घरमै बसेर स्याटेलाइट तस्बिरबाट भवन र सडकको नक्साङ्कन, बाढी उद्धारमा सहयोग

१३ भदौ, काठमाडौं । नेपालको बाढी उद्धार अभियानले विपद् प्रभावित क्षेत्रभन्दा हजारौँ किलोमिटर टाढा रहेका स्वयंसेवकको सहयोग लिन थालेको छ। स्याटेलाइट तस्बिरमार्फत भवन र सडकको नक्साङ्कन गरेर उद्धारकर्मीलाई प्रभावित स्थान पहिचान गर्न सहयोग गर्न सकिन्छ।

विश्वव्यापी गैरनाफामूलक मानवीय नक्साङ्कन संस्था ‘ह्युमेनिटेरियन ओपनस्ट्रिटम्याप टिम’ (हट) ले प्रधानमन्त्रीको कार्यालयसहित विभिन्न साझेदारसँगको सहकार्यमा बाढी प्रभावित क्षेत्रको नक्साङ्कन गरिरहेको छ। यसको उद्देश्य उद्धार तथा पुनःस्थापनाका लागि आवश्यक भौगोलिक सूचना उपलब्ध गराउनु हो।

काम हेर्दा निकै सामान्य लाग्न सक्छ। स्वयंसेवकले स्याटेलाइट तस्बिर खोल्छन्, त्यहाँ देखिएको भवन पहिचान गर्छन् र डिजिटल नक्सामा त्यसको सीमारेखा कोर्छन्। अर्को स्वयंसेवकले त्यही तस्बिरमा देखिएको सडक वा अन्य संरचनाको नक्साङ्कन गर्न सक्छन्।

तर, यस्ता साना योगदान हजारौँ पटक दोहोरिँदा बाढी र त्यससँगै आएको गेग्रानले भू–दृश्यमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको क्षेत्रमा समेत विस्तृत नक्सा तयार हुन सक्छ।

‘मुख्य उद्देश्य स्थलमा काम गरिरहेका टोलीलाई सही तथ्याङ्क उपलब्ध गराएर उद्धार तथा पुनःस्थापना अभियानमा सहयोग गर्नु हो,’ हटका प्रडक्ट ओनर क्षितिज शर्माले भने।

हटले स्थानीय साझेदारसँगको समन्वयमा नक्साङ्कनका लागि प्राथमिकताका क्षेत्र पहिचान गरिरहेको छ। त्यसपछि विश्वभरका स्वयंसेवकले घरमै बसेर ती क्षेत्रको स्याटेलाइट तस्बिर प्रयोग गरी भवन तथा अन्य देखिने संरचनाको नक्साङ्कन गर्न सक्छन्।

यसरी तयार भएका नक्सा ओपन स्रोतका हुन्छन् र मानवीय सहायता संस्था, सरकारी निकाय, संयुक्त राष्ट्रसङ्घका निकाय तथा आकस्मिक उद्धार टोलीले निःशुल्क प्रयोग गर्न सक्छन्।

कसरी हुन्छ नक्साङ्कन ?

स्वयंसेवकले पूरै बाढी प्रभावित क्षेत्रको नक्साङ्कन गर्नुपर्दैन। नक्साङ्कन प्लेटफर्मले कामलाई साना–साना ‘टास्क’ मा विभाजन गर्छ, जसलाई छुट्टाछुट्टै पूरा गर्न सकिन्छ।

प्रत्येक टास्कमा स्याटेलाइट तस्बिरमा देखिएका संरचना कसरी पहिचान र नक्साङ्कन गर्ने भन्नेबारे निर्देशन दिइएको हुन्छ। कामलाई कठिनाइका विभिन्न तहमा विभाजन गरिएको छ। त्यसैले, यसअघि नक्साङ्कन नगरेका व्यक्तिले पनि सजिला कामबाट सुरु गर्न सक्छन्। एउटा सजिलो टास्क पूरा गर्न करिब १० देखि १५ मिनेट लाग्न सक्छ।

स्वयंसेवकले आफ्नो काम बुझाएपछि अनुभवी नक्साकारले त्यसको समीक्षा र प्रमाणीकरण गर्छन्। त्यसपछि मात्र उक्त काम समग्र नक्साको हिस्सा बन्छ।

‘योगदान गर्न मानिसहरू स्थलमै पुग्नुपर्दैन। उनीहरूले स्याटेलाइट तस्बिर प्रयोग गरेर घरबाटै सानो क्षेत्रको नक्साङ्कन गर्न सक्छन् र त्यस्ता योगदान उद्धारकर्मीका लागि उपयोगी सूचना बन्न सक्छन्,’ शर्माले भने।

कहाँबाट सुरु गर्ने भन्ने थाहा नभएका व्यक्तिका लागि हटले स्वयंसेवकलाई नक्साङ्कनको प्रक्रिया सिकाउने ट्युटोरियल भिडियो तयार गरेको छ। भिडियो तथा ट्युटोरियलमा कसरी साइन अप गर्ने, नक्साङ्कनको टास्क कसरी छनोट गर्ने, तथा भवन र सडक कसरी नक्साङ्कन गर्ने भन्ने सिकाइएको छ।

प्लेटफर्मले अझै कति काम गर्न बाँकी छ भन्ने दृश्यात्मक जानकारीसमेत उपलब्ध गराउँछ। नक्साङ्कन भइसकेका क्षेत्र नीलो रङमा देखिन्छन् भने नक्साङ्कन गर्न बाँकी क्षेत्र सेतो रङमा देखिन्छन्। स्वयंसेवकले टास्क पूरा गरेर बुझाउँदै गएसँगै नक्सा पनि अद्यावधिक हुँदै जान्छ।

बाढीपछि नक्साङ्कन किन महत्त्वपूर्ण छ ?

बाढीले केही घण्टामै कुनै क्षेत्रको भू–दृश्य परिवर्तन गर्न सक्छ। भवनहरू क्षतिग्रस्त हुन सक्छन् वा गेग्रानले पुरिन सक्छन्। सडक तथा पहिचान गर्न सजिलो अन्य संरचनाहरू पनि देखिन छाड्न सक्छन्।

प्रभावित क्षेत्रको स्थलमै पुगेर अवस्था मूल्याङ्कन गरिरहेका व्यक्तिका लागि विपद् आउनुअघि त्यहाँ के थियो भन्ने जानकारी महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।

स्याटेलाइट तस्बिरले यस्तो अवस्था बुझ्न एउटा आधार प्रदान गर्छ। नक्साकारले विपद् आउनुअघिको र विपद्पछिको स्याटेलाइट तस्बिर तुलना गरेर भवन तथा अन्य संरचना पहिचान गर्न र भएको परिवर्तनको विवरण राख्न सक्छन्। त्यसपछि अक्षांश र देशान्तरसहित ती संरचनाको सटीक भौगोलिक अवस्थिति रेकर्ड गर्न सकिन्छ।

यस्तो जानकारीले उद्धारकर्मीलाई पूरै प्रभावित क्षेत्र खोज्नुको सट्टा निश्चित स्थानमा केन्द्रित भएर काम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

‘हामी उद्धारकर्मीलाई ‘यहाँ एउटा भवन थियो’ भनेर जानकारी दिन सक्छौँ र त्यसको भौगोलिक अवस्थिति पनि उपलब्ध गराउन सक्छौँ। त्यसपछि उनीहरू त्यही स्थानमा गएर जाँच गर्न सक्छन्,’ शर्माले भने।

नक्सामा भवन देखिनुले मात्र त्यहाँ कोही फसेको छ वा उद्धार आवश्यक छ भन्ने पुष्टि गर्दैन। तर, यसले उद्धारकर्मीलाई थप अनुसन्धान गर्नुपर्ने सटीक स्थान भने उपलब्ध गराउन सक्छ।

विशेषगरी बाढी र गेग्रानले भू–दृश्य नै परिवर्तन गरेको क्षेत्रमा यस्तो जानकारी उपयोगी हुन सक्छ। यही जानकारीलाई पछि भएको क्षतिको स्तर मूल्याङ्कन गर्न र दीर्घकालीन पुनःस्थापना योजनाका लागि समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।

हजारौँ किलोमिटर टाढाबाट काम गर्ने ठूलो समुदाय

यो प्रणालीको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसमा सहभागी हुने स्वयंसेवकको सङ्ख्या हो। अहिले १८१ जना स्वयंसेवकहरू काम गरिरहेका छन् । स्वयंसेवकले एकैपटक फरक–फरक टास्कमा काम गर्न सक्छन्। यसले सबै स्वयंसेवक विपद् प्रभावित क्षेत्रमा पुग्नुपर्ने आवश्यकता हटाउँछ र ठूलो क्षेत्रलाई छिटो नक्साङ्कन गर्न सम्भव बनाउँछ। त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय नक्साङ्कन समुदायका अनुभवी सदस्यले तयार भएको कामको प्रमाणीकरण गर्छन्।

‘एकैपटक धेरै मानिसले नक्साङ्कनमा काम गर्दा हामी धेरै ठूलो क्षेत्रलाई समेट्न सक्छौँ र सूचना पनि छिटो उपलब्ध गराउन सक्छौँ,’ शर्माले भने।

हटले यसअघि भेनेजुयला र टर्कीलगायत विभिन्न देशमा विपद्का बेला यस्तै मानवीय नक्साङ्कन अभियान सञ्चालन गरिसकेको छ। संस्थाका अनुसार यसको विश्वव्यापी समुदायमा लाखौँ योगदानकर्ता छन्।

घरमा बसेर स्याटेलाइट तस्बिरमा एउटा भवनको सीमारेखा कोर्नु सामान्य कामजस्तो लाग्न सक्छ। तर, विपद् उद्धार तथा व्यवस्थापनका क्रममा यस्तै हजारौँ साना सूचनालाई एक ठाउँमा ल्याएर ‘बिग पिक्चर’ तयार गरिन्छ।

नेपालको बाढी उद्धार अभियानमा सहयोग गर्न चाहने तर प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न नसक्नेहरूका लागि मानवीय नक्साङ्कन घरबाटै योगदान गर्ने एउटा माध्यम बन्न सक्छ। सुरु गर्न कम्प्युटर, इन्टरनेट र करिब १० देखि १५ मिनेट समय भए पुग्छ।

सहयोग गर्न चाहनुहुन्छ ? ट्युटोरियल हेर्नुहोस्, टास्क छनोट गर्नुहोस् र नेपालको बाढी प्रभावित क्षेत्रको नक्साङ्कन शुरु गर्नुहोस्।