अमेरिका-इरान युद्धको राप र चीनको मौन विजय

विश्व–राजनीति अहिले एक अत्यन्तै जटिल मोडमा उभिएको छ, जहाँ अमेरिका र इरान बीचको बढ्दो तनाव र युद्धले विश्वको ध्यान खिचिरहेको छ। धेरैजसो विश्लेषक यो युद्धमा कसले बढी बम बर्साउँछ वा कसले रणनीतिक रूपमा बढी क्षति पुर्‍याउँछ भन्ने भौतिक कुरामा मात्र केन्द्रित छन्। तर, यो द्वन्द्वको पर्दा पछाडि एउटा यस्तो खेलाडी छ, जो युद्धको मैदानमा प्रत्यक्ष रूपमा नउत्रिएरै पनि वास्तविक विजेता बनिरहेको छ र त्यो देश हो चीन।

चिनियाँ रणनीतिकारहरूका अनुसार युद्ध जित्ने सबैभन्दा उत्तम तरिका भनेकै विपक्षीलाई कमजोर बनाएर युद्ध नगरी विजय प्राप्त गर्नु हो। अमेरिका र इरान एकअर्काको शक्ति क्षीण पार्न व्यस्त भइरहँदा चीनले आफ्नो आर्थिक र राजनीतिक आधारलाई विश्वभर झनै मजबूत बनाइरहेको छ। यो कुनै संयोग नभएर चीनको हजारौं वर्ष पुरानो सामरिक सिद्धान्त ‘सुन जु’ को ‘आर्ट अफ वार’ मा आधारित एउटा सुझबुझपूर्ण चाल हो, जसले शत्रुलाई आफ्नै भारले थिच्ने रणनीति लिन्छ।

यसैबीच, युद्ध रोक्नका लागि भएका पछिल्ला कूटनीतिक प्रयासहरू झनै निराशाजनक देखिएका छन्। पाकिस्तानको मध्यस्थतामा इरान र अमेरिका बीच १० बुँदे सहमति भई दुई हप्ताको युद्धविराम गर्ने घोषणा गरिएको भए तापनि त्यसलाई इजरायलले पूर्णतः लत्याइदिएको छ। लेबनानमा १० घण्टा पनि नबित्दै इजरायलले गरेको भयानक बमबारीले यो युद्धविरामलाई कागजमा मात्र सीमित तुल्यायो।

इरान र अमेरिका दुवै पक्ष कतिपय अवस्थामा युद्ध अन्त्यको प्रयासमा देखिए पनि इजरायल यसमा मुख्य बाधक बनेर उभिएको छ। हालै मात्र पाकिस्तानको इस्लामावादमा अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्स सहितको टोली र इरानी विदेश मन्त्री बीच भएको वार्ता समेत परिणामविहीन देखिएको छ। यसले अमेरिकी कूटनीतिको असफलतालाई स्पष्ट पारेको छ, जहाँ अमेरिका कुनै अज्ञात बाध्यताका कारण इजरायलको पछाडि लाग्दा आफैं कमजोर बन्ने बाटोमा धकेलिएको देखिन्छ।

यो द्वन्द्वको भित्री पाटो हेर्ने हो भने, इजरायल ‘ग्रेटर इजरायल’ को सपना साकार पार्न चाहन्छ भने इरान मध्यपूर्वमा एक क्षेत्रीय महाशक्तिको रूपमा स्थापित हुन दृढ छ। अमेरिकाको मुख्य स्वार्थ मध्यपूर्वमा ‘पेट्रो डलर’ को वर्चस्व कायम राख्नु हो भने चीन र रूसको साझा रुचि ‘डी-डलराइजेसन’ मार्फत अमेरिकी डलरको साम्राज्य ढाल्नु र अमेरिकालाई विश्व मञ्चमा कमजोर बनाउनु रहेको छ।

चीनको यो रणनीतिक सफलतालाई बुझ्न उसको ‘विन-विन’ सिद्धान्त र यसले पार्ने दीर्घकालीन प्रभावलाई हेर्नुपर्छ। अमेरिकाले अहिले आफ्नो ‘ह्यामर’ रणनीति अपनाइरहेको छ, जसको अर्थ हो कुनै पनि विश्वव्यापी समस्यालाई केवल सैन्यशक्ति वा बमको प्रयोग गरेर समाधान गर्ने हतारो देखाउनु। तर, चीनले भने धैर्यका साथ परिस्थिति विकसित हुन दिन्छ र विपक्षीहरू आपसमा जुधेर पूर्ण रूपमा थाकेपछि आफ्नो शान्तिपूर्ण प्रभाव विस्तार गर्छ।

यदि अमेरिकाले इरानमाथि पूर्ण विजय हासिल गरे पनि चीनलाई कुनै घाटा छैन, किनकि अमेरिकाले यो महँगो युद्धका लागि पुनः खरबौं डलर ऋण लिनुपर्ने हुन्छ। अमेरिकाको राष्ट्रिय ऋण अहिले ३६ ट्रिलियन डलर भन्दा माथि पुगिसकेको छ र यसको ठूलो हिस्सा चिनियाँ स्वामित्वमा रहेका ऋणपत्रहरूमा आधारित छ। अमेरिकाले जति धेरै युद्धमा खर्च गर्छ, उसको आन्तरिक वित्तीय प्रणाली त्यति नै कमजोर हुँदै जान्छ, जसले अन्ततः चीनलाई विश्वव्यापी आर्थिक प्रतिस्पर्धामा अझ शक्तिशाली र निर्णायक बनाउँछ।

अर्कोतर्फ, यदि अमेरिका इरानसँगको युद्धमा असफल भएर मध्यपूर्वबाट लज्जास्पद रूपमा पछि हट्नुपर्ने अवस्था आयो भने, त्यो चीनका लागि अझ ठूलो ऐतिहासिक अवसर हुनेछ। विश्वको तेल व्यापारमा लामो समयदेखि कायम रहेको ‘पेट्रो डलर’ प्रणाली अमेरिकी वैश्विक शक्तिको मुख्य मेरुदण्ड हो। इरानले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ लाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेर वा अमेरिकी सुरक्षाको ग्यारेन्टीलाई सैन्य चुनौती दिएर यो वित्तीय प्रणालीलाई कमजोर बनाइरहेको छ।

विश्वका धेरै उदीयमान देशहरूले अमेरिकी डलरको विकल्प खोजिरहेका बेला चीनले आफ्नो मुद्रा ‘युआन’ लाई तेल व्यापारको वैकल्पिक माध्यम बनाउन निकै आक्रामक रूपमा खोजिरहेको छ। साउदी अरब, रूस र इरान जस्ता ठूला तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले विस्तारै युआनमा व्यापार गर्न थाल्नुले अमेरिकी डलरको विश्वव्यापी एकाधिकार र वित्तीय साम्राज्य अन्त्य हुने स्पष्ट संकेत गर्दछ, जुन वास्तवमा चीनको ठूलो रणनीतिक र आर्थिक जित हो।

चीनको महत्त्वाकांक्षी ‘बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ’ परियोजनामा इरानको भौगोलिक अवस्थिति र ऊर्जा भण्डार अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। इरानलाई चीनले मध्यपूर्व, मध्य एसिया र युरोप जोड्ने एउटा प्रमुख सेतु र ऊर्जाको सुनिश्चित केन्द्रको रूपमा हेरेको छ। सन् २०२१ मा चीन र इरान बीच भएको ४०० बिलियन डलरको २५ वर्षे रणनीतिक साझेदारीले यो सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ र औपचारिक बनाएको छ।

अमेरिकाले इरानमाथि जतिसुकै कठोर प्रतिबन्ध लगाए पनि चीनले इरानी तेल खरिद गरिरहेको छ, जसले इरानको अर्थव्यवस्थालाई पतन हुनबाट टिकाइराख्न मद्दत गरेको छ। अमेरिकाले इरानलाई कमजोर पार्न जति बढी दबाब र सैन्य धम्की दिन्छ, इरान त्यति नै बढी चीनको आर्थिक छाता र सामरिक प्रभावभित्र पूर्ण रूपमा पर्न बाध्य हुन्छ। यसरी अमेरिकाको कट्टर शत्रु इरान विस्तारै चीनको एक अटल र आश्रित साझेदार बन्न पुगेको छ, जुन अमेरिकी विदेश नीतिको एक ठूलो रणनीतिक विफलता मान्न सकिन्छ।

विश्वका धेरै विकासोन्मुख देशहरूले अमेरिकाको यो आक्रामक र हस्तक्षेपकारी सैन्य शैलीलाई निकै नजिकबाट र संशयका साथ नियालिरहेका छन्। धेरै राष्ट्रहरूमा यो गहिरो डर पैदा भएको छ कि यदि उनीहरूले कुनै दिन अमेरिकी स्वार्थ विपरीत काम गरे भने कुनै पनि बहानामा बमबारी वा आर्थिक प्रतिबन्धको शिकार हुन सक्छन्। यसैले गर्दा ती देशहरू विकल्पको रूपमा चीनको ‘साझेदारी’ प्रस्तावप्रति झनै आकर्षित भइरहेका छन्।

चीनको कूटनीतिक प्रस्ताव सरल छ- हामी तपाईंको पूर्वाधार निर्माण गर्छौं, सडक र बन्दरगाह बनाउँछौं र तपाईंको आन्तरिक राजनीतिक मूल्य-मान्यतामा कुनै हस्तक्षेप गर्दैनौं। चीनले आफूलाई ‘अहस्तक्षेपकारी’ र विकासमुखी शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्दा अफ्रिका, दक्षिणपूर्वी एसिया र ल्याटिन अमेरिकाका देशहरू विस्तारै अमेरिकी खेमा छोडेर चिनियाँ प्रभाव क्षेत्रमा प्रवेश गरिरहेका छन्। अमेरिकी सुरक्षाको भरोसा टुट्दै जानु र चिनियाँ विकासको मोडल लोकप्रिय हुनुले विश्व शक्ति सन्तुलनमा ठूलो र अपरिवर्तनीय परिवर्तन ल्याएको छ।

इतिहासलाई हेर्ने हो भने पनि शक्तिशाली राष्ट्रहरू आपसमा लडेर कमजोर हुँदा सधैं तेस्रो शक्तिको उदय भएको धेरै उदाहरण छन्। प्राचीन ग्रीसमा एथेन्स र स्पार्टा बीचको लामो २७ वर्षे युद्धले दुवैलाई क्षत–विक्षत बनायो, जसको फाइदा उठाएर म्यासेडोनियाका फिलिप र महान् सिकन्दरले सजिलै आफ्नो साम्राज्य विस्तार गरे।

त्यसैगरी, पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा बेलायत र जर्मनी जस्ता पुराना शक्तिहरू आपसमा जुधेर कमजोर भएपछि नै अमेरिका विश्वको नयाँ निर्विकल्प महाशक्ति बनेको थियो। अहिलेको परिप्रेक्ष्यमा अमेरिका एथेन्स जस्तै छ भने इरान स्पार्टा जस्तै आक्रामक र चीन भने म्यासेडोनियाको भूमिकामा अत्यन्तै धैर्यका साथ आफ्नो पालो पर्खिरहेको छ।

चीनले अरूलाई युद्धको दलदलमा होमेर आफू भने भित्रभित्रै उच्च प्रविधि, डिजिटल पूर्वाधार र सैन्य आधुनिकीकरणमा व्यापक लगानी गरिरहेको छ, जसले गर्दा भविष्यको विश्व व्यवस्थामा उसको स्थान निर्विकल्प र सुरक्षित देखिन्छ।

अमेरिकामा अहिले कुनै सुस्पष्ट दीर्घकालीन राष्ट्रिय योजनाको अभाव देखिएको छ, जहाँ राजनीति केवल तत्कालको स्वार्थमा केन्द्रित छ। त्यहाँको शासन व्यवस्था प्रायः क्षणिक आवेगपूर्ण निर्णय र अर्को निर्वाचनको परिणामलाई लक्षित गरी लोकप्रियतावादी कुरामा मात्र चलाइने गरिन्छ। इरानमाथि बम खसाल्ने र आक्रमण गर्ने निर्णय त सजिलै भयो, तर त्यसपछिको ‘प्लान बी’ वा युद्धपछिको स्थिरता के हो भन्नेमा अमेरिकी नेतृत्व कतै पनि स्पष्ट छैन।

अर्कोतिर चीनले आफ्नो १५औं ‘पञ्चवर्षीय योजना’ मार्फत आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, हरित ऊर्जा र उच्च शिक्षामा व्यापक सुधार ल्याउने स्पष्ट लक्ष्यका साथ काम गरिरहेको छ। अमेरिका युद्धमा खरबौं डलर स्वाहा पारिरहँदा चीनले ती अमूल्य स्रोतहरूलाई सेमिकन्डक्टर र भविष्यका उद्योगहरूमा खर्च गरिरहेको छ। एउटा राष्ट्र सैन्य विनाशको बाटोमा छ भने अर्को भविष्य निर्माणको बाटोमा, र यही भिन्नताले नै आउने दशकहरूमा विश्वको नेतृत्व कसले गर्छ भन्ने कुराको अन्तिम निर्धारण गर्ने निश्चित छ।

तेलको राजनीति र ऊर्जा सुरक्षामा पनि चीनले यो द्वन्द्वबाट ठूलो सामरिक फाइदा उठाइरहेको छ। विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तेल आयातकर्ता हुनुको नाताले चीनलाई आफ्नो विशाल उद्योग चलाउन सस्तो ऊर्जाको निरन्तर आवश्यकता छ। इरानमाथिको अमेरिकी प्रतिबन्धले गर्दा इरानले आफ्नो तेल विश्व बजार मूल्य भन्दा निकै सस्तो दरमा केवल चीनलाई बेच्न बाध्य भएको छ।

यसले गर्दा चिनियाँ उत्पादनमूलक उद्योगहरूले अन्य देशको तुलनामा कम लागतमा सामान उत्पादन गर्न सकिरहेका छन्, जसले विश्व बजारमा चिनियाँ सामानको एकाधिकार र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाएको छ।

अमेरिकाले इरानलाई आर्थिक रूपमा अपाङ्ग बनाउन खोज्दा अनपेक्षित रूपमा चीनले सस्तो तेल पाएर आफ्नो औद्योगिक विकासको गतिलाई झनै तीव्र बनाएको छ। यो युद्धले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई महँगी र ऋणको भार बोकाएको छ भने चीनलाई ऊर्जा सुरक्षा र ठूलो औद्योगिक लाभ प्रदान गरेको छ।

अन्त्यमा, हामी अहिले ‘युनिपोलर’ विश्वबाट धेरै शक्ति केन्द्रहरू भएको ‘मल्टिपोलर’ विश्वतर्फको संक्रमणकालीन र चुनौतीपूर्ण चरणमा छौं। ब्रिक्स र सांघाई सहयोग संगठन जस्ता संस्थाहरूको विस्तारले अमेरिकी नेतृत्वको जी-७ र नाटोको पुरानो प्रभुत्वलाई सिधै चुनौती दिइरहेका छन्। साउदी अरब, इजिप्ट र यूएई जस्ता अमेरिकाका पुराना मित्र देशहरूले पनि विस्तारै ब्रिक्समा जोडिनुले विश्वको आर्थिक केन्द्रबिन्दु पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सरिरहेको स्पष्ट सन्देश दिन्छ।

यो ऐतिहासिक परिवर्तनलाई अमेरिका-इरान युद्धले उत्प्रेरकको रूपमा अझ तीव्र बनाएको छ। अमेरिकाले आफूलाई विश्वको प्रहरी ठान्दा आफ्नै आर्थिक जग र नैतिक आधार गुमाउँदै गएको छ भने चीनले आफूलाई एक जिम्मेवार, स्थिर र विकासप्रेमी शक्तिको रूपमा विश्वसामु स्थापित गर्न सफल भएको छ।

तसर्थ, अमेरिका र इरान बीचको यो युद्धमा जोसुकैले क्षणिक जितको दाबी गरे पनि वास्तविक र दीर्घकालीन रणनीतिक फाइदा भने चीनले नै उठाएको छ। युद्ध सकिंदा अमेरिका आर्थिक रूपमा थकित, विभाजित र ऋणले थिचिएको हुनेछ भने इरान केवल अस्तित्व जोगाउन संघर्षरत रहनेछ। तर चीन भने यो समयमा अझ बढी आर्थिक आत्मविश्वास, प्रविधिको पकड र विश्वव्यापी कूटनीतिक प्रभावका साथ विश्व मञ्चमा नयाँ नायकको रूपमा उभिनेछ।

यो केवल भाग्य वा संयोग नभई एक निकै गहिरो र प्राचीन सामरिक बुद्धिमताको सफल कार्यान्वयनको परिणाम हो। इतिहासले बारम्बार देखाउँछ कि जो धैर्यवान् छ र जसले आफ्ना विपक्षीलाई आपसमा जुधाएर आफू बाहिर बस्न सक्छ, उही नै अन्तिम विजेता बन्छ। अमेरिका युद्ध लडिरहेको छ, इरान अस्तित्वको लडाइँमा छ, तर चीन भने कुनै पनि क्षति विना निर्विवाद रूपमा यो युद्ध जितिरहेको छ।