वामपन्थी राष्ट्रवादका समस्या

हालका वर्षहरूमा रणनीतिक गल्तीहरू र वैचारिक पश्चगमनको शृङ्खलापछि युरोपेली वामपन्थी राजनीतिमा एउटा चिरपरिचित शैली पुनः देखा परेको छ। हामीलाई के भनिएको छ भने, फेरि विजय हासिल गर्नका लागि वामपन्थीहरूले एउटा लोकप्रियतावादी रणनीति अँगाल्नुपर्छ, राष्ट्र र देशभक्तिको भाषालाई पुनः प्रयोगमा ल्याउनुपर्छ, तथाकथित ‘पहिचानको राजनीति’ बाट टाढा बस्नुपर्छ र एकताबद्ध भनिएको जनतालाई, विशेषगरी सुदूर दक्षिणपन्थीहरूको प्रलोभनमा परेका वा अलपत्र परेका जनसमूहलाई गोलबद्ध गर्नुपर्छ।

यस तार्किक शृङ्खलालाई राउल रोजास-आन्द्रेज, सामुएल माज्जोलीनी र जाकोपो कस्टोडीले सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। शैक्षिक जर्नल र ‘ज्याकोबिन’ मा प्रकाशित उनीहरूका लेखहरूले ‘देशभक्त वा सार्वभौमसत्तावादी लोकप्रियतावाद’ को वकालत गर्छन्। उनीहरूले सन् २०१० को दशकको मध्यतिर उदाएको स्पेनिस कट्टरपन्थी वामपन्थीको नाटकीय उदय र पतनलाई एक गम्भीर पाठको रूपमा व्याख्या गर्छन्। उनीहरूको तर्क छ कि ‘पोडेमोस’ र ‘मास पाइस’ जस्ता पार्टीहरूले इस्टाब्लिश्मेन्ट विरुद्ध जनतालाई एकजुट गर्ने आफ्ना आरम्भिक वाचाहरू पूरा गर्न सकेनन्। उनीहरूको नजरमा यो पतनको कारण पार्टीभित्र जकडिएको सांस्कृतिक अभिजात वर्गको सोच र ‘राष्ट्रिय-लोकप्रिय’ मुद्दाहरूलाई छोडेर अल्पसङ्ख्यकका एजेन्डा र अमेरिकी शैलीको ‘वोक’ शैलीतिर लाग्नु नै थियो।

हामी यस कुरामा असहमत छौं। फ्रान्सको अनुभव र ‘ला फ्रान्स इन्सौमिस’ (एलएफआइ) का जीन-लुक मेलन्चन र उनका पूर्वसहयोगी फ्रान्स्वा रफिनबिच बढ्दै गएको मतभेदले एउटा फरक कथा भन्छ। यसले लोकप्रियतावाद र त्यसभित्र राष्ट्रको स्थानलाई हेर्ने अर्को दृष्टिकोणको ढोका खोल्छ। सार्वभौमसत्तामा मात्रै जोड दिनुको सट्टा यसले झन् आशालाग्दो क्षितिजतर्फ सङ्केत गर्दछ। यो दृष्टिकोणले ल्याटिन अमेरिका र त्यहाँका लोकप्रियतावादी अनुभवहरूलाई हेर्छ जहाँ राष्ट्रिय मुक्ति, जातिवाद विरोधी आन्दोलन र अन्य सबाल्टर्न वर्गका सङ्घर्षहरूलाई एकैसाथ जोडिएको छ।

स्पेनिस केस

आफ्नो हालै प्रकाशित लेखमा, हाम्रा ‘वाम-देशभक्त’ लेखकहरू तर्क गर्छन् कि सन् २०१० को दशकको तथाकथित ‘लोकप्रियतावादी क्षण’ त्यसकारण सिर्जना भयो किनभने परम्परागत वामपन्थी दलहरूले श्रमिक वर्गलाई त्यागेका थिए। यसले एउटा यस्तो रिक्तता सिर्जना गर्‍यो जसलाई पोडेमोस र मास पाइस जस्ता बाहिरिया आन्दोलनहरूले तल्लो तहबाट विद्रोहको आवाज उठाएर भर्ने प्रयास गरे। यद्यपि यी आन्दोलनहरूले आफ्नो क्षमता अनुसारको नतिजा दिन सकेनन्। लेखकहरूले यसको कारण स्पष्ट पार्ने प्रयास गरेका छन्।

एन्टोनियो ग्राम्स्की, अर्नेस्टो लाक्लाउ र लोकप्रियतावादलाई एउटा प्रस्तुतिको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणलाई आधार मान्दै उनीहरूले स्पेनको जनवादी वामपन्थको असफलतालाई अभिजात्यवादको परिणामका रूपमा विश्लेषण गर्छन्। उनीहरूका अनुसार यही सोचका कारण यो आन्दोलनले आफ्ना खास समर्थकहरूलाई गोलबद्ध गर्न सकेन। उनीहरूले दुई प्रकारका अभिजात वर्गको सोच बीच भिन्नता देखाएका छन्।

रूपगत अभिजातवादले सञ्चारको यस्तो शैलीलाई बुझाउँछ जुन निकै बौद्धिक र परिष्कृत थियो, जसका कारण यो आम सर्वसाधारणसँग जोडिन सकेन। ती लेखकहरूको दाबी छ कि पाब्लो इग्लेसियास र इनिगो एरेजोन जस्ता वामपन्थी नेताहरूमा जनवादी महत्त्वाकाङ्क्षा त थियो, तर उनीहरू अत्यधिक शैक्षिक वा प्राज्ञिक बोलीको परिधिभित्रै थुनिए। यसले गर्दा उनीहरूको आवाज बनावटी सुनियो र दैनिक जनजीवनबाट टाढिएको जस्तो देखियो। उनीहरूकै शब्दमा भन्ने हो भने, यो ‘प्रयोगशालामा निर्मित लोकप्रियतावाद’ थियो जुन ल्याटिन अमेरिकाको उत्साहजनक र जीवन्त जनवादभन्दा निकै टाढा थियो।

यद्यपि यसले कथाको एउटा आयामलाई मात्र समेट्छ। लोकप्रियतावाद भनेको दैनिक ‘निम्न संस्कृति’ प्रस्तुत गर्नु वा ‘तल्लो स्तरको प्रदर्शन’ गर्नु मात्र होइन। हालैका अनुसन्धानहरूले देखाउँछन् कि लोकप्रियतावादी पहिचान साधारण र असाधारण छवि बीचको द्वन्द्वमा लुकेको हुन्छ– नेताहरू जनताको निकट देखिनुपर्छ तर साथसाथै उनीहरूमा एकप्रकारको असाधारण क्षमता वा व्यक्तित्व पनि झल्किनुपर्छ। लोकप्रियतावाद भनेको केवल ‘साधारण मान्छे’ को भूमिका निभाउनु मात्र होइन, यो सर्वसाधारणसँगको निकटता र एउटा असाधारण प्रभावशाली व्यक्तित्व बीचको सन्तुलन हो। यस सन्तुलनमा ‘बौद्धिकता’ कमजोरी हुनुको सट्टा एउटा स्रोत वा शक्ति बन्न सक्छ। यसले विरोधाभासहरूलाई एकसाथ बुनेर यस्तो सम्बन्ध गाँस्न मद्दत पुर्‍याउँछ जुन वास्तविक पनि लाग्छ र महत्त्वाकाङ्क्षी पनि।

अर्कोतर्फ, सारगत अभिजातवादले ‘अल्पसङ्ख्यक’ वा ‘पहिचानवादी’ मुद्दाहरूको बढ्दो प्रयोगलाई बुझाउँछ जसलाई लोकप्रियतावादसँग अमिल्दो मानिन्छ। रोजास-आन्द्रेज, माज्जोलीनी र कस्टोडीका अनुसार, यी मागहरूले विश्वव्यापी साझा मुद्दाहरूभन्दा पनि विशेष वा व्यक्तिगत हितलाई प्राथमिकता दिन्छन्। यस्ता मुद्दाहरू बुझ्न उच्च सांस्कृतिक ज्ञानको आवश्यकता पर्छ र यसले एउटा खण्डित विमर्श सिर्जना गर्छ जसले बहुसङ्ख्यक समाजको प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैन। उनीहरूले यस परिवर्तनलाई वामपन्थीहरूको ‘वोक’ (woke) मोड भनेर नामकरण गरेका छन्।

यसै आलोचनालाई आधार मान्दै उनीहरू तर्क गर्छन् कि स्पेनिस वामपन्थीहरूले देशभक्तिपूर्ण सन्दर्भहरूबाट हात झिक्नुले समाजका व्यापक क्षेत्रहरूसँग संवाद गर्ने उनीहरूको क्षमतालाई झनै कमजोर बनायो। ग्राम्स्कीको धारणालाई उल्लेख गर्दै उनीहरू दाबी गर्छन् कि विश्वव्यापी लोकप्रियता चाहने कुनै पनि आन्दोलनले ‘राष्ट्रिय-लोकप्रिय’ (national-popular) चरित्र आत्मसात् गर्नैपर्छ। केही हदसम्म उपेक्षापूर्ण शैलीमा उनीहरू जोड दिन्छन् कि श्रमिक वर्गका लागि ‘राष्ट्रिय’ बाहेक अन्य शब्दमा जनहितको कल्पना गर्न गाह्रो हुन्छ। यस दृष्टिकोणबाट, ‘आम जनता’ बीच वामपन्थीको पुनर्जागरण त्यसबेला मात्र सम्भव छ जब उनीहरूले लामो समयदेखि सुदूर दक्षिणपन्थीहरूको कब्जामा रहेका देशभक्तिपूर्ण प्रतीकहरूलाई पुनः आफ्नो बनाउँछन्। यसमा विभाजनकारी सांस्कृतिक वा पहिचानमा आधारित सङ्घर्षहरूभन्दा सार्वभौमसत्ता र एकताबद्ध जनतालाई बढी जोड दिनु समावेश छ।

यद्यपि यो विश्लेषण स्पेनमा मात्र सीमित छैन। यसको प्रतिध्वनि इटाली, बेलायत, जर्मनी र फ्रान्सका बहसहरूमा पनि सुनिन्छ। यसले के सुझाव दिन्छ भने, एक बहुसङ्ख्यक समूह पुनः निर्माण गर्नका लागि जनवादी वामपन्थीहरूले राष्ट्रियताको भाषा बोल्नुपर्छ र जात, लिङ्ग र बसाइँसराइ सम्बन्धी पहिचानवादी अतिवादलाई छोड्नुपर्छ जसले मानिसहरूलाई अलग्याउने काम गर्छ।

फ्रान्सेली वामपन्थी देशभक्ति

यद्यपि फ्रान्सको अनुभवले अझ जटिल कथा प्रस्तुत गर्दछ। बारम्बार राष्ट्रपतिको उम्मेदवार बनेका ज्या-लुक मेलन्चन र उनका आलोचक फ्रान्स्वा रफिन बीचको विभाजनले दुईवटा विपरीत बाटाहरू देखाउँछ। यसले यो पनि स्पष्ट पार्छ कि कसरी ‘वाम-देशभक्त’ रणनीति प्रायः पथविचलित हुन्छ।

आफ्ना आरम्भिक वर्षहरूमा, मेलन्चनको पार्टी ‘एलएफआई’ ले रोजास-आन्द्रेज, माज्जोलिनी र कस्टोडीले वकालत गरेको दृष्टिकोणसँग मिल्दो बाटो अपनाएको देखिन्थ्यो। यसले राष्ट्रिय मुद्दाहरूलाई आत्मसात् गर्‍यो र फ्रान्सेली सार्वभौमसत्ताको पक्षमा अपील गर्‍यो। साथै तथाकथित ‘अल्पसङ्ख्यक’ सङ्घर्षहरूप्रति यसले एक प्रकारको सतर्क वा तटस्थ दूरी कायम राखेको थियो।

यद्यपि यसको निदान केही फरक थियो। जबकि ती लेखकहरू तर्क गर्छन् कि ‘वाम-देशभक्त’ रणनीतिले मतदान नगर्ने अकर्मण्यहरूलाई आकर्षित गर्न मद्दत गर्न सक्छ, एलएफआईको सुरुवाती लक्ष्य भने सुदूर दक्षिणपन्थी मतदाताहरूलाई फिर्ता जित्नु थियो। मेलन्चनले प्रायः भन्ने गरे झैं, ‘लोकप्रियतावादी क्षण’ को समयमा सुदूर दक्षिणपन्थीहरूले अधिकारविहीन श्रमिक वर्गको ठूलो हिस्सालाई आफ्नो कब्जामा लिएका थिए। त्यसैले, उनको आन्दोलनको कार्यभार ‘fâchés pas fachos’ अर्थात् संस्थापन पक्षसँग निराश भएका तर फासीवादी नभएका मतदाताहरूलाई अपील गर्नु थियो। यो प्राप्त गर्नका लागि मेलन्चनको शैलीले पाण्डित्यलाई उग्र वक्तृत्व र आक्रोशको यस्तो जीवन्त प्रस्तुतिसँग जोड्यो जसले अभिजात वर्गलाई विचलित बनाइदियो।

यही त्यो विचार थियो जसले सुरुमा रफिनलाई आकर्षित गर्‍यो। उनी उत्तरी फ्रान्सका एक पत्रकार र चलचित्र निर्माता हुन्। त्यस क्षेत्रमा उद्योगहरू बन्द हुनाले र सामाजिक विस्थापनले सुदूर दक्षिणपन्थीहरूको उदयलाई मलजल गरेको छ। सन् २०१७ मा उनी एउटा यस्तो श्रमिक वर्ग बाहुल्य क्षेत्रबाट राष्ट्रिय सभामा निर्वाचित भएका थिए, जहाँ मरिन ले पेनको ‘रासेम्बलमेन्ट नेसनल’ पार्टी प्रभावशाली बनेको छ। रफिनले लगातार ‘वाम-देशभक्त’ दृष्टिकोणको वकालत गर्दै आएका छन्। उनले आफूलाई एक सरल र सामान्य मान्छेको रूपमा प्रस्तुत गरे र एउटा आक्रामक वाक-शैली अपनाए।

उनको तर्क थियो कि वामपन्थीहरूले राष्ट्रिय प्रतीकहरूलाई पुनः आफ्नो बनाउनुपर्छ र साधारण गोरा मानिसहरूसँग उनीहरूले बुझ्ने भाषामै संवाद गर्नुपर्छ। यद्यपि उनले अक्सर सरसफाइको क्षेत्रमा काम गर्ने अश्वेत महिलाहरू जस्ता तल्लो तहका श्रमिकहरूको दैनिक जीवनलाई उजागर गरे तर उनले अल्पसङ्ख्यक सङ्घर्षहरूलाई गौण मान्दै खारेज गर्ने प्रवृत्ति देखाए।

उदाहरणका लागि, सन् २०१९ मा इस्लामफोबिया विरुद्धको र्‍यालीमा सहभागी हुन उनले अस्वीकार गरे र आफू फुटबल खेलमा जानुपर्ने बहाना बनाए। साथै, उनले स्पेनिस जनवादी वामपन्थीहरूले ट्रान्स अधिकारलाई समर्थन गरेकोमा आलोचना गरे जसलाई उनले समाज विभाजन गर्ने मुद्दाको रूपमा हेरेका थिए।

तर समय बित्दै जाँदा रफिन विस्तारै एलएफआईबाट टाढिंदै गए, किनकि मेलन्चन र उनको टोलीले यो (वाम-देशभक्त) दृष्टिकोणको सीमा र कमजोरीहरूलाई बुझ्न थाले। सन् २०१९ को युरोपेली चुनावको निराशाजनक नतिजाले ‘fâché pas facho’ रणनीतिको असफलतालाई उजागर गरिदियो। देशभक्तिपूर्ण अपीलहरू मार्फत एक बहुसङ्ख्यक समूह निर्माण गर्ने प्रयासले ती मानिसहरूलाई छुन सकेन, जसलाई विश्वस्त पार्ने यसको मुख्य लक्ष्य थियो।

वाम-देशभक्तिका सीमाहरू

यसको कारण बुझ्नका लागि लोकप्रियतावादले वास्तवमा के कुरालाई परिचालन गर्छ भन्ने कुरा हेर्नु आवश्यक छ। लोकप्रियतावाद केवल नेतृत्वको एउटा शैली मात्र होइन बरु राजनीतिको अग्रभागमा ‘अदृश्य’ महसुस गर्नेहरूलाई आवाज दिने माध्यम पनि हो। तर यी ‘अदृश्य’ मानिसहरू कुनै एउटै खास समूह होइनन्। उनीहरूलाई केवल सुदूर दक्षिणपन्थीलाई भोट दिनेहरूको रूपमा मात्र सीमित गर्न सकिंदैन।

रोजास-आन्द्रेज, माज्जोलीनी र कस्टोडीले सुदूर दक्षिणपन्थी मतदाताहरूलाई लालायित पार्नुपर्छ भनेर त भन्दैनन् तर उनीहरूले के मान्छन् भने मतदान नगर्नेहरू र सुदूर दक्षिणपन्थी मतदाताहरूको सांस्कृतिक प्रवृत्ति उस्तै हुन्छ र उनीहरू नै लोकप्रियतावादका खास समर्थक हुन्। यसले के तथ्यलाई छायाँमा पार्छ भने राजनीतिक ‘अदृश्यता’ का धेरै स्वरूप हुन्छन्। यो आर्थिक अस्थिरता, जातीय र लैङ्गिक तहगत संरचना र बहिष्कारका अन्य संयन्त्रहरूमा फैलिएको हुन्छ, जसलाई केवल असन्तुष्ट श्रमिकको छविमा मात्र सीमित गर्न सकिंदैन जसलाई अप्रत्यक्ष रूपमा ‘गोरा’ जातिको रूपमा मात्र कल्पना गरिन्छ।

आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्न नसक्दा वाम-देशभक्त दृष्टिकोण तीनवटा मोर्चामा असफल हुन्छ। पहिलो, यसले सुदूर दक्षिणपन्थी मतदाताहरूलाई आफ्नो तर्फ तान्न निकै सङ्घर्ष गर्नुपर्छ। व्यवहारगत रूपमा हेर्दा धेरै असन्तुष्ट गोरा श्रमिक वर्गका मतदाताहरू अझै पनि जेनोफोबिक-राष्ट्रवादकै दलदलमा छन् र वामपन्थको विकल्प प्रस्तुत गर्दा पनि निकै थोरैले मात्र आफ्नो पक्ष बदल्छन्। दोस्रो, सुदूर दक्षिणपन्थीहरूले निर्माण गरेको सङ्कीर्ण सामाजिक चेतनालाई चुनौती दिनुको सट्टा यसले उल्टै त्यसैलाई बढावा दिने र सामान्यीकरण गर्ने काम गर्छ। तेस्रो, यसले ती मुख्य जनसमूहहरूलाई टाढा पुर्‍याउँछ जसलाई गोलबद्ध गर्न वामपन्थीहरूलाई सबैभन्दा बढी खाँचो छ।

यो त्यही कुरा हो जुन मेलन्चनले अन्ततः बुझे। भोटको त्यो अप्रयुक्त भण्डार ग्रामीण क्षेत्रका गोराहरूको आक्रोशमा लुकेको थिएन। बरु यो मतदान नगर्ने समूहहरूमा थियो र फ्रान्सको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा विशेषगरी शहरी क्षेत्रका सीमान्तकृत जनसङ्ख्यामा जहाँ बढ्दो आर्थिक असुरक्षा र बहिष्कारका अन्य स्वरूपहरू एकआपसमा जेलिएका छन्। अर्थात्, उनको आन्दोलनले जातीय अल्पसङ्ख्यक, ‘क्विअर’ (queer), आप्रवासी र श्रमिक वर्गका युवाहरूलाई गोलबद्ध गर्न आवश्यक थियो। फ्रान्सेली सन्दर्भमा, एलएफआईका चुनावी रणनीतिकारहरूले तर्क गरे झैं यी समूहहरूको मतदानमा थोरै मात्र वृद्धि हुँदा पनि त्यसले नतिजालाई वामपन्थी बहुमतको पक्षमा ढल्काउन सक्छ।

मेलन्चनको नेतृत्वमा रफिनको सम्प्रभुतावादी अडानको विपरीत एलएफआईले आफूलाई पुनः परिभाषित गर्न थाल्यो। सेप्टेम्बर २०२० मा, मेलन्चनले आफ्नो राजनीतिक शब्दावलीमा एउटा नयाँ अवधारणा भित्र्याए: क्रियोलाइजेसन (मिश्रित संस्कृतिवाद)। मार्टिनिकन लेखक एडुआर्ड ग्लिसान्टको विचारलाई आधार मान्दै यो अवधारणाले शुद्ध र मौलिक पहिचानको विचारलाई अस्वीकार गर्दछ र त्यसको सट्टा विभिन्न संस्कृतिहरू बीचको मिलनबाट एउटा साझा पहिचानको उदय हुने कुरालाई स्वीकार गर्दछ।

यो अवधारणा आफैंमा ती औपनिवेशिक समाजहरूबाट उत्पत्ति भएको हो जहाँ दमन र प्रभुत्वका बीच विभिन्न भाषा र परम्पराहरू मिसिएका थिए, जसले अभिव्यक्ति र प्रतिरोधका नयाँ एवं मिश्रित रूपहरूलाई जन्म दियो। ‘क्रियोल’ दृष्टिकोणबाट हेर्दा, ‘जनता’ कुनै पहिले नै तय भइसकेको अस्तित्व होइन, बरु यो त निरन्तर बनिरहने प्रक्रिया हो। यो प्रक्रिया अक्सर द्वन्द्वपूर्ण सम्बन्धहरू, बसाइँसराइ र औपनिवेशिक विरासतहरूबाट प्रभावित हुन्छ तैपनि यसलाई आपसी अन्तर्सम्बन्ध र रचनात्मकताको इतिहासले जीवन्त बनाएको हुन्छ। मेलन्चनले बारम्बार दोहोर्‍याए झैं, ‘क्रियोलाइजेसन’ (मिश्रित संस्कृतिवाद) कुनै पूरा गर्नुपर्ने परियोजना होइन बरु यो एक जीवन्त यथार्थ र अवस्था हो जसले दैनिक जीवनलाई पहिले नै आकार दिइरहेको छ। यो न त कुनै ‘प्रयोगशालामा निर्मित’ कुरा हो, न त कुनै ‘उच्च कुलीन संस्कृति’ नै हो; बरु यसमा एक प्रकारको आधारभूत, भुइँतहको र अनियन्त्रित पक्ष लुकेको हुन्छ।

कस्टोडीले ‘क्रियोलाइजेसन’ (मिश्रित संस्कृतिवाद) लाई राष्ट्रिय पहिचानमाथि पुनर्विचार गर्ने एउटा आशाजनक तरिकाको रूपमा उल्लेख गरेका छन्। यद्यपि उनको व्याख्याले यसका पूर्ण प्रभावहरूलाई स्वीकार गर्न सकेन। किनभने यदि यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिने हो भने, क्रियोलाइजेसनले ती ‘अल्पसङ्ख्यक’ सङ्घर्षहरूलाई अँगाल्नुपर्ने हुन्छ जसलाई वामपन्थी-देशभक्त जनवादले अक्सर कम महत्त्व दिने गर्दछ। ‘फ्रान्स इन्सौमिस’ (एलएफआई) का लागि क्रियोलाइजेसनलाई स्वीकार गर्नुको अर्थ जातिवाद विरोधी, महिलावाद र क्वेअर अधिकारहरूलाई स्पष्ट रूपमा आत्मसात् गर्नु थियो। यसले ‘जनता’ लाई एक स्थिर राष्ट्रिय समूहको रूपमा मात्र नहेरी नयाँ ढङ्गले परिभाषित गर्‍यो। बरु, यस अभियानले फ्रान्सेली जनता र फ्रान्सेली राष्ट्र सांस्कृतिक जम्काभेट, द्वन्द्व र पुनर्संरचनाको एक निरन्तर प्रक्रियाको उपज भएको दाबी गर्न थाल्यो।

क्रियोलाइजेसन भर्सेस गणतन्त्रात्मक सार्वभौमिकता

फ्रान्स इन्सौमिस (France Insoumise) को नयाँ दृष्टिकोणले ठूलो हलचल पैदा गरेको छ किनभने यसले फ्रान्सेली राजनीतिक संस्कृतिको एउटा मुख्य आधार स्तम्भमाथि प्रहार गर्दछ: त्यो हो रङ्ग-भेदरहित नागरिकता र कडा धर्मनिरपेक्षतामा आधारित कठोर ‘गणतन्त्रात्मक सार्वभौमिकता’। गणतन्त्रले आफूलाई निष्पक्ष भएको दाबी त गर्दछ, तर यसमा भनिएको सार्वभौमिकताको सधैं एउटा निश्चित स्वरूप वा ‘अनुहार’ रहिआएको छ। व्यवहारमा हेर्ने हो भने यसले गोरो वर्णको, पुरुष, विषमलिङ्गी र धर्मनिरपेक्ष बनाइएको इसाई धर्मलाई केन्द्रमा राख्छ। यो एक यस्तो प्रभावशाली मानक हो जसले कसलाई आफ्नो मान्ने र कसलाई अदृश्य बनाउने भन्ने कुरा निर्धारण गर्दछ।

यो कुरा फ्रान्सका शहरहरूलाई घेरेका उपनगरहरूभन्दा स्पष्ट अन्यत्र कतै देखिंदैन जसलाई ‘बान्लियु’ भनेर चिनिन्छ। आधिकारिक रूपमा फ्रान्समा कुनै अल्पसङ्ख्यकहरू छैनन् केवल समान नागरिकहरू मात्र छन्। तर वास्तविकतामा जातिवादको सिकार भएका बासिन्दाहरूको बाहुल्य रहेका यी श्रमजीवी वर्गका उपनगरहरूलाई गणतन्त्रको आन्तरिक अवरोधको रूपमा व्यवहार गरिन्छ: जहाँ आक्रामक प्रहरी निगरानी गरिन्छ, उनीहरूलाई कलङ्कित गरिन्छ र उनीहरूका आवाजहरूलाई ठूलो मात्रामा दबाइन्छ।

क्रियोलाइजेसनले यो भ्रमलाई प्रत्यक्ष रूपमा चुनौती दिन्छ। यसले जोड दिन्छ कि गणतन्त्रको तथाकथित ‘तटस्थ’ आधार वास्तवमा जातीय, लैङ्गिक र सांस्कृतिक पूर्वाग्रहहरूले भरिएको छ। यद्यपि यसले सार्वभौमिकताको विचारलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्ने प्रयास भने गर्दैन। जातिवाद, लैङ्गिक विभेद र समलिङ्गी द्वेषको अस्तित्वबोध गर्नु र तिनीहरू विरुद्ध लड्नुले सार्वभौमिकतालाई खतरामा पार्दैन। बरु यसले यसभित्र लुकेका बहिष्कारहरूलाई उजागर गर्छ र यसलाई अझ समावेशी आधारमा पुनः निर्माण गर्ने माध्यम प्रदान गर्दछ। यस अर्थमा, ‘फ्रान्स इन्सौमिस’ को दृष्टिकोणले सामाजिक समानता, जातीय न्याय र क्वेअर अधिकारका मागहरूलाई समेटेर ‘जनता’ को एक बृहत् र बहुआयामिक पहिचान निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

रोजास-आन्द्रेज, माज्जोलिनी र कस्टोडी जस्तै हामी पनि यो कुरालाई काट्न सक्दैनौं कि ‘जनता’ र ‘राष्ट्र’ प्राय:जसो एक-अर्कामा जेलिएका हुन्छन्। तर क्रियोलाइज्ड लोकप्रियतावादले ‘राष्ट्रिय-लोकप्रिय’ (नेशनल-पपुलर) धारणालाई फरक ढङ्गले बुझ्ने गर्दछ। वास्तवमा, क्रियोल दृष्टिकोणले एक प्रकारको ‘क्रियोल देशभक्ति’ लाई सङ्केत गर्दछ, जसले ल्याटिन अमेरिकाको ऐतिहासिक जनवादलाई परिभाषित गरेको थियो। यसमा राष्ट्रिय मुक्तिलाई सबाल्टर्नको सङ्घर्षबाट अलग गर्न सकिंदैन।

गेतुलियो वर्गासले साम्बालाई ब्राजिलको राष्ट्रिय प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्नु र ‘ब्ल्याक मडोना’ लाई उच्च स्थान दिनु, जुआन डोमिङ्गो पेरोनले ‘काबेचितास नेग्रास’ भनिने जातीय विभेदमा परेका गरिबहरूलाई स्थान प्रदान गर्नु र इभो मोरालेसले ‘बहुराष्ट्रिय सम्प्रभुता’ का लागि गरेको आह्वान, यी सबैले एउटै ‘क्रियोलाइजिङ’ आवेगलाई व्यक्त गरेका थिए। यी प्रत्येकले जन-सम्प्रभुता, सांस्कृतिक सामना र उत्पीडित वर्गको सङ्घर्षलाई एउटा बहुआयामिक अपनत्वको भावनामा बुन्ने प्रयास गरे। यी परियोजनाहरू असमान, विरोधाभासपूर्ण र अपूर्ण थिए। यद्यपि उनीहरूले पहिले नै एक प्रकारको ‘क्रियोलाइज्ड सार्वभौमिकता’ को अभ्यास गरिसकेका थिए जसको कल्पना गर्न युरोपले अझै पनि सङ्घर्ष गरिरहेको छ।

हाम्रो तर्क यो छ कि लाक्लाउ र ग्राम्सीको पनि यही दृष्टिकोण थियो। लाक्लाउका लागि लोकप्रियतावाद भनेको विभिन्नताहरूलाई मेटाउने कुनै विश्वव्यापी उपदेश लाद्नु होइन बरु एक ‘मायावी सार्वभौमिकता’ को निर्माण गर्नु हो, जसले पिछडिएका र दबाइएकाहरूलाई समावेश गर्नका लागि आफ्नै सीमाहरूमाथि निरन्तर प्रश्न उठाउँछ। ग्राम्सीलाई पनि यसै प्रकाशमा बुझ्न सकिन्छ। उनी ‘राष्ट्रिय-लोकप्रिय’ का सिद्धान्तकार हुन्, तर सँगसँगै ‘सबाल्टर्नटी’ का पनि हुन्। जब ग्राम्सी राष्ट्रिय-लोकप्रियको कुरा गर्छन्, यो अवस्थित सामान्य चेतना वा राष्ट्रिय पहिचानमा समाहित हुने आह्वान होइन। बरु, यो त दबिएका वा उत्पीडित समूहका लागि एक नयाँ, समावेशी प्रति-वर्चश्वता (काउन्टर हेजिमनी) निर्माण गर्ने रणनीति हो।

युरोपेली वामपन्थीहरूका लागि यसका प्रभावहरू

फ्रान्सेली सन्दर्भले सम्पूर्ण युरोपका वामपन्थीहरूका लागि धेरै पाठहरू प्रदान गर्दछ। पहिलो, अति-दक्षिणपन्थी मतदाताहरूलाई सजिलै परिवर्तन गर्न सकिने रूपमा हेरिनुहुँदैन। श्रमजीवी मानिसहरू माझ अति-दक्षिणपन्थीहरू प्रतिको समर्थन पक्कै पनि अपरिवर्तनीय छैन तर अति-दक्षिणपन्थी राष्ट्रवादी शैलीको नक्कल गर्नाले न त ती मतदाताहरूलाई फिर्ता ल्याउन सकिन्छ न त राजनीतिबाट बहिष्कृत महसुस गर्ने र मतदानमा सहभागी नहुनेहरूलाई नै परिचालन गर्न सकिन्छ।

दोस्रो, वामपन्थीहरूले भिन्नता वा विविधतालाई कमजोरी नभई रणनीतिक शक्तिको रूपमा आत्मसात् गर्न सिक्नुपर्छ। क्वेयर (queer), जातिवाद विरोधी र महिलावादी मागहरू अतिरिक्त विषयहरू मात्र होइनन्। यी त मतदानमा सहभागी नहुनेहरूलाई परिचालन गर्न र बहुलवादमा आधारित एक बृहत् जन-पहिचान पुनः निर्माण गर्नका लागि निर्णायक पक्षहरू हुन्।

तेस्रो, एक नवीकृत वामपन्थी परियोजनाले भुइँतहबाट उठ्ने ‘बहुल सार्वभौमिकता’ लाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ। यसको अर्थ यस्ता गठबन्धनहरू निर्माण गर्नु हो जसले विभिन्न सङ्घर्षहरूलाई एकताबद्ध गर्छन्, विभाजित समुदायका मागहरूलाई साझा भाषामा अनुवाद गर्छन् र तल्लो तहबाटै एक खुला सार्वभौमिकताको उदय हुन दिन्छन्।

चौथो, वामपन्थीहरूले एउटा ‘क्रियोल राष्ट्र’ को परिकल्पना गर्नुपर्छ। देशभक्तिका सन्दर्भहरू समयको सीमाभन्दा बाहिर वा सधैं शुद्ध हुँदैनन्। राष्ट्रहरू त जम्काभेट, द्वन्द्व र पुनर्संरचनाबाट आकार लिने जीवित मिश्रणहरू हुन्। राष्ट्रको क्रियोल आयामलाई आत्मसात् गर्नुको अर्थ यसलाई एक अधुरो र निरन्तर चलिरहने प्रयोगको रूपमा हेर्नु हो।

अन्त्यमा, वामपन्थीहरूले जनताको बुद्धिमत्तालाई कहिल्यै पनि कम आँक्नुहुँदैन। लोकप्रियतावाद भनेको केवल सँगै बसेर जाँड-रक्सी पिउनु वा साधारण भाषामा बोल्नु मात्र होइन। यदि साथमा नयाँ समाजको ठोस परिकल्पना छैन भने श्रमजीवी वर्गको शैलीलाई सतही रूपमा नक्कल गर्नु तुरुन्तै बनावटी वा अप्रामाणिक महसुस हुन सक्छ।

जनताको पुनर्गठन, राष्ट्रको पुनर्कल्पना

संक्षेपमा भन्दा, रफिन र मेलन्चन बीचको विभाजन ‘फ्रान्स इन्सौमिस’ ले ‘वामपन्थी देशभक्ति’ बाट लिएको मोडसँगै स्पष्ट भयो। तैपनि, यस परिवर्तनको अर्थ पार्टीले ‘राष्ट्रिय-लोकप्रिय’ को अवधारणालाई पूर्ण रूपमा त्याग्यो भन्ने होइन। वास्तविक भिन्नता त प्रत्येकले राष्ट्रलाई कसरी बुझ्छन् भन्ने कुरामा निहित छ: सम्प्रभुतावादी मार्गले यसलाई स्थिर, सजातीय र शुद्ध रूपमा हेर्दछ। जबकि क्रियोलाइजेसन दृष्टिकोणले जनता-राष्ट्रलाई गतिशीलता, घर्षण र सिर्जनाको प्रक्रियामा कल्पना गर्दछ।

सम्प्रभुतावादबाट क्रियोलाइजेसनतर्फको यात्रा महत्त्वाकाङ्क्षी लाग्न सक्छ। तैपनि यो दुई अर्थमा आवश्यक छ। एउटा नैतिक पक्ष हो– यदि वामपन्थीले बहिष्कारवादी सामान्य चेतनासामु आत्मसमर्पण गर्छ भने वामपन्थीको अस्तित्व नै के बाँकी रहन्छ र ? यो रणनीतिक रूपमा पनि बुद्धिमानी कदम छ। क्रियोलाइजिङ जनवादले ती मानिसहरू माझ पुग्न सक्छ जसलाई सम्प्रभुतावादी कल्पनाले पछाडि छोडिदिन्छ जस्तै मतदानमा सहभागी नहुनेहरू, जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेकाहरू, जातिवादको सिकार भएकाहरू र क्वेयर समुदाय। आजको युरोपेली वामपन्थीका लागि यो नै अगाडि बढ्ने एकमात्र बाटो हुन सक्छ।

(ज्याकोबिनबाट)