ट्रम्पले एकसाथ दिएको वार्ता र धम्कीको सन्देश 

काठमाडौं । गत सोमबार राति इरानको बन्दर अब्बास सहरमा तीनवटा शक्तिशाली विस्फोटका आवाजहरू सुनिएका थिए । होर्मुज जलमार्ग नजिकै पर्ने सिरिक र जस्क क्षेत्रमा पनि यस्तै खालका ठूला विस्फोटहरू सुनिएका थिए। 

ती विस्फोटहरूको मुख्य कारण प्रारम्भमा खुल्न सकेन । तर, घटनाको केही घण्टाभित्रै अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम) का प्रवक्ता टिम हकिन्सले एक छोटो वक्तव्य जारी गरे । सेन्टकमका अनुसार ती विस्फोटहरू अमेरिकी सेनाद्वारा गरिएका’आत्मरक्षात्मक आक्रमण’ थिए।

ती सैनिक लक्ष्यहरूमा मिसाइल प्रक्षेपण स्थलहरू समावेश रहेको उनले थपेका छन्। साथै समुद्रमा माइन बिछ्याउन प्रयास गरिरहेका इरानी डुङ्गाहरूलाई पनि निशाना बनाइएको उनले प्रष्ट पारेका छन्। अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड जारी युद्धविरामका बीच संयमता अपनाउँदै आफ्ना सेनाको रक्षा गर्न जारी राख्न उनले उल्लेख गरेका छन्।

यो सैन्य घटना ठीक त्यही दिन भएको थियो जुन दिन एक उच्चस्तरीय इरानी प्रतिनिधिमण्डल कतारको राजधानी दोहा पुगेको थियो । उक्त टोली अमेरिका, इजरायल र इरानबीच जारी युद्ध अन्त्यको सम्झौता गर्न त्यहाँ गएको हो । 

यो आक्रमण त्यही युद्धविरामको बखत भएको छ जुन गत अप्रिल ८ देखि पाकिस्तानको मध्यस्थतामा कायम थियो । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा त, सोमबार मात्र इरानले अमेरिकासँगका ९५ प्रतिशत समस्याहरूको हल भइसकेको दाबी गरेको थियो । इरानको सकारात्मक भनाइ सार्वजनिक भएकै राति अमेरिकाले सैन्य हमला गरेको हो।

बन्दर अब्बासमा के भयो ?

इरानी समाचार एजेन्सीका अनुसार, बन्दर अब्बास सहरमा कम्तीमा तीनवटा ठूला विस्फोट भए । हर्मुज जलमार्गबाट करिब ७० किलोमिटर टाढा रहेको यस क्षेत्रमा विस्फोटको चर्को आवाज सुनिएको स्थानीय बासिन्दाहरूले बताएका छन्। सिरिक र जस्क क्षेत्रमा पनि यस्तै प्रकारका विस्फोटहरू भएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएका छन्। 

इरानी सरकारी टेलिभिजन आइआरआइबीले विस्फोटपश्चात् बन्दर अब्बासको समग्र अवस्था सामान्य रहेको जनाएको छ। स्थानीय अधिकारीहरूले अहिले घटनाको वास्तविक कारणबारे आवश्यक अनुसन्धान गरिरहेको जानकारी दिइएको छ।

सेन्टकमले यस सैन्य आक्रमणको विस्तृत विवरण भने कतै पनि सार्वजनिक गरेको छैन। यसैगरी आक्रमणमा कतिको ज्यान गयो भन्ने विवरण पनि गोप्य राखिएको छ। टाइम्स अफ इन्डियाका अनुसार अमेरिकी सेनाले आइआरजीसीका केही जहाजहरू पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारेको छ। अमेरिकी सेनाले बन्दर अब्बासमा रहेको सतहदेखि हावामा प्रहार गर्ने मिसाइल प्रणाली (एसएएम साइट) लाई समेत मुख्य निशाना बनाएको थियो।

ट्रम्पको दोहोरो सन्देश : वार्ता र धम्की एकसाथ

यी सैन्य आक्रमणहरूको औपचारिक पुष्टि भारतको जयपुरमा आधिकारिक भ्रमणमा क्रममा  अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले गरेका छन्। उनले आफ्नो विमानमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै होर्मुज जलमार्ग एक वा अर्को उपायले खुल्नै पर्ने बताएका छन्। इरानले यस जलमार्गलाई व्यावहारिक रूपमा नाकाबन्दी जस्तो अवस्थामा राखेको उनले दाबी गरे। 

जारी कूटनीतिक प्रयासबारे बोल्दै विदेशमन्त्री रुबियोले कतारमा केही महत्त्वपूर्ण वार्ता भइरहेको जानकारी दिए । आफूहरू यस वार्ताबाट केही प्रगति गर्न सक्छौँ कि भनेर हेरिरहेको उनले बताए । सम्झौताको प्रारम्भिक मस्यौदामा धेरै छलफल भइरहेकाले यो प्रक्रिया टुङ्गोमा पुग्न केही दिन लाग्ने उनले स्पष्ट पारे। 

यसैबीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमबार आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’ मा एक लामो पोस्ट लेखेका छन्। उनले इरानसँगको शान्ति वार्ता ‘राम्रोसँग’ अघि बढिरहेको दाबी गरेका छन् । तर त्यसैसाथ उनले वार्ता असफल भएमा इरानमाथि थप र ठूलो सैन्य आक्रमण गर्ने कडा चेतावनी पनि दिएका छन्। यसरी राष्ट्रपति ट्रम्पले वार्ता र धम्की एकसाथ दिने आफ्नो दोहोरो नीति प्रदर्शन गरेका छन्।

राष्ट्रपति ट्रम्पले यो सम्झौता कि त सबैका लागि उत्कृष्ट हुने वा कुनै सम्झौता नै नहुने उल्लेख गरेका छन्। सम्झौता नभए आफूहरू फेरि युद्धको मैदानमा फर्किने उनले चेतावनी दिए। त्यस्तो अवस्थामा पहिलेभन्दा धेरै ठूलो र बलियो रूपमा आक्रमण गर्ने उनले प्रष्ट पारे। तर यस्तो युद्धको स्थिति कसैले पनि नचाहेको उनले आफ्नो पोस्टमा लेखेका छन्।

अब्राहम सम्झौता र क्षेत्रीय सामान्यीकरणको सर्त

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यस शान्ति सम्झौताको दायरालाई इरान र अमेरिकाबीचको द्विपक्षीय मुद्दाभन्दा धेरै फराकिलो बनाउन खोजेका छन्। उनले यस वार्तालाई आफ्नो अघिल्लो कार्यकालको ‘अब्राहम सम्झौता’ को विस्तारित संस्करणसँग जोड्न खोजेका हुन्। यस अन्तर्गत साउदी अरब, युएई, कतार, पाकिस्तान, इजिप्ट, टर्की, बहराइन र जोर्डनले इजरायलसँग आफ्नो सम्बन्ध सामान्य बनाउनुपर्ने शर्त राखिएको छ।

राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा एक वा दुई देशसँग इजरायललाई स्वीकार नगर्ने आफ्नै खालका कारणहरू हुन सक्ने उल्लेख गरेका छन्। त्यस्तो अवस्थामा उनीहरूको भावनालाई स्वीकार गरिने उनले बताएका छन्। तर अधिकांश देशहरू इरानसँगको यस सम्झौतालाई अझ ऐतिहासिक बनाउनका लागि इच्छुक हुनुपर्ने उनको भनाइ  छ।

यसअघि सन् २०२० मा ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा प्रसिद्ध ‘अब्राहम सम्झौता’ मा हस्ताक्षर गरिएको थियो। त्यस सम्झौताले संयुक्त अरब इमिरेट्स, बहराइन, मोरक्को र सुडानलाई इजरायलसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्न प्रेरित गरेको थियो। 

तर मध्यपूर्वका अधिकांश अरब देशहरूले भने सार्वभौम प्यालेस्टिनी राष्ट्रको स्थापना अर्थात् ‘दुई-राष्ट्र समाधान’ पछि मात्र इजरायलसँग सम्बन्ध सामान्य बनाउने अडान राख्दै आएका छन्। ट्रम्पले यस्तो जटिल भूराजनीतिक मागलाई सम्झौताको सर्त बनाउन खोज्नुले वार्ताको प्रक्रियालाई झनै जटिल बनाइदिएको छ।

यसैबीच अमेरिकी सेनाको पछिल्लो शक्तिशाली आक्रमणबारे इरान सरकारको कुनै ठोस आधिकारिक प्रतिक्रिया हालसम्म आएको छैन । तर इरानी स्थानीय समाचार एजेन्सीहरूले सोमबार एउटा नयाँ वायु रक्षा प्रणाली प्रयोग गरी एक स्टिल्थ ड्रोन खसालिएको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेका छन्।

दोहा वार्ता : के भयो बन्द कोठामा ?

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम अल जजीरासँग कुरा गर्दै केही इरानी स्रोतहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण सैन्य तथ्य सार्वजनिक गरेका छन् । 

उनीहरूका अनुसार अमेरिकी आक्रमण हुनुअघि नै इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आइआरजीसी) ले समुद्रमा एउटा जहाजलाई निशाना बनाएको थियो। त्यो घटनामा परि केही आइआरजीसी सदस्यहरू मारिएका थिए । 

यस घटनाले अमेरिकाको पछिल्लो प्रतिशोधात्मक आक्रमण बिनाकारण नभई एक शृङ्खलाबद्ध सैन्य प्रतिक्रियाको अंश भएको देखिन्छ । 

इरानको परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता एस्माइल बाघेईले सोमबार तेहरानमा एक पत्रकार सम्मेलनको आयोजना गरेका छन् । उनले अमेरिकासँगको वार्तामा धेरै विषयहरूमा निष्कर्षमा पुगिएको जानकारी दिए । तर सम्झौता हस्ताक्षर हुने चरणमा पुगिसक्यो भन्नु गलत हुने भन्दै उनले स्पष्ट पारेका छन् । वार्ताको मुख्य केन्द्रबिन्दु जारी युद्ध अन्त्य गर्नु रहेको उनले बताए। आणविक मुद्दाबारे हाल कुनै पनि छलफल नभइरहेको उनले स्पष्ट पारेका छन् । 

प्रवक्ता बाघेईको यो महत्त्वपूर्ण खुलासाले ट्रम्प प्रशासनको नयाँ मागसँग स्पष्ट विरोधाभास देखाउँछ। ट्रम्पले इरानको केन्द्रित युरेनियम नष्ट गर्नुपर्ने अडान राख्दै आएका छन्।

प्रवक्ता बाघेईले अमेरिकाले सम्भावित सम्झौतामा आफ्ना प्रतिबद्धताहरू पूरा गर्ने कुनै ग्यारेन्टी नभएको टिप्पणी गरे। तेहरानले कसैको पनि धम्कीको परवाह नगर्ने उनले थपेका छन्। 

यसैबीच एक उच्चस्तरीय इरानी प्रतिनिधिमण्डल कतारको राजधानी दोहा पुगेको छ। स्थायी शान्ति सम्झौताका मुख्य अवरोधहरूबारे छलफल गर्न सो टोली त्यहाँ गएको हो। यस टोलीको नेतृत्व इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले गरेका छन्। संसद्का सभामुख एवं मुख्य वार्ताकार मोहम्मद बाघेर गालिबाफ पनि यस प्रतिनिधिमण्डलमा सामेल छन्। गालिबाफले कतारका अमिर शेख तमिम बिन हमाद अल थानीसँग युद्ध अन्त्य गर्ने विषयमा विशेष छलफल गर्ने कार्यक्रम तय भएको छ।

यस टोलीमा इरानी केन्द्रीय बैंकका गभर्नर अब्दोलनासेर हेम्मती समेत सहभागी छन् । उनको उपस्थितिले सम्झौताको अंगका रूपमा अमेरिकाद्वारा रोक्का गरिएको इरानी कोष फिर्ता गर्ने विषयमा छलफल हुने संकेत गर्छ । 

रोयटर्स समाचार एजेन्सीलाई जानकारी दिँदै एक अधिकारीले वार्ताको मुख्य केन्द्र हर्मुज जलमार्ग खोल्ने विषय रहेको बताएका छन् । साथै इरानको उच्च स्तरको समृद्ध युरेनियमको भण्डारणका बारेमा पनि छलफल भइरहेको उनले जानकारी दिए।

तर वार्ता भइरहेकै दिन सोमबार भएको अमेरिकी सैन्य आक्रमणले यो शान्ति प्रक्रियालाई गम्भीर बाधा पुर्‍याउने खतरा बढाएको छ। स्रोतहरू अनुसार, यी आक्रमणहरूले जारी वार्तालाई ठूलो धक्का पुर्‍याउन सक्छन्। अर्कोतिर अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प भने यो सम्झौता गर्न निकै उत्सुक देखिएका छन्। यसअघि पनि विशेष गरी युद्धविराम सुरु भएलगत्तै यस्ता साना सैन्य भिडन्तहरू भएका फिसरले स्मरण गराए। त्यस समयमा ट्रम्पले त्यस्ता घटनालाई युद्धविरामको ठूलो उल्लङ्घन मानेका थिएनन्।

संवाददाता फिसरले अहिले अमेरिकी पक्षबाट निकै सीमित जानकारी मात्र आइरहेको बताएका छन्। 

त्यसैले यो सैन्य कारबाही वास्तवमा कति ठूलो थियो भन्ने कुरा कसैलाई थाहा छैन। अहिलेको अवस्थामा यो भिडन्त असामान्य हो वा होइन भनी विश्लेषण गर्न गाह्रो भएको उनले थपेका छन्।

द्वन्द्वको वास्तविक जरो

यो सैन्य द्वन्द्वको वास्तविक जरो बुझ्नका लागि केही समय पछाडिको घटनाक्रमलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। 

अमेरिका, इजरायल र इरानबीच अचानक भड्किएको यस भीषण सैन्य टकरावले रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिने हर्मुज जलमार्ग आसपासका क्षेत्रलाई युद्धको मैदानमा परिणत गरिदिएको थियो । 

यस युद्धका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति शृङ्खलामा समेत निकै गम्भीर सुरक्षा खतरा पैदा भएको थियो।

होर्मुज जलमार्गलाई विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण तेल परिवहन मार्गका रूपमा लिइन्छ। सामान्य अवस्थामा विश्व बजारमा आपूर्ति हुने कुल तेल र ग्यासको एक-चौथाई हिस्सा यही साँघुरो जलमार्ग भएर ओसारपसार हुने गर्छ । 

अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोका अनुसार त विश्वव्यापी तेल व्यापारको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा यसै मार्गमा निर्भर रहेको छ। 

त्यसैले यस जलमार्गमा हुने सानो अवरोधले पनि एसिया, युरोप र अमेरिकाको ऊर्जा सुरक्षामा तत्कालै गम्भीर धक्का पुर्‍याउँछ।

क्षेत्रीय तनाव उत्कर्षमा पुगेकै बेला गत अप्रिल ८ मा पाकिस्तानको विशेष मध्यस्थतामा अमेरिका र इरानबीच एक युद्धविराम सहमति भएको थियो ।

 यो युद्धविराम सुरुमा केवल दुई हप्ताका लागि मात्र घोषणा गरिएको थियो। तर पछि दुवै पक्ष यसलाई निरन्तरता दिन सहमत भएका थिए। यस्तो युद्धविरामका बावजुद इरानले हर्मुज जलमार्गमा आफ्नो सैन्य नियन्त्रण कायम राखेको छ। अर्कोतर्फ अमेरिकाले पनि इरानी बन्दरगाहहरूमाथि कडा नौसैनिक नाकाबन्दी गरिरहेको छ।

चिनियाँ समाचार एजेन्सी सिन्ह्वाको एक विश्लेषणात्मक रिपोर्ट अनुसार यस युद्धविरामले दुवै देशलाई केही समय त दिएको छ। तर यसले दशकौँ लामो शत्रुताबाट उब्जेको पुरानो र गम्भीर अविश्वासलाई भने हटाउन सकेको छैन । दुवै पक्षबीच द्वन्द्व पुनः सुरु हुनबाट रोक्नका लागि आवश्यक पर्ने न्यूनतम विश्वास समेत अझै निर्माण हुन नसकेको सिन्ह्वाले टिप्पणी गरेको छ।

यसै साता सिन्ह्वाले अमेरिका र इरान केही व्यापक सिद्धान्तहरूमा सहमतिको नजिक पुगेको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेको थियो । ट्रम्प प्रशासनका एक वरिष्ठ अधिकारीले रोयटर्सलाई दिएको जानकारी अनुसार इरानले सैद्धान्तिक रूपमा आफ्नो उच्च समृद्ध युरेनियम नष्ट गर्न र होर्मुज जलमार्ग खुला गर्न सहमति जनाएको छ। 

त्यसको बदलामा अमेरिकाले पनि इरानमाथि लगाएको नौसेना नाकाबन्दी पूर्ण रूपमा हटाउनेछ। यसका साथै इरानका सर्वोच्च नेताका पुत्र मोज्ताबा खामेनीले समेत यस सम्झौताको मोटामोटी खाकालाई समर्थन गरेको बताइएको छ।

सोमबारको सैन्य आक्रमणपछि यसअघि देखिएका सबै सकारात्मक संकेतहरू माथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा भएको छ।

पाकिस्तान र चीनको मध्यस्थता

यस जटिल परिस्थितिबीच क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूले आ-आफ्नो कूटनीतिक भूमिकालाई तीव्रताका साथ विस्तार गरिरहेका छन् । 

पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफ र सेना प्रमुख फिल्ड मार्सल आसिम मुनिका साथ चार दिने चीन भ्रमणमा रहेका छन्। सोमबार उनीहरूले बेइजिङमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनपिङ र प्रिमियर ली छियाङसँग महत्त्वपूर्ण वार्ता गरेका छन्।

पाकिस्तानी अधिकारीहरूको यो भ्रमण केवल दुई देशबीचको द्विपक्षीय मामलामा मात्र केन्द्रित थिएन। चीनले पाकिस्तानसँग मिलेर मध्यपूर्वमा शान्ति र स्थिरताको पुनर्स्थापनामा सकारात्मक योगदान गर्ने बलियो प्रतिबद्धता जनाएको छ। चिनियाँ नेतृत्वको यो भनाइले इरान युद्धको समाधानमा बेइजिङको प्रत्यक्ष चासो र बलियो संलग्नता रहेको स्पष्ट पार्छ।

रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण होर्मुज जलमार्ग खुला गर्नका लागि इरानलाई फकाउन चीनले सक्रिय भूमिका खेलोस् भनी अमेरिकाले केही हप्तादेखि लगातार दबाब दिइरहेको थियो । तर यो शिखर सम्मेलन हुनु ठीक अघि ट्रम्प प्रशासनले अचानक नयाँ निर्णय गर्‍यो। उसले आफूलाई बेइजिङको कुनै पनि सहयोग आवश्यक नरहेको घोषणा गर्‍यो। यो कूटनीतिक मोड र अन्तर्विरोधले अमेरिकाको मध्यपूर्व रणनीतिमा देखिएको अन्योल र भ्रमलाई पूर्ण रूपमा उजागर गरिदिएको छ।

यसै द्वन्द्वको सन्दर्भमा पाकिस्तानका सेना प्रमुख आसिम मुनि गत हप्ता आफैँ तेहरान पुगेका थिए। उनले त्यहाँ पुगेर दुवै पक्षबीच मध्यस्थताको विशेष प्रयास गरेका थिए। यस भ्रमणले पाकिस्तानलाई यस क्षेत्रीय द्वन्द्वको समाधानमा एउटा सक्रिय कूटनीतिक शक्तिका रूपमा उभ्याएको छ।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)