हिमाली अँगालोमा लुकेको स्वर्ग : मुगुम कार्मारोङ

हिमालले अँगालो हालेको, निलो आकाशमुनि चम्किने छायाँनाथ धाम र शान्त जीवनशैलीले सजिएको मुगुम कार्मारोङ नेपालको मात्र होइन, विश्वकै दुर्लभ र मोहक भूभागमध्ये एक मानिन्छ। यहाँको प्राकृतिक वैभव यस्तो छ, जसले पहिलो पटक पुग्ने जोकोहीलाई मोहित बनाउँछ। तर कमजोर पूर्वाधार र कठिन पहुँचका कारण मुगुम कार्मारोङको सौन्दर्य अझै पनि सीमित घेराभित्र कैदजस्तै छ।

नेपालको स्थानीय तह पुनर्संरचनापछि मुगु जिल्लाका पूर्वका २४ वटा गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर जम्मा चार स्थानीय तह बनाइएको छ, जसमा एक नगरपालिका र तीन गाउँपालिका छन्। तीमध्ये मुगु जिल्लाको सदरमुकाम गमगढीको उत्तरपूर्वमा पर्ने मुगुम कार्मारोङ गाउँपालिका भौगोलिक हिसाबले जिल्लाकै सबैभन्दा ठूलो स्थानीय तह हो।

पूर्वमा शे-फोक्सुन्डो गाउँपालिका (डोल्पा), पश्चिममा छायाँनाथ रारा नगरपालिका (मुगु) र चंखेली गाउँपालिका (हुम्ला), उत्तरमा चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत, दक्षिणमा जगदुल्ला गाउँपालिका (डोल्पा) र पातारासी गाउँपालिका (जुम्ला) सँग सिमाना जोडिएको यो गाउँपालिकाले मुगु जिल्लाको कुल ३,५३५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलको करिब ६० प्रतिशत भूभाग अर्थात् २,१०७ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ।

साबिकका मुगु, डोल्फु, किम्री, पुलु र मान्ग्री गाउँ विकास समितिहरू समेटेर बनेको यो गाउँपालिकामा हाल ९ वटा वडा छन्। गाउँपालिकाको प्रस्तावित प्रशासनिक केन्द्र पुलुमा छ, जुन जिल्ला सदरमुकाम गमगढीबाट करिब ३५ किलोमिटर उत्तरपूर्वमा पर्छ। केन्द्रलाई सबै वडाहरूबाट दुरीको हिसाबले उपयुक्त बनाइएको छ।

यो गाउँपालिकाको नामकरण विशेषगरी दुई भोटे समुदायलाई जोडेर गरिएको हो। उत्तरतर्फको सिमाना नजिकको मुगु गाउँलगायत क्षेत्रलाई ‘मुगुम’ र दक्षिण-पश्चिमका १२ वटा गाउँहरूलाई स्थानीय भाषामा ‘१२ करान’ भनेर चिनिने ‘कार्मारोङ’ क्षेत्रलाई मिलाएर ‘मुगुम कार्मारोङ’ राखिएको छ।

छायाँनाथ धाम: उच्च हिमाली शक्तिपीठ

मुगुम कार्मारोङको विशेष परिचय भनेको छायाँनाथ धाम हो। समुद्री सतहबाट करिब ४,८२० मिटर उचाइमा अवस्थित यो पवित्र धाम हिन्दू तथा बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। हिन्दूहरूका लागि यो भगवान् शिवको प्राचीनतम निवासस्थान र सतीदेवीको अन्तिम अङ्ग पतन भएको (खसेको) शक्तिपीठ मानिन्छ।

स्वस्थानी व्रतकथाअनुसार महादेवले सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर हिँड्दा अन्तिम भाग यहाँ खसेको थियो। बौद्धहरूका लागि यो अब्लाङको नामले चिनिन्छ। प्राचीन गुम्बाहरू, लामा र तामाङ समुदायको आतिथ्यता तथा शताब्दीयौँ पुरानो हिन्दू-बौद्ध सहअस्तित्वले यो ठाउँलाई अझै पवित्र र मनमोहक बनाएको छ।

यो धामसँग जोडिएका प्राचीन बौद्ध मठहरू, गुम्बाहरू, दिव्य अवतारहरूको इतिहास, शताब्दीयौँ पुरानो क्रिस्टल स्तुपको रहस्य र शिव, शक्ति तथा माताको पुण्यभूमिले यहाँ आउनेहरूलाई गहिरो आध्यात्मिक अनुभव प्रदान गर्छ।

जैविक विविधता र प्राकृतिक आश्चर्य

सन् २०२५ मा नेपाल सरकारले मुगुम कार्मारोङ गाउँपालिकामा छायाँनाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गर्‍यो—देशको १३औँ र नयाँ राष्ट्रिय निकुञ्ज। यो निकुञ्जले उच्च उचाइको नाजुक पर्यावरण र दुर्लभ जीवजन्तुको संरक्षण गर्दछ। मुगुम कार्मारोङको २,१०७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल र वरिपरि फैलिएको संरक्षित वन्यजन्तु क्षेत्रमा हिउँ चितुवा, हिमाली थार, नाउर, घोरल, ब्वाँसो, डाँफे, कालिज र चकोर जस्ता दुर्लभ वन्यजन्तु तथा चराहरूको बासस्थान छ।

त्यसैगरी, मुगु कर्णाली नदी, डोल्फु तामाखानी, बहुमूल्य जडीबुटी (यार्सागुम्बा), शुद्ध पहाडी मह र एप्रिकट (खुर्पानी), प्लम (आलुबखडा) जस्ता उच्च मूल्यका फलफूल यहाँका प्रमुख आकर्षण हुन्। रारा तालको शान्त किनारबाट सुरु भएर कर्णाली नदी हुँदै मुगु उपत्यकाको आध्यात्मिक उचाइसम्मको यात्राले यहाँको सौन्दर्यलाई अझै विशेष बनाउँछ।

चुनौतीहरू: सौन्दर्य र कठिनाइको विरोधाभास

अथाह सम्भावना हुँदाहुँदै पनि मुगुम कार्मारोङ पुग्न सजिलो छैन। गाउँपालिकाका अधिकांश स्थानमा पुग्न अझै कैयौँ दिन पैदल हिँड्नुपर्ने अवस्था छ। सदरमुकाम गमगढीबाट पनि कठिन यात्रा गर्नुपर्छ। केही क्षेत्रमा सडक सुविधा पुगे पनि अधिकांश भाग अझै राष्ट्रिय सडक सञ्जालबाट टाढै छ।

धेरै खोलामा पक्की पुल नहुँदा वर्षायाममा यात्रा अझ जोखिमपूर्ण बन्छ। हिउँदयाममा पनि कठिन पहुँचले यात्रालाई चुनौती दिइरहेको छ। स्थानीय पर्यटन तथा धार्मिक व्यवसायीहरूका अनुसार मुगुम कार्मारोङमा आउने तीर्थयात्री तथा पर्यटकहरू यहाँको सौन्दर्य र पवित्रताले चकित पर्छन्, तर कठिन पहुँचका कारण धेरैले पुनः आउने योजना बनाउँदैनन्।

मुगुम कार्मारोङमा पूर्वाधारको अभावले स्थानीय जीवनमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ। धेरै वडाहरू अझै सडक पहुँचबाट बाहिर छन्। उनीहरूलाई सदरमुकामसम्म पुग्न पैदल यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता छ। मुगुम कार्मारोङको अर्को ठूलो चुनौती हो- सञ्चार र इन्टरनेटको कमजोर पहुँच।

धेरै स्थानमा नेटवर्क नहुँदा तीर्थयात्री, पर्यटक र स्थानीय दुवै सूचना र सम्पर्कबाट टाढा छन्। नेपाल टेलिकमबाट सेवा विस्तारको माग भइरहे पनि प्रभावकारी सुनुवाइ नहुँदा समस्या यथावत् छ। यसले धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन मात्र होइन, दैनिक जीवनलाई पनि कठिन बनाएको छ।

मुगुम कार्मारोङमा भरपर्दो सडक, हवाई सेवामा सुलभ पहुँच, होटल तथा सञ्चार सुविधा विस्तार गर्न सकियो भने यो क्षेत्र देशकै प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्ने स्थानीयहरू बताउँछन्। नजिकैको ताल्चा विमानस्थल नै मुख्य प्रवेशद्वार हो। तर सीमित उडान, मौसमको अनिश्चितता र महँगो भाडाले यात्रु तथा तीर्थयात्री दुवैलाई चुनौती थपेको छ।

   खेल पर्यटन र एड्भेन्चर स्पोर्ट्सको उच्च सम्भावना

मुगुम कार्मारोङको भौगोलिक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाले खेल पर्यटन र साहसिक खेलकुद (एड्भेन्चर स्पोर्ट्स) का लागि उच्च सम्भावना बोकेको छ। हिमाली पदमार्ग (ट्रेल), प्राचीन तीर्थयात्रा मार्ग, छायाँनाथ राष्ट्रिय निकुञ्जको संरक्षित क्षेत्र र चुनौतीपूर्ण भूबनावटले यहाँ ट्रेल रनिङ, अल्ट्रा म्याराथन र माउन्टेन रनिङका लागि आदर्श वातावरण तयार पारेको छ।

कर्णाली नदीमा ह्वाइट-वाटर र्‍याफ्टिङ, हिमाली क्षेत्रमा प्याराग्लाइडिङ, चट्टानहरूमा रक क्लाइम्बिङ, लामो ट्रेकिङ रुटहरू र अन्य साहसिक गतिविधिहरू विकास गर्न सकियो भने यो क्षेत्र नेपालको अर्को प्रमुख साहसिक खेलकुदको केन्द्र (एड्भेन्चर हब) बन्न सक्छ। यी गतिविधिले धार्मिक पर्यटनसँगै खेल पर्यटनलाई जोडेर स्थानीय अर्थतन्त्रलाई ठूलो बल दिन सक्नेछन्।

सम्भावनाको ढोका

मुगुम कार्मारोङमा प्राकृतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक आकर्षणको कुनै कमी छैन। छायाँनाथ धाम, मुगु कर्णाली, यार्सागुम्बा क्षेत्र, तामाखानी, हिमाली दृश्य, प्राचीन गुम्बाहरू र हिन्दू-बौद्ध सहअस्तित्व यहाँका प्रमुख आकर्षण हुन्। तर, भरपर्दो सडक, सुलभ हवाई सेवा, स्तरीय होटल तथा सञ्चार सुविधा विस्तार गर्न सकियो भने मात्र यो सम्भावना वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण हुन सक्छ।

प्राकृतिक रूपमा धनी मुगुम कार्मारोङ अझै पनि पूर्वाधार विकासमा पछाडि छ। ‘विश्वकै उच्च र पवित्र धाम’ को पहिचान पाएको यो क्षेत्रमा यदि सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न सकियो भने, नेपालको मात्र होइन, विश्वकै धार्मिक तथा पर्यटन नक्सामा अग्रणी गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुने प्रबल सम्भावना छ।

(लेखक अल नेपाल स्पोर्ट्स फाउन्डेसनका एक्जुकेटिभ डिरेक्टर हुन्।)