारण नेपाली समुदायसँगको नियमित भेटघाट पनि घट्ने गरेको छ। कतिपय श्रमिकहरू एउटै शहरमा भए पनि महिनौंसम्म साथीभाइसँग भेट नहुने अवस्था रहेको बताउँछन्। यस प्रकारको सामाजिक अलगावले भावनात्मक खालीपन सिर्जना गर्ने र दीर्घकालीन रूपमा मानसिक रोगको जोखिम बढाउने मनोवैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

पारिवारिक दूरीबाट सिर्जित भावनात्मक दबाब

वैदेशिक रोजगारीको सबैभन्दा गहिरो र संवेदनशील पक्ष नै परिवारसँगको दूरी हो। आर्थिक अवसरको खोजीमा विदेश पुगेका धेरै श्रमिक वर्षौंसम्म घर फर्कन नपाउने अवस्थाले निरन्तर भावनात्मक दबाब झेलिरहेका हुन्छन्। विशेषगरी परिवारसँग दैनिक जीवनका साना–साना खुशी र दु:ख बाँड्न नपाउँदा उनीहरूको मनोवैज्ञानिक अवस्था क्रमश: कमजोर हुँदै जाने देखिन्छ।

बालबच्चाको पढाइ, व्यवहार र भविष्यप्रतिको चिन्ता श्रमिकहरूको मनमा सधैं प्रमुख रूपमा रहिरहन्छ। छोराछोरीको शैक्षिक प्रगति कस्तो भइरहेको छ, उनीहरूको मनोवैज्ञानिक अवस्था कस्तो छ वा गलत बाटोतिर त गइरहेका छैनन् भन्ने डर धेरै श्रमिकहरूमा निरन्तर रहने गर्छ।

यस्तै, वृद्ध आमाबुबाको स्वास्थ्य अवस्था र उनीहरूको दैनिक हेरचाहको अभावले पनि थप गहिरो मानसिक पीडा सिर्जना गर्छ। धेरै श्रमिकले ‘घरमा केही भयो कि’ भन्ने अनिश्चित डरले काममा समेत ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने अवस्था आउने गरेको बताएका छन्।

परिवारसँगको सम्बन्ध अहिले प्रविधिमार्फत, विशेषगरी भिडियो कलमा सीमित भएको छ। तर विशेषज्ञहरूका अनुसार प्रत्यक्ष भेटघाट र शारीरिक उपस्थितिले दिने भावनात्मक सुरक्षा डिजिटल माध्यमले पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। श्रमिकहरूका अनुभवमा पनि भिडियो कलले केही क्षणको राहत दिए पनि लामो समयको दूरीको पीडा कम गर्न सक्दैन। कहिलेकाहीं त परिवारको अवस्था हेरेर झन् बढी भावनात्मक तनाव बढ्ने गरेको समेत पाइन्छ।

यस्तै परिस्थितिले गर्दा धेरै श्रमिकहरूमा एक प्रकारको निरन्तर मानसिक द्वन्द्व सिर्जना हुन्छ। एकातर्फ परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्ने दबाब, अर्कोतर्फ परिवारसँग टाढा रहनुपर्दाको पीडा। यो दोहोरो दबाबले दीर्घकालीन रूपमा मानसिक थकान, आत्महीनताको भावना, निद्रा नलाग्ने समस्या र गहिरो निराशा निम्त्याउने जोखिम बढाउँछ।

लामो समयसम्म यस्तो अवस्था रहँदा कतिपय श्रमिकहरूमा भावनात्मक दूरी अझ बढ्दै जाने, सामाजिक रूपमा अलग हुने र आफ्नै समस्यालाई भित्रै दबाएर राख्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले मानसिक स्वास्थ्य समस्या झनै जटिल बनाउने विज्ञहरूको भनाइ छ ।

श्रमशोषण र कार्यस्थलको दबाब

वैदेशिक रोजगारीका लागि युरोपेली मुलुकहरूमा पुगेका नेपाली श्रमिकहरूले अपेक्षा अनुसार सुरक्षित र व्यवस्थित कार्य वातावरण पाउने आशा गरे पनि व्यवहारमा विभिन्न प्रकारका श्रम चुनौती र दबाब भोग्नुपरेको देखिन्छ। विशेषगरी पोर्चुगलका विभिन्न शहर र कार्यक्षेत्रहरूमा कार्यरत नेपाली श्रमिकले कार्यस्थलमा असमान व्यवहार, अनिश्चित कामको प्रकृति र कानूनी जानकारीको कमीका कारण निरन्तर मानसिक दबाब झेलिरहेको गुनासो गर्दै आएका छन्।

धेरै श्रमिकको अनुभवमा लामो कार्यघण्टा एक प्रमुख समस्या हो। बिहानदेखि रातिसम्म काम गर्नुपर्ने, पर्याप्त विश्राम नपाउने र लगातार शारीरिक श्रम गर्नुपर्ने अवस्थाले शारीरिक मात्र होइन मानसिक थकान पनि बढाउने गरेको छ। कतिपय अवस्थामा ओभरटाइम गरे पनि त्यसको उचित पारिश्रमिक नपाइने वा ढिलो भुक्तानी हुने समस्या रहेको श्रमिकहरू बताउँछन्। यसले उनीहरूमा कामप्रतिको असन्तोषसँगै आर्थिक असुरक्षाको भावना पनि बढाइदिन्छ।

त्यसैगरी, सम्झौतामा उल्लेख गरिएको काम र वास्तविक कार्यबीच ठूलो भिन्नता हुने समस्या पनि देखिन्छ। शुरुमा एक प्रकारको काम भनेर लगिएको भए पनि पछि अर्कै प्रकृतिको काम गर्न बाध्य हुने अवस्था धेरै श्रमिकले सामना गर्नुपरेको बताएका छन्। यस्तो अवस्थामा श्रमिकहरू मानसिक रूपमा अन्योलमा पर्ने, आफ्नो अधिकारबारे स्पष्ट नहुँदा विरोध गर्न नसक्ने र अन्तत: अन्याय सहन बाध्य हुने स्थिति सिर्जना हुन्छ।

कानूनी अधिकार र श्रम सम्झौताबारे पर्याप्त जानकारी नहुनु पनि अर्को प्रमुख समस्या हो। धेरै श्रमिकहरू विदेश पुगेपछि मात्र आफूले के अधिकार पाउने, कति समय काम गर्नुपर्ने वा के–के सुविधा पाउने भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्न नसक्ने अवस्था रहेको देखिन्छ। भाषा अवरोध र जानकारीको अभावका कारण उनीहरू रोजगारदातासँग प्रत्यक्ष रूपमा आफ्ना समस्या राख्न नसक्ने अवस्थामा पुग्छन्, जसले असमान शक्ति सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ।

श्रम अधिकार सम्बन्धी युरोपेली अभ्यास अनुसार कामदारलाई स्पष्ट लिखित सम्झौता, सुरक्षित कार्य वातावरण, समयमै पारिश्रमिक र ओभरटाइमको उचित भुक्तानी सुनिश्चित हुनुपर्ने मान्यता छ। तर व्यवहारमा यी मापदण्डहरू सबै अवस्थामा समान रूपमा लागू नहुनु, निगरानी कमजोर हुनु जस्ता कारणले केही श्रमिकहरू अझै पनि जोखिमपूर्ण अवस्थामा काम गर्न बाध्य भएको देखिन्छ। यस्तो निरन्तर कार्यस्थलको दबाबले श्रमिकहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। असुरक्षा, डर, अन्यायको अनुभूति र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले उनीहरूमा तनाव, चिडचिडापन र निराशा बढाउने मात्र होइन, दीर्घकालीन रूपमा आत्मविश्वास घटाउने र सामाजिक रूपमा पनि अलगाव बढाउने अवस्था सिर्जना गर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ ।

समस्या बढाउने संरचनागत कारण

विश्लेषकहरूका अनुसार पोर्चुगल तथा अन्य युरोपेली मुलुकहरूमा कार्यरत नेपाली श्रमिकहरूले भोगिरहेको मानसिक, सामाजिक र श्रम सम्बन्धी समस्या व्यक्तिगत कमजोरी वा क्षमतासँग मात्र सम्बन्धित नभई गहिरो रूपमा संरचनागत कारणसँग जोडिएको छ। वैदेशिक रोजगारीलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र मानवीय बनाउनुपर्ने नीतिगत संरचना पर्याप्त रूपमा प्रभावकारी नहुँदा श्रमिकहरू विभिन्न प्रकारका जोखिम र दबाबमा परिरहेका छन्।

सबैभन्दा पहिलो समस्या वैदेशिक रोजगारीमा जानुअघि पर्याप्त मानसिक तथा सामाजिक तयारीको अभाव हो। धेरैजसो श्रमिकहरू आर्थिक अवसरको दबाबमा विदेश जाने निर्णय गर्छन्, तर उनीहरूलाई गन्तव्य देशको कार्यसंस्कृति, जीवनशैली, कानूनी प्रणाली र सम्भावित मानसिक चुनौतीबारे यथार्थपरक जानकारी पर्याप्त रूपमा दिइँदैन। यसले उनीहरू विदेश पुगेपछि वास्तविकता र अपेक्षाबीच ठूलो अन्तर महसुस गर्न बाध्य बनाउँछ, जसले मानसिक तनाव बढाउँछ।

त्यसैगरी, मानसिक स्वास्थ्यलाई वैदेशिक रोजगार नीतिको प्राथमिक एजेन्डामा नपारिनु पनि एक महत्वपूर्ण कमजोरीका रूपमा देखिन्छ। श्रमिक सुरक्षा भन्नाले प्राय: कानूनी र आर्थिक पक्ष मात्र बुझिने प्रवृत्ति छ, तर मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक समायोजन र मनोसामाजिक सहयोगलाई अझै पनि नीति र कार्यक्रमको केन्द्रमा राखिएको देखिंदैन।

प्रशासनिक प्रक्रियाको जटिलता अर्को महत्वपूर्ण समस्या हो। कागजात नवीकरण, बसोबास अनुमति, श्रम सम्झौता व्यवस्थापन र विभिन्न कानूनी प्रक्रियामा हुने ढिलाइ तथा अस्पष्टताले श्रमिकहरूलाई निरन्तर तनावमा राख्ने गरेको देखिन्छ। यी प्रक्रियाहरू सरल र श्रमिकमैत्री नहुँदा उनीहरू बारम्बार अन्योल र असुरक्षाको अवस्थामा रहन बाध्य हुन्छन् ।

नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीमा जाने श्रमिकहरूको ठूलो हिस्सा अझै पनि अनौपचारिक माध्यम वा एजेन्टमार्फत जाने प्रवृत्ति कायम छ। यस्तो प्रणालीमा पर्याप्त पारदर्शिता नहुँदा सही जानकारी नपाइने, गलत आश्वासनमा परिने र वास्तविक अवस्था थाहा नपाई विदेश पुग्ने समस्या देखिन्छ। यसले श्रमिकहरूलाई आर्थिक, कानूनी र मानसिक सबै हिसाबले थप जोखिममा पार्ने गरेको छ।

समग्रमा यी संरचनागत कमजोरीहरूले व्यक्तिगत समस्या जस्तो देखिने मानसिक तनाव र सामाजिक चुनौतीलाई अझ गहिरो बनाइरहेका छन्। त्यसैले समाधान पनि केवल व्यक्तिगत तहमा नभई नीतिगत, संस्थागत र प्रणालीगत सुधारमार्फत मात्र सम्भव हुने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ ।

समाधानका बहुपक्षीय उपाय

विशेषज्ञहरूका अनुसार वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली श्रमिकहरूमा देखिएको मानसिक स्वास्थ्य समस्या समाधान गर्न व्यक्तिगत, सामुदायिक र नीतिगत तहमा समानान्तर रूपमा समन्वित प्रयास आवश्यक छ। समस्या केवल उपचारात्मक होइन, रोकथाममुखी दृष्टिकोणबाट सम्बोधन गर्न सके मात्र दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी नतिजा प्राप्त हुनसक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

व्यक्तिगत स्तरमा मानसिक स्वास्थ्यबारे सचेतना बढाउनु पहिलो आवश्यकता हो। आफ्ना भावना खुला रूपमा व्यक्त गर्ने बानी, नियमित संवाद कायम गर्ने, तनाव व्यवस्थापनका अभ्यासहरू अपनाउने र आवश्यक परे मनोपरामर्श सेवाको उपयोग गर्ने संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने देखिन्छ। मानसिक समस्या लुकाउने वा सहनैपर्ने सोचलाई परिवर्तन नगरी समस्या अझ गहिरिंदै जाने जोखिम रहने विज्ञहरू बताउँछन्।

समुदायस्तरमा नेपाली संघ–संस्था, सामाजिक समूह, धार्मिक संस्था तथा साथी–समूह बीच सहकार्य गरेर बलियो सपोर्ट नेटवर्क निर्माण गर्न सकिन्छ। यस्तो नेटवर्कले आपतकालीन अवस्थामा तत्काल सहयोग उपलब्ध गराउने मात्र होइन, सूचना आदानप्रदान, भावनात्मक सहारा र एक्लोपन कम गर्ने भूमिका समेत निर्वाह गर्न सक्छ। विदेशमा रहेका श्रमिकहरू बीच आपसी विश्वास र सहकार्य बढेमा मानसिक दबाब घटाउन महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिन्छ।

यसै सन्दर्भमा गैरआवासीय नेपाली संघ जस्ता संस्थाहरूले अझ प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्ने देखिन्छ। मानसिक स्वास्थ्य सचेतना अभियान सञ्चालन, २४ घण्टा उपलब्ध हेल्पलाइन सेवा विस्तार, श्रमिक सहायता केन्द्रहरूको सुदृढीकरण र कानूनी तथा मनोसामाजिक परामर्श सेवाको पहुँच बढाउने कार्यहरूलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।

समग्रमा, मानसिक स्वास्थ्य समस्याको समाधान कुनै एक पक्षको प्रयासले मात्र सम्भव नभई राज्य, समुदाय र व्यक्तिगत तहको संयुक्त जिम्मेवारीबाट मात्र सम्भव हुने निष्कर्ष विशेषज्ञहरूले दिएका छन् ।

दूतावासको भूमिका विस्तारको आवश्यकता

नेपाली दूतावासले हाल कन्सुलर सेवा, कागजात व्यवस्थापन, आपतकालीन सहयोग र समन्वयमा मुख्य भूमिका खेल्दै आएको छ। तर बढ्दो मानसिक स्वास्थ्य संकटलाई ध्यानमा राख्दै यसको भूमिका थप विस्तृत बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

प्रस्तावित सुधारमा मानसिक स्वास्थ्य सहायता डेस्क स्थापना, अनलाइन परामर्श सेवा, नियमित श्रमिक भेटघाट कार्यक्रम, मोबाइल काउन्सेलिङ शिविर र स्थानीय स्वास्थ्य संस्थासँग सहकार्य समावेश छन्। त्यसैगरी, सुरक्षित रोजगारी सूचना प्रणाली विकास गरी ठगी, शोषण र गलत सूचनाको प्रवाह रोक्न सकिने विज्ञहरूको सुझाव छ। दूतावासलाई केवल कन्सुलर निकाय होइन, श्रमिक कल्याण तथा मानसिक स्वास्थ्य सहायताको केन्द्रका रूपमा विकास गर्नुपर्ने माग बढ्दो छ।

निष्कर्ष

पोर्चुगलमा कार्यरत नेपाली श्रमिकहरूले मुलुकको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। तर उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य अवस्था गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिंदै गएको छ, जुन व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक, आर्थिक र संरचनागत समस्यासँग जोडिएको छ। यसको समाधानका लागि राज्य, दूतावास, समुदाय र श्रमिक बीच समन्वित, दीर्घकालीन र संस्थागत पहल आवश्यक छ। मानसिक स्वास्थ्यलाई वैदेशिक रोजगारी नीतिको केन्द्रमा नराखेसम्म यो अदृश्य संकट झन् गहिरिंदै जाने जोखिम उच्च रहनेछ।

(नुवाकोटको बेलकोटगढी नगरपालिका–१ स्थायी घर भएका ढुंगाना, हाल पोर्चुगलमा छन्।)