संसद्को विशेष दिनमा बालेनको बिझाउने दृश्य

२८ वैशाख, काठमाडौं । संसदीय व्यवस्थामा सदन तीन तरिकाबाट चल्छ । पहिलो-विधि, दोस्रो- परम्परा र तेस्रो- मर्यादा ।

त्यसैले यस्तो संसद्मा प्रतिनिधित्व गर्ने जनताका प्रतिनिधिहरूलाई ‘माननीय’ सम्बोधन गरिन्छ । यही संसद्को बहुमतबाट जब कोही ‘माननीय’ लाई विश्वास प्राप्त हुन्छ त्यस्तो व्यक्ति प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपति र सभामुख बन्छ । उसलाई यसर्थ ‘सम्माननीय’ शब्द प्रयोग गरिन्छ । संसद्लाई मर्यादित बनाउन सुरक्षाकर्मीहरूलाई समेत मर्यादापालकको रुपमा राखिएको हुन्छ ।

जुन ठाउँमा सबैभन्दा बढी मान र सम्मानका शब्द प्रयोग गरिन्छ, अनि मर्यादाको ख्याल गरिन्छ त्यही स्थान संसद्मा सोमबार उदेकलाग्दो दृश्य देखियो ।

संघीय संसद्को संयुक्त बैठकमा सरकारको नीति तथा कार्यक्रम राष्ट्रपतिले पेश गरिरहँदा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले बीचैमा बैठक छोडेर हिँडे ।

आफ्नै नेतृत्वको सरकारले तयार पारेको नीति तथा कार्यक्रम राष्ट्रप्रमुखले पेश गर्दा प्रधानमन्त्री नै बैठक छोडेर हिँड्नु संसदीय अभ्यासलाई वर्षौदेखि नियालेकाहरूका आँखामा बिझाउने दृश्य पक्कै थियो ।

‘मैले झण्डै ४० वर्ष संसद्को सेवामा काम गरे । तर यस्तो खालको दृश्य चाहिँ देखेको थिइनँ’ संसद् सचिवालयका पूर्वमहासचि मनोहरप्रसाद भट्टराइले अनलाइनखबरसँग भने,’संसद् भनेको मर्यादा र शिष्टाचार पालन गर्ने ठाउँ पनि हो । त्यो ख्याल गरिएन भने संसद्को गरिमा रहन्न ।’

राष्ट्रपति संसद्को बैठकमा उपस्थित भएर सरकारको नीति तथा कार्यक्रम पेश गर्ने संविधानको व्यवस्था हो । प्रत्येक वर्षको नीति तथा कार्यक्रम संसद्मा आएर राष्ट्रपतिले वाचन गर्छन् ।

राष्ट्रपतिले वाचन गर्ने नीति तथा कार्यक्रम तयार गर्नेदेखि उनको सम्बोधनको समय तय समेत सरकारको निर्णयमा भर पर्छ । राष्ट्रपति संसद्मा आउने विशेष घडी नै प्रधानमन्त्रीले तय गर्ने गर्छन् ।

यही परम्परा अनुसार संयुक्त सदनमा सम्बोधन गर्न आएका राष्ट्रपतिलाई प्रधानमन्त्रीले मर्यादित व्यवहार गरेनन् ।

राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेललाई नीति तथा कार्यक्रम पेश गर्न एक घण्टा १० मिनेट लागेको थियो । तर, त्यो अवधिसम्म प्रधानमन्त्री शाहले कुरेनन् । सकिनुभन्दा करिब १५ मिनेट अघि बैठक छोडेर हिँडे ।

राष्ट्रपतिले नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत गरिसकेपछि सभामुख डीपी अर्यालले सम्मानका निम्ति सबै सांसदहरुलाई उभिइदिन निर्देशन दिएका थिए ।

सभामुखको निर्देशन बमोजिम संयुक्त संसदका सांसदहरुले उभिएर राष्ट्रपति पौडेललाई विदा गरे । सभामुख अर्याल र राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष नारायणप्रसाद दाहालले बाहिरसम्मै निस्किएर राष्ट्रपति पौडेललाई विदाइ गरेका थिए । तर राष्ट्रपतिलाई हलले उभिएर विदाइ गरिरहँदा प्रधानमन्त्रीको कुर्सी खाली थियो ।

बीचैमा बाहिरिएका प्रधानमन्त्री राष्ट्रपतिको विदाइको केही समयपछि बसेको प्रतिनिधिसभाको बैठकमा फर्किएका थिए ।

राष्ट्रपति बाहिरिएपछि दुवै सदनका छुट्टाछुट्टै बैठक बसेर धन्यवाद प्रस्ताव पारित गरिन्छ । त्यही प्रयोजनका लागि बसेको बैठकमा प्रधानमन्त्री शाह आएका थिए । त्यो बैठकमा उनले राष्ट्रपतिले वाचन गरेको नीति तथा कार्यक्रम सदनमा टेबुल गरे ।

त्यसपछि उनी आफ्नो कुर्सीमा नबसी सिधै बैठक कक्षबाट बाहिरिए । राष्ट्रपतिलाई दिने धन्यवाद प्रस्ताव पारित गरुन्जेल पनि प्रधानमन्त्री बसेनन् । धन्यवाद प्रस्ताव पारित नहुँदै अस्वाभाविक रुपमा प्रधानमन्त्री सरासर बाहिरिएपछि सभामुख समेत केही छिन अलमलमा परेका थिए । रास्वपाका थुप्रै सांसदहरू त गलल्ल हाँसेका थिए ।

तर रास्वपाका केही सांसदहरुले भने प्रधानमन्त्री तथा संसदीय दलका नेता बालेनको व्यवहार अनि त्यसलाई समर्थनको हुटिङ गर्ने कतिपय सांसदको तरिकामाथि आपत्ति जनाएका छन् । उनीहरुले पार्टीभित्र यो बहसको विषय बन्नेसमेत बताए । ‘हिजोमात्रै हामी जावलाखेलमा दुई दिने प्रशिक्षण लिएर झन् सुसंसस्कृत र परिपक्व बन्ने संकल्प गर्दै फर्केका थियौं, आजै यो देख्नुपर्यो,’ पार्टीका एक पदाधिकारीले भने, ‘पार्टी र संसदीय दल दुवैतिर यो विषयमा जमेर कुरा उठाउँछौं ।’

प्रधानमन्त्री शाहले संसद् भित्रका गतिविधिहरूलाई प्राथमिकता नदिएको गुनासो त अहिले पनि आइरहेकै छन् । उनी प्रधानमन्त्री भएपछि यो संसद्को दोस्रो अधिवेशन हो । उनले अहिलेसम्म संसद्मा बोलेका छैनन् ।

गत फागुनको चुनावबाट उनी करिब दुई तिहाइको समर्थनमा प्रधानमन्त्री बने पनि जनताको प्रतिनिधिमुलक थलोमा उनको उपस्थिति नै नियमित छैन । संसदीय समितिहरूमा त गएकै छैनन् । उनी नगएकैले राज्य व्यवस्था समितिको बैठक नै विपक्षी दलले बहिष्कार गरेको छ ।

अघिल्लो अधिवेशनमा पनि नबोलेका प्रधानमन्त्री बालेन आज नयाँ अधिवेशन सुरू हुँदा पहिलो बैठकमा त उपस्थित नै भएनन् । आज दिउँसो २ बजे प्रतिनिधिसभाको बैठक बसेको थियो । त्यहाँ प्रधानमन्त्री उपस्थित थिएनन् । उनको तर्फबाट कानुनमन्त्रीले अध्यादेशहरू पेश गरेकी थिइन् ।

संसद् मर्यादित रुपमा परम्परा अनुसार चल्ने ठाउँ भएकाले राष्ट्रप्रमुखलाई विशेष सम्मानका साथ बाहिरबाट संसद्को हलसम्म लगिन्छ । रोस्ट्रमलाई पनि सुसञ्जित बनाइन्छ । विगतकै जस्तो परम्परा अनुसार राष्ट्रपतिलाई आज पनि संसद्मा लगिएको थियो ।

संसदीय मामिला जानकारहरूका अनुसार यस्तो बैठकमा राष्ट्रपतिलाई सुरूमा सभामुख र राष्ट्रिय सभा अध्यक्षले संसदमा स्वागत गर्छन् ।

तर, सरकारको कार्यक्रम पढेर राष्ट्रपति बाहिरिँदा प्रधानमन्त्रीसहितले विदाइ गर्ने चलन हो । यो चलन र परम्परा प्रधानमन्त्रीले बेवास्ता गरे ।

‘सबै कुरा नियमावलीमा लेखिएको हुँदैन । संसद्‌मा परम्परा र अभ्यासहरू पनि पालना गरिन्छ । त्यो पालना कसरी गर्ने भन्ने व्यक्तिमा भर पर्छ । सम्मानीत व्यक्तिहरू त्यो मामिलामा झन् सचेत हुनुपर्ने हो’ पूर्वमहासचिव भट्टराई भन्छन् ।

संघीय संसद्को संयुक्त बैठक अन्य औपचारिक कार्यक्रम जस्तो होइन । त्यो राज्यको संवैधानिक गरिमा, संसदीय संस्कार र लोकतान्त्रिक परम्परालाई सार्वजनिक रुपमा प्रदर्शन गर्ने थलो पनि हो । यो थलोमा प्रधानमन्त्री शाहले गरेको व्यवहारप्रति विपक्षीहरूले पनि आपत्ति जनाए ।

धन्यवाद प्रस्ताव पारित गर्नका लागि बोलाइएको प्रतिनिधि सभाको बैठकमा विपक्षी दल एमालेका सांसद गुरु बरालले प्रधानमन्त्री शाहको अगाडि उनले राष्ट्रपतिलाई अपमानजनक व्यवहार गरेको भन्दै आपत्ति जनाए । उनले संसदीय मर्यादा ख्याल नगरिएको भन्दै प्रधानमन्त्रीको शैली, पहिरनको विषयमा समेत प्रश्न उठाए । उनले प्रधानमन्त्रीका अर्यादित गतिविधि संसदीय रेकर्डबाट हटाउन समेत माग गरे ।

नेकपा संसदीय दलका प्रमुख सचेतक युवराज दुलालले पनि प्रधानमन्त्रीले बैठक छोडेर हिँडेकोमा आपत्ति जनाए । उनले त व्यंग्य गर्दै प्रधानमन्त्रीलाई आफ्नै नीति तथा कार्यक्रम मन नपरेकाले बहिष्कार गरेर हिंडेको टिप्पणी समेत गरे ।

कतिपयलाई प्रधानमन्त्रीको यस्तो शैलीलाई नयाँपन भन्ने पनि लागेको होला । तर, यसले राज्य प्रणालीमा कस्तो थिति बस्छ भन्ने मुख्य प्रश्न हो । राज्यप्रणालीलाई प्रधानमन्त्रीले कति गम्भीरतापूर्वक लिन्छन् ? भन्ने सन्देश पनि यो घटनाले प्रवाह गरेको छ ।

संसदीय लोकतन्त्र चुनाव जितेर प्रधानमन्त्री बन्ने व्यवस्था मात्र होइन । यो व्यवस्थामा प्रधानमन्त्री आफैं संस्कार, अनुशासन, जिम्मेवारीबोध गर्ने र संसदीय परम्पराको प्रमुख संरक्षक पनि हुन्छन् ।

तर, आजको उनको व्यवहारले उनी आफ्नै पदसँग जोडिएको संवैधानिक संस्कार र परम्पराप्रति कति गम्भीर छन् ? लोकतन्त्रमा धेरै कुरा संविधानमा शब्दशः लेखिएका हुँदैनन् । ती परम्परा, अभ्यास र राजनीतिक संस्कारबाट जोगाइन्छन् ।

राष्ट्रपति पनि संसद्ले नै चयन गरेका व्यक्ति हुन् । राष्ट्रप्रमुख भएकाले उनको मर्यादाले राष्ट्रकै मर्यादाको प्रतिनिधित्व गर्छ । रामचन्द्र पौडेललाई एक व्यक्तिको रुपमा कसैले मन नपराउन सक्छ । तर, उनी अहिले राष्ट्रप्रमुखको सर्वोच्च पदमा छन् । त्यसैले त्यो पदको गरिमाको मान राख्दा नै लोकतान्त्रिक संस्कार मजबुत हुनसक्छ ।

राष्ट्रपतिले सरकारकै कार्यक्रम पेश गरिरहँदा प्रधानमन्त्रीको कुर्सी खाली हुनुले के अर्थ दियो ? सरकार प्रमुख नै संसद्को गरिमाप्रति उदासीन देखिन्छन् भने मन्त्री, सांसद र कर्मचारीतन्त्रले कुन संस्कार सिक्लान् ?

नेतृत्वको व्यवहारले नै प्रणालीको चरित्र निर्धारण गर्छ । प्रधानमन्त्रीले यदि संसदीय प्रक्रियालाई हल्का रूपमा लिन्छन् भने त्यसले राज्य संयन्त्रमै कस्तो सन्देश देला ?

अहिले जुनसुकै शैलीलाई नयाँ र पुराना परम्पराविरुद्धको विद्रोह भनेर व्याख्या गर्दै त्यसको समर्थन गर्ने प्रबृत्ति मौलाएको छ । यो प्रबृत्ति रूचाउनेहरूलाई आज प्रधानमन्त्रीले संसद्मा प्रदर्शन गरेको शैली रोचक लाग्न सक्छ ।

तर, लोकतान्त्रिक प्रणालीमा विगतका सबै परम्परा खराब हुँदैनन् । केही परम्पराले नै संस्थाको स्थायित्व र गरिमा जोगाएका हुन्छन् । त्यसैका लागि संसद्, राष्ट्रप्रमुख, प्रधानमन्त्री र सभामुखलाई विशेष सम्मान गरिन्छ ।

नेपालमा अहिले धेरै संस्थाहरू अविश्वास,अराजकता र अस्थिरताको संकटबाट गुज्रिरहेका छन् । यस्तो बेलामा नवनिर्वाचित युवा प्रधानमन्त्रीले परिपक्वता, धैर्य र पद्दतिको उदाहरणीय काम गर्नु सक्नुपर्ने हो ।

आज प्रधानमन्त्री बैठक छोडेर हिँडे, भोलि राष्ट्रप्रमुखकै सम्बोधनलाई कसैले अस्वीकार गर्न सक्छ, पर्सि संवैधानिक अरू प्रक्रियालाई नै कसैले उपेक्षा गर्न सक्छ । संस्था र विधिहरू कमजोर हुने यस्तै साना–साना संकेतबाट हो ।

प्रधानमन्त्री शाहले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, प्रणाली सुधार्ने नाममा आधारभूत संस्कार र मर्यादा भत्काउन थालियो भने अन्तत त्यसले उनैलाई कमजोर बनाउँछ । जनताले उनीप्रति गरेको भरोसा डगमगाउँछ ।