प्राचीन कीराहरू किन विशाल हुन्थे ? नयाँ वैज्ञानिक खोजले पनि सुल्झाएन रहस्य 

१३ वैशाख, काठमाडौं । झन्डै ३० करोड वर्षअघि पृथ्वीमा अहिलेको तुलनामा निकै विशाल कीराहरू पाइन्थे। त्यसबेलाका ‘ड्र्यागनफ्लाई’ जस्ता देखिने कीराहरूको पखेटाको फैलावट २७ इन्चसम्म हुने गर्दथ्यो।

दशकौँदेखि वैज्ञानिकहरूबीच एउटा बलियो मान्यता थियो- त्यस समयको वायुमण्डलमा अक्सिजनको मात्रा आजको तुलनामा ४५ प्रतिशत बढी भएकाले नै यी कीराहरू त्यति विशाल हुन सम्भव भएको हो। तर, ‘नेचर’ जर्नलमा हालै प्रकाशित एक नयाँ अध्ययनले लामो समयदेखिको यो वैज्ञानिक अवधारणालाई उल्ट्याइदिएको छ।

अक्सिजन र श्वासप्रश्वास प्रणालीको नयाँ विश्लेषण

कीराहरूको श्वासप्रश्वास प्रणाली हाम्रोजस्तो फोक्सोमा आधारित नभई शरीरभरि फैलिएका ससाना नलीहरू (ट्राकियल सिस्टम) मा आधारित हुन्छ। अक्सिजन यी नलीहरूबाट फैलिएर मांसपेशीसम्म पुग्ने गर्दछ।

पहिलेको सिद्धान्तअनुसार, ठूलो शरीरमा अक्सिजन टाढासम्म पुग्न गाह्रो हुने भएकाले उच्च अक्सिजनको अभावमा कीराहरू विशाल हुन सक्दैनन् भन्ने मानिन्थ्यो।

तर, प्रिटोरिया विश्वविद्यालयका सहप्राध्यापक एडवर्ड स्नेलिङको नेतृत्वमा गरिएको नयाँ अनुसन्धानले कीराहरूको उड्ने मांसपेशीमा अक्सिजन लैजाने नलीहरूले कुल मांसपेशीको केवल १ प्रतिशत वा सोभन्दा कम भाग मात्र ओगटेको फेला पारेको छ।

स्तनधारी प्राणीसँगको तुलना

वैज्ञानिकहरूले कीराहरूको यो प्रणालीलाई चरा र स्तनधारी प्राणीहरूसँग तुलना गरेर हेरेका छन्। स्तनधारी प्राणीको मुटुको मांसपेशीमा रगतका नलीहरूले ओगटेको ठाउँ कीराहरूको अक्सिजन नलीले ओगटेको तुलनामा १० गुणा बढी हुन्छ।

यसको अर्थ, यदि अक्सिजनकै अभावले शरीरको आकार रोकिने भए कीराहरूले आफ्नो शरीरमा अक्सिजन नलीहरूको सङ्ख्या अझै धेरै बढाउन सक्ने प्रशस्त ठाउँ र सम्भावना रहन्थ्यो। तर उनीहरूमा त्यस्तो देखिएन, जसले के प्रमाणित गर्छ भने अक्सिजनको उपलब्धता कीराहरूको आकार निर्धारण गर्ने मुख्य कारक तत्त्व होइन।

सुल्झिएन विशाल आकारको रहस्य

यो नयाँ खोजपछि प्राचीन कीराहरू किन त्यति विशाल भए र पछि किन लोप भए भन्ने प्रश्न झन् रहस्यमय बनेको छ। अक्सिजनको भूमिका गौण देखिएपछि अब वैज्ञानिकहरूले अन्य सम्भावनाहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न थालेका छन्।

केही वैज्ञानिकहरूका अनुसार ढाड भएका सिकारी जीवहरूको उदय वा कीराहरूको बाहिरी कङ्कालको भौतिक सीमाका कारण उनीहरूको आकार घटेको हुन सक्छ। अक्सिजनका कारणले मात्र कीराहरू विशाल भएका होइनन् भन्ने पुष्टि भए पनि, उनीहरूको त्यो ‘दानव’ आकारको वास्तविक रहस्य पत्ता लगाउन अझै धेरै अनुसन्धान आवश्यक देखिएको छ।

(स्रोत: साइन्स डेली)