गाउँ रित्तिनुको अर्थशास्त्र

समाजशास्त्री एमिल दुर्खेमले समाजमा सम्बन्ध कमजोर हुँदा दिशाहीनता पैदा हुने बताएका थिए। आज गाउँघर यही दिशाहीनताको शिकार बनेका छन्। जब युवाले गाउँमा भविष्य देख्दैन, उसले गाउँ छोड्छ। जब किसानले उत्पादनको मूल्य पाउँदैन, ऊ खेती छोड्छ। जब शिक्षा स्थानीय जीवनसँग जोडिंदैन, शिक्षित पुस्ता गाउँबाट टाढिन्छ।

यसै कारण गाउँमा वृद्ध र बालबालिका मात्र बाँकी रहने सामाजिक संरचना निर्माण हुँदैछ। यसले केवल आर्थिक असर पार्दैन; स्थानीय संस्कृति, भाषा, परम्परा र सामुदायिक जीवनलाई पनि कमजोर बनाउँछ। गाउँ खाली हुनु भनेको एउटा सभ्यता क्रमशः मौन हुनु हो।

आज गाउँका उब्जाउ खेत बाँझिंदै गएका छन्, सामुदायिक श्रम संस्कृति हराउँदैछ, विद्यालयमा विद्यार्थी सङ्ख्या घटेको छ, र स्थानीय सीप तथा परम्परागत ज्ञान क्रमशः लोप हुँदैछ। रेमिट्यान्सले उपभोगलाई बढाएको छ, तर उत्पादन संरचना कमजोर भएको छ। घरहरू पक्की बनेका छन्, तर खेत खाली छन्।

गाउँगाउँमा सडक पुगेका छन्, तर बजार, भण्डारण, प्रशोधन र मूल्य शृङ्खला निर्माण हुनसकेको छैन। परिणामतः विकासको बाहिरी स्वरूप देखिए पनि गाउँको आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र क्रमशः क्षयीकरणतर्फ गएको छ। विश्व बैङ्क र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूको निष्कर्ष पनि यही छ- ग्रामीण क्षेत्रको पतन केवल आर्थिक सङ्कट होइन, सामाजिक सम्बन्ध र सामुदायिक आत्मविश्वासको सङ्कट पनि हो।

एउटा मूलभूत प्रश्न उब्जिएको छ- के विकास केवल उपभोगको विस्तार हो ? यदि मानिसले धेरै सामान किन्यो भने मात्रै समाज समृद्ध हुन्छ ? वा विकासको वास्तविक अर्थ उत्पादन क्षमता, स्थानीय उद्यम, सामाजिक विश्वास र सामुदायिक आत्मसम्मान निर्माण पनि हो ?

यस सम्बन्धमा भारतीय अर्थशास्त्री अमर्त्य सेनले विकासलाई केवल आय वृद्धिका रूपमा मात्र होइन, ‘मानिसको क्षमता विस्तार’ का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार विकास त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जब मानिसले आफ्नै समाजमा सम्मानपूर्वक बाँच्ने, सिर्जना गर्ने र भविष्य निर्माण गर्ने अवसर पाउँछ। यदि गाउँका युवाले आफ्नै गाउँमा सम्भावना देख्दैनन् भने त्यो केवल आर्थिक असफलता होइन, विकास अवधारणाकै सङ्कट हो।

आज नेपालका धेरै गाउँमा यही विडम्बना देखिन्छ। विकासका सूचकहरू बढेका छन्, तर सामुदायिक आत्मविश्वास घटेको छ। भौतिक पूर्वाधार बनेका छन्, तर सामाजिक ऊर्जा कमजोर भएको छ। उत्पादनभन्दा उपभोगलाई प्राथमिकता दिइएको छ। यसले दीर्घकालमा गाउँलाई आत्मनिर्भर होइन, आश्रित बनाउने खतरा बढाएको छ।

यो समस्या नेपालमा मात्र सीमित छैन; भारतका ग्रामीण क्षेत्रदेखि अफ्रिकाका कृषि समुदाय र ल्याटिन अमेरिकाका पहाडी बस्तीहरूमा समेत यही साझा कथा दोहोरिएको छ। उत्पादन कमजोर हुँदै जानु, स्थानीय श्रमको अवमूल्यन हुनु र युवाले आफ्नो भविष्य शहर वा विदेशमा मात्र देख्नु गाउँ रित्तिने मुख्य कारण हुन्। युवाविहीन गाउँका उब्जाउ खेत बाँझिएका छन्, विद्यालयमा विद्यार्थी घटेका छन्, परम्परागत सीप हराउँदै गएका छन् र गाउँको अर्थतन्त्र रेमिट्यान्समा निर्भर बन्दै गएको छ। घरहरू बनेका छन्, तर उत्पादन घटेको छ। सडक पुगेका छन्, तर बजार संरचना बनेको छैन।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ- विकास केवल उपभोग वृद्धि हो, वा उत्पादन क्षमता र सामाजिक आत्मविश्वास निर्माण पनि हो ?

दार्शनिक कार्ल पोलानीले आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक ‘द ग्रेट ट्रान्सफर्मेसन’ मा बजार केन्द्रित समाजले मानिसलाई सामाजिक सम्बन्धबाट अलग पार्दै लैजान्छ भनेका थिए। विश्व त्यही सङ्कटबाट गुज्रिरहेको छ। शहरमा मानिसहरू भीडमा छन्, तर सम्बन्धविहीन छन्। प्रविधि छ, तर सामुदायिकता कमजोर छ। सुविधा छ, तर मानसिक शान्ति हराउँदै गएको छ।

२१औं शताब्दीको विश्वमा तीव्र विकाससँगै मानवीय अस्तित्व झनै सङ्कटमा छ। जलवायु परिवर्तनले पृथ्वीको तापक्रम बढिरहेको छ, खाद्य आपूर्ति प्रणाली अस्थिर बन्दै गएको छ, बेरोजगारी र असमानता गहिरिंदै छ र मानिसहरू बीचको सामाजिक सम्बन्ध कमजोर हुँदै गइरहेको छ। प्रविधि र शहरीकरणले जीवन सहज भए पनि त्यसले मानिसलाई आफ्नै समाज, माटो र उत्पादन प्रणालीबाट क्रमशः टाढा बनाएको छ। यस्तो समयमा गाउँको प्रश्न केवल विकासको बहस होइन; यो मानव सभ्यताको भविष्यसँग जोडिएको छ।

गाउँ विकासका अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवहरू चीनले सन् १९८० पछि करिब ८० करोड मानिसलाई गरिबीबाट माथि उठाउन ग्रामीण कृषि सुधार, स्थानीय उद्योग, सहकारी संरचना र पूर्वाधार विस्तारलाई राष्ट्रिय विकासको केन्द्र बनायो। गाउँमा उत्पादन, रोजगारी र आधारभूत सेवा विस्तार नगरी दिगो आर्थिक परिवर्तन सम्भव हुँदैन भन्ने तथ्य चीनको अनुभवले स्पष्ट देखायो।

दक्षिणकोरियाको ग्रामीण विकास ‘सेमाउल उन्दोङ’ (Saemaul Undong) अभियानले गाउँलाई आत्मनिर्भर, सङ्गठित र उत्पादनमुखी बनाउँदै राष्ट्रिय विकासको आधार तयार गरेको थियो। ‘मिहिनेत, आत्मनिर्भरता र सहकार्य’ को सिद्धान्तमा आधारित यो अभियानले गाउँलाई केवल अनुदानको उपभोक्ता होइन, विकासको सक्रिय साझेदार बनायो। परिणामस्वरूप ग्रामीण सडक, सिंचाइ, सामुदायिक संरचना, स्थानीय उद्योग र कृषि उत्पादनमा तीव्र सुधार आयो। यही ग्रामीण जागरणले पछि दक्षिणकोरियाको औद्योगिक क्रान्तिलाई समेत बलियो आधार प्रदान गर्‍यो।

जापानमा आज पनि ग्रामीण क्षेत्रलाई केवल कृषि उत्पादनको केन्द्र होइन, सांस्कृतिक जीवन र सामाजिक स्थिरताको आधारका रूपमा हेरिन्छ। जापानी समाजले ग्रामीण जीवनलाई राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडेर संरक्षण गरेको छ।

युरोपका धेरै देशले अहिले ‘गाउँ फर्कने अभियान’ सञ्चालन गरिरहेका छन्। स्पेन, इटाली र फ्रान्सका कतिपय गाउँहरू जनसङ्ख्या पलायनका कारण खाली हुन थालेपछि सरकारले युवालाई गाउँ फर्काउन कर छुट, कृषि अनुदान र डिजिटल पूर्वाधार विस्तार गरिरहेको छ। यसको अर्थ- अत्यधिक केन्द्रीकृत शहरले अर्थतन्त्र त निर्माण गर्न सक्छ, तर दिगो समाज निर्माण गर्न सक्दैन। राष्ट्रको दिगो समृद्धिको आधार केवल शहर होइन, जीवन्त र आत्मनिर्भर गाउँ पनि हुन्।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (एफएओ) का अनुसार विश्वको ठूलो खाद्य उत्पादन अझै पनि साना किसान र ग्रामीण समुदायले धानेका छन्। उत्पादित खाद्यान्नको करिब एकतिहाइभन्दा बढी हिस्सा साना कृषकहरूले उत्पादन गर्छन्। यसको अर्थ, गाउँ कमजोर हुनु भनेको केवल एउटा भूगोल कमजोर हुनु होइन; त्यो विश्व खाद्य सुरक्षामाथिको सङ्कट पनि हो। विश्व बैङ्कको तथ्याङ्कले गरिबी न्यूनीकरणमा ग्रामीण अर्थतन्त्रको भूमिका निर्णायक देखाएको छ।

जलवायु सङ्कटको दृष्टिले पनि गाउँको महत्त्व अझ बढेको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रमका अनुसार वन संरक्षण, जैविक विविधता र प्राकृतिक स्रोतको दिगो उपयोगमा स्थानीय समुदायको भूमिका सबैभन्दा प्रभावकारी देखिएको छ। यदि गाउँहरू नष्ट भए भने वातावरणीय सन्तुलन पनि कमजोर हुन्छ। किनकि जङ्गल, पानी, जमिन र जैविक विविधतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध गाउँकै जीवनसँग गाँसिएको हुन्छ।

अन्त्यमा आजको समाजले बुझ्नुपर्छ- भविष्य केवल अग्ला भवन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता वा महानगरको विस्तारमा सुरक्षित छैन। भविष्य त्यहाँ छ, जहाँ समुदाय जीवित हुन्छ, उत्पादन स्थानीय हुन्छ, प्रकृतिसँग सम्बन्ध सन्तुलित हुन्छ र मानिसले आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण महसुस गर्छ। त्यो आधार गाउँमै छ।

गाउँ केवल भौगोलिक क्षेत्र होइन; त्यो खाद्य सुरक्षा, संस्कृति, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, सामाजिक सहकार्य र वातावरणीय सन्तुलनको आधार हो। गाउँ कमजोर हुँदा मुलुक कमजोर हुन्छ। त्यसैले गाउँ बचाउनु भनेको केवल कृषि जोगाउनु होइन, भविष्य जोगाउनु पनि हो।

समृद्ध गाउँ भनेको पक्की सडक, भवन वा आर्थिक सूचकाङ्कको वृद्धि मात्र होइन। त्यो मानवीय सम्बन्धको पुनर्जीवन हो। स्थानीय आत्मविश्वासको पुनर्निर्माण हो। जहाँ मानिसले आफ्नो श्रम, संस्कृति र जीवनप्रति सम्मान महसुस गर्छन्; जब शिक्षा स्थानीय सम्भावनासँग जोडिन्छ; जब विकासले मानिसलाई आफ्नो माटोसँग सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्न सक्छ, तब गाउँ समृद्ध हुन्छ।

गाउँ बचाउनु केवल ग्रामीण विकासको कार्यक्रम होइन; त्यो भविष्य बचाउने सभ्यतागत अभियान हो। अन्ततः गाउँ त्यतिबेला समृद्ध हुन्छ, जब त्यहाँ बस्ने मानिसले आफ्नो जीवनलाई ‘बाध्यता’ होइन, ‘सम्भावना’ का रूपमा देख्न थाल्छन्।