‘बाँदरहरू पारिस्थितिक प्रणालीको हिस्सा हुन्, मार्ने होइन व्यवस्थापन गर्ने हो’

सद्दे आँखाले हेर्न नसकिने एउटा भिडियो भाइरल छ, बाँदरलाई तड्पाउँदै मारिएको । एउटी आमा बाँदर र बच्चासमेतलाई थुनिएको कारुणिक दृश्य त्यसमा देखिन्छ । अन्य बाँदरलाई कुकुरले टोकाउँदै र लाठीले निर्ममतापूर्वक हिर्काउँदै मारिएको छ ।

यो भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएपछि धेरैले यसलाई ‘जघन्य अपराध’को संज्ञा दिएका छन् । कतिपयले भने ‘बाली खाने बाँदरलाई मार्नु सामन्य हो’ भनी तर्क राखेका छन् ।

एकातिर वन्यजन्तुमाथि हुने यस्ता जघन्य हिंसा बढ्दैछ, अर्कोतिर किसानको बालीनाली जोगाउन कठिन भइरहेको अवस्था पनि छ । कतिपय ठाउँमा वन्यजन्तुले बालीनाली खाइदिएपछि उठिबास लाग्ने स्थिति रहेको पाइन्छ ।

यसै सेरोफेरोमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, प्राणीशास्त्र केन्द्रीय विभागका सह–प्राध्यापक तथा वन्यजन्तुविज्ञ डा. लक्ष्मण खनालसँग सुमित्रा लुइटेलले कुराकानी गरेकी छिन् । खनाल बाँदरहरू समेतका वन्यजन्तुको विविधता, वितरण, व्यवहार आदिका विषयमा अध्ययन गर्ने वन्यजन्तुविज्ञ हुन् ।

आधा दर्जन बाँदरलाई क्रूर मारिएको भिडियो आएसँगै सो बाँदर संरक्षित बाँदर भनी तपाईंले एउटा फेसबुक पोस्ट गर्नुभएको छ नि ?

भाइरल भिडियोमा देखिएको बाँदर रातो बाँदर होइन, आसामी/पहरे बाँदर हो—कालो रङ, ठूलो आकार, पहरोमा बस्ने, सानो समूह (८ देखि ३० को संख्यामा ) । यो हानिकारक सूचीमा छैन, पूर्ण संरक्षित छ ।

यी बाँदरलाई मारेको अवस्थामा कुनै दण्ड सजाय हुनसक्छ ?

नेपालको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ को अनुसूची–१ मा सूचीकृत संरक्षित स्तनधारी प्राणीहरूमा आसामी बाँदर पनि पर्छ, जसलाई पहरे बाँदर, कालगाडा, टुप आदि नामले चिनिन्छ । यो प्रजाति नेपालमा कम संख्यामा छ, अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघको रेड लिस्टमा संकटको नजिक छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

आधा दर्जन बाँदरलाई तड्पाउँदै क्रुरतापूर्वक ह’त्या

यसलाई मार्नु संरक्षित वन्यजन्तु हत्या अन्तर्गत पर्छ, जसमा ५ देखि १५ वर्षसम्म कैद र जरिवाना हुन सक्छ । भिडियोमा देखिएको क्रूरता पशु क्रूरता पनि हो, जसमा मुलुकी अपराध संहिताको प्रावधान लागू हुन्छ।

सरकारले हालै मात्र बाँदर लगायत केही वन्यजन्तुलाई ‘कृषि हानिकारक’ भनी धपाउन र त्यस क्रममा मारिए कानुन नलाग्ने भनेको छ नि ?

सरकारले २०८१ माघमा पहिलो पटक र २०८२ माघ २९ मा पुनः राजपत्रमा जंगली रातो बाँदरलाई एक वर्षका लागि कृषि हानिकारक वन्यजन्तु घोषणा गरेको छ । यसअनुसार निजी खेतबारीमा पसेका रातो बाँदरलाई लखेट्न, धपाउन वा पक्रन पाइन्छ । लखेट्ने क्रममा मरेमा, स्थानीय सरकारलाई जानकारी दिएर मुचुल्का उठाएपछि कानुनी कारबाही हुँदैन ।

तर यसले क्रूर हत्या, यातना वा समातेर मार्न अनुमति दिँदैन । राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षित क्षेत्रभित्र यो नियम लागू हुँदैन । पक्रिएका बाँदरलाई वन कार्यालयमा बुझाउनुपर्छ ।

किसानको बालीनाली खाएर हैरान भएपछि लखेट्ने, मार्ने गरेको देखिन्छ । यसलाई धेरैले सही पनि भन्ने गरेको पाइन्छ त ?

बाँदरहरू पारिस्थितिकी प्रणालीको हिस्सा हुन् । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बीउ वितरण गर्छन्, चितुवा, निरबिरालोको आहारा बन्छन् । यदि बाँदर घटे भने मांसाहारी जनावरहरूले मानव आक्रमण बढाउन सक्छन् । रातो बाँदरले ठूलो क्षति गर्छ ठूलो समूह ५०–१०० को समूहमा हिँड्छ । तर, आसामी कम हानिकारक, लजालु, डराउने स्वभावको हुन्छ । प्रतिशोधात्मक हत्या समाधान होइन ।

मार्दा बाँदर समूहमा त्रास र आक्रामकता बढ्छ—स्थानीयलाई (वशेष गरी महिला/बालबालिकालाई आक्रमण गर्ने जोखिम बढ्छ । त्यसो भए बाँदर पनि जोगाउने र बालीनाली पनि जोगाउने कुनै वैज्ञानिक तरिका छ ?

वन्यजन्तु मार्नु पछौटे र अवैज्ञानिक तरिका हो । यसलाई व्यवस्थापन गर्ने हो । बाँदर बालीनालीमा पस्नु भनेको भोक मेट्नका लागि हो । जब जंगलमा उनीहरूलाई भोकमरीको समस्या हुन्छ, खानेकुरा खोज्दै बालीनालीमा प्रवेश गर्छ । तिनीहरूलाई थाहा हुँदैन यो किसानले रोपेका हुन्, उनीहरूको मात्र हुन् ।

तिनीहरूको अज्ञानतामा मान्छे मूर्ख बन्नु भएन । यसको सहज व्यवस्थापन भनेको वनजंगललाई संरक्षित गर्ने । फलफूल आदि रोपिदिने हो । यस्तै आफ्नो खेत वरिपरि तारबार, काँडेदार बिरुवा लगाउन सकिन्छ । यससँगै बाँदरको बन्ध्याकरण जस्ता कार्यक्रम पनि गर्न सकिन्छ ।

समुदाय स्तरमा पहरा, सचेतना फैलाउनु जरुरी छ । राज्यले एकीकृत योजना ल्याउनुपर्छ, वासस्थान व्यवस्थापन, क्षतिपूर्ति प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । किसानको दु:ख बुझिन्छ, तर ‘मार्न पाइन्छ्’ भन्ने गलत सन्देश फैलियो । सरकारले स्पष्ट सूचना दिए पनि क्रूरता अनुमति दिएको छैन ।