जिराफ : संसारको अग्लो जनावरका ९ रोचक रहस्य

जिराफ पृथ्वीको सबैभन्दा अनौठा, सुन्दर र आकर्षक जनावरमध्ये एक हो । जिराफको लामो घाँटी, अग्लो शरीर, ठूल–ठूला धब्बा र शान्त स्वभावले सधैं मानिसको ध्यान खिच्दै आएको छ । नेपालमा जिराफ प्राकृतिक रूपमा पाइँदैनन् । यी मुख्य रूपमा अफ्रिकाका सवाना क्षेत्रमा मात्र देखिन्छन् । अफ्रिकाको खुला मैदानमा यिनीहरूको वास्तविक सौन्दर्य देख्न सकिन्छ ।

जिराफ केवल सुन्दर मात्र होइनन्, उनीहरू पर्यावरणीय सन्तुलनमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । उनीहरू उच्च रूखका पात खाएर वनस्पतिको वृद्धि नियन्त्रण गर्छन् र टाढाबाट खतरा देखेर अन्य जनावरहरूलाई समेत सतर्क गराउँछन् ।

१. अफ्रिकाको सवाना क्षेत्रमा बसोबास

जिराफहरू मुख्य रूपमा अफ्रिकाका सुक्खा सवाना, खुला मैदान र हल्का जङ्गल क्षेत्रमा बस्छन्। यी क्षेत्रहरूमा एकेसिया रूख र झाडीहरू प्रशस्त पाइन्छन्, जुन उनीहरूको मुख्य खाना र आश्रय हो ।

नेपाल वा अन्य एसियाली देशमा जिराफ प्राकृतिक रूपमा पाइँदैनन् । उनीहरू अफ्रिकाको पूर्वी तथा दक्षिणी भाग (केन्या, टान्जानिया, बोत्स्वाना, दक्षिण अफ्रिका आदि) मा बढी देखिन्छन् । सवाना क्षेत्रको खुला वातावरणले उनीहरूलाई टाढासम्म हेर्न र शिकारीबाट बच्न सजिलो बनाउँछ । मौसम अनुसार उनीहरू स्थान पनि परिवर्तन गर्छन् ।

२. संसारकै अग्लो जनावर

जिराफहरू पृथ्वीको सबै भन्दा अग्लो जनावर हुन् । एक वयस्क भाले जिराफ ५.५ मिटर (१८ फिट) सम्म अग्लो हुन सक्छ, जसमा घाँटी मात्र २ मिटर लामो हुन्छ ।

रोचक कुरा के छ भने, उनीहरूको घाँटीमा हड्डीको संख्या मानिसको जस्तै ७ वटा मात्र हुन्छ, तर प्रत्येक हड्डी निकै लामो र बलियो हुन्छ । यो उचाइले उनीहरूलाई रूखको टुप्पोमा रहेका पात सजिलै खान मद्दत गर्छ ।

जिराफको उचाइ उनीहरूको सबैभन्दा राम्रो सुरक्षा प्रणाली हो । उनीहरू टाढाबाटै सिंह, हाइना वा अन्य शिकारी जनावरलाई देख्न सक्छन् ।
उनीहरूको दृष्टि क्षमता अत्यन्त तेज हुन्छ । खतरा देखिएपछि उनीहरू ५० किमी प्रति घण्टासम्मको गतिमा दौड्न सक्छन् । उनीहरूको बलियो खुट्टाले शिकारीलाई हानी घाइते बनाउन सक्छ ।

३. धेरै खाने जनावर

जिराफहरू पूर्ण शाकाहारी हुन् । उनीहरू मुख्य रूपमा एकेसिया रूखका पात र कोपिला खान्छन् । उनीहरूको ५० सेन्टिमिटर लामो जिब्रो र लामो घाँटीले अग्लो ठाउँका पात सजिलै टिप्न सक्छ ।

जिराफहरू दिनको आधाभन्दा बढी समय खाना खानमै बिताउँछन् । उनीहरूले दैनिक ४५ किलोसम्म पात खान सक्छन् । धेरै खाए पनि उनीहरूको विशेष पाचन प्रणालीले यसलाई सजिलै पचाउँछ । यो बानीले उनीहरूलाई ठूलो शरीर कायम राख्न ऊर्जा दिन्छ ।

जिब्रो गाढा कालो वा बैजनी रङको हुन्छ किनकि यसमा प्रशस्त मेलानिन हुन्छ, जसले तीव्र घामको हानिकारक विकिरण किरणबाट जिब्रोलाई डढ्नबाट जोगाउँछ ।

४. कम पानी पिएर पनि बाँच्ने क्षमता

जिराफहरूलाई धेरै पानी पिउनुपर्दैन । आवश्यक पानीको धेरै मात्रा उनीहरूले खाने पातबाटै प्राप्त गर्छन् । केही दिनसम्म पानी नपिए पनि उनीहरू सहजै बाँच्न सक्छन् । यो क्षमता सुक्खा सवाना क्षेत्रमा बाँच्नका लागि निकै उपयोगी देखिन्छ।

५.सामाजिक र समूहमा बस्ने जनावर

जिराफहरू सामाजिक स्वभावका हुन्छन् । उनीहरूको समूहलाई ‘टावर’ भनिन्छ । एक टावरमा प्रायः १०–२० सदस्य हुन्छन्, जसमा पोथी र साना बच्चाहरू बढी हुन्छन् । समूहमा बस्दा उनीहरूले एकअर्कालाई खतराबारे जानकारी दिन्छन्।

६. ‘नेकिङ’ नामको अनौठो लडाइँ

भाले जिराफहरूबीच शक्ति र प्रजनन अधिकारका लागि ‘नेकिङ’ नामको अनौठो लडाइँ हुन्छ । उनीहरूले आफ्नो लामो घाँटी र टाउको प्रयोग गरेर एकअर्कालाई जोडसँग हान्छन् । यो लडाइँ प्रायः घातक हुँदैन, तर हार्ने जिराफ पछि हट्छ । बलियो भालेले पोथीलाई नियन्त्रण गरी आफ्नो जोडी बनाउँछ ।

७. जोडी बनाउने र प्रजनन प्रक्रिया

जिराफहरूको सम्भोगको प्रक्रिया निकै अनौठो र रोचक छ । उनीहरूसँग कुनै निश्चित प्रजनन मौसम हुँदैन, वर्षभरि जोडी बनाउन सक्छन् ।
भालेले पोथीको प्रजनन तयारी थाहा पाउन उसको नजिक गएर घुँडा ठोकेर पिसाब गराउँछ ।

पोथीले पिसाब गरेपछि भालेले जिब्रोले त्यसलाई चाख्छ र टाउको उठाएर माथिल्लो ओठ घुमाएर ‘फ्लेमेन रेस्पोन्स’ देखाउँछ । यस विशेष व्यवहारले पिसाबमा रहेका हर्मोन र रसायनिक संकेतहरू पढेर पोथी प्रजननका लागि तयार छ कि छैन भन्ने थाहा पाउँछ ।

यो जिराफको मेटिङ व्यवहारमध्ये सबैभन्दा अनौठा कुरा हो । धेरै जनावरहरू (घोडा, सिंह, हात्ती आदि) मा पनि फ्लेमेन रेस्पोन्स देखिन्छ, तर जिराफमा यो पिसाब चाख्ने व्यवहार फरक छ ।

८. जन्म प्रक्रिया पनि अनौठो

पोथी जिराफले उभिएर नै बच्चा जन्माउँछिन् । नवजात बच्चा करिब १.५ देखि २ मिटर अग्लो र १०० किलो तौलको हुन्छ । जन्मिदा यो करिब १.५ मिटर उचाइबाट खस्छ । जन्मेको केही घण्टामै बच्चा उठेर हिँड्न र आमासँग दूध खान सक्षम हुन्छ । यो क्षमताले शिकारीबाट छिट्टै बच्न मद्दत गर्छ ।

९. जीवनकाल, दीर्घायु र संरक्षण

जङ्गलमा जिराफको औसत आयु २५ वर्षसम्म हुन्छ भने चिडियाघरमा ४० वर्षसम्म बाँच्न सक्छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा वन विनाश, शिकार र जलवायु परिवर्तनले जिराफको संख्या घटेको छ । हाल विश्वमा करिब १ लाख ४० हजार जिराफ बाँकी छन् । केही प्रजाति भने जोखिममा छन् । संरक्षण प्रयासले केही क्षेत्रमा संख्या बढ्दै गएको छ ।