आणविक सम्झौता विनै इरान युद्ध रोक्ने मुडमा ट्रम्प, कूटनीतिक दाउपेच उत्कर्षमा

२५ साउन, काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प इरानसँग कुनै नयाँ औपचारिक आणविक सम्झौता विना नै जारी युद्ध अन्त्य गर्ने विकल्पमाथि गम्भीर विचार गरिरहेका छन्।

द वाल स्ट्रिट जर्नल को रिपोर्टअनुसार, यदि इरानले विश्वव्यापी इन्धन आपूर्तिका लागि रणनीतिक मानिने होर्मुज स्ट्रेट पूर्ण रूपमा खुला गर्छ र व्यापारिक जहाजहरूको आवतजावत सहज बनाउँछ भने अमेरिका सैन्य कारबाहीबाट पछि हट्न तयार देखिएको छ।

सुरुमा ट्रम्प प्रशासनको मुख्य जोड इरानको आणविक कार्यक्रमलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्ने नयाँ सम्झौतामा थियो। तर, युद्ध लम्बिँदै जाँदा र अमेरिकी बजारमा इन्धनको मूल्य बढ्दै जाँदा वासिङ्टनको ध्यान सैन्य विजयभन्दा बढी विश्वव्यापी इन्धन आपूर्ति र आर्थिक स्थिरता कायम गर्नेतर्फ मोडिएको हो अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूले खबर लेखेका छन् ।

अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले तेहरानसँग अमेरिका सामान्य वार्ताको अवस्थामा रहेको र इरानमाथि आर्थिक दबाब अझै बढ्न दिने रणनीतिमा रहेको बताएका छन्।

अमेरिकामा करिब डेढ महिनापछि हुन गइरहेको मध्यावधि निर्वाचन र देशभित्र पेट्रोलको मूल्य वृद्धिले ट्रम्प प्रशासनमाथि युद्ध चाँडो टुङ्ग्याउन ठूलो राजनीतिक दबाब सिर्जना गरेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

ट्रम्पले आफ्नो कार्यकालमा इरानले सजिलै आणविक हतियार पुनः बनाउन नसक्ने र अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले यसको निगरानी गरिरहने तर्क गर्दै सम्झौताबिनै पछि हट्न सकिने सङ्केत गरेका हुन्।

इरानका ६ कडा शर्त र खर्ग टापुको नाकाबन्दी

इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले अमेरिकासँग कुनै प्रत्यक्ष वार्ता नभएको दाबी गर्दै अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी नहटेसम्म होर्मुज स्ट्रेटनखोलिने स्पष्ट पारेका छन्।

इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहम्मद बाघेर जोलघदारका अनुसार इरानले स्ट्रेटखोल्नका लागि अमेरिकाअगाडि ६ वटा पूर्वसर्तहरू राखेको छ:

१. इरान र उसका ‘पवित्र मूल्य’ विरुद्धका धम्की स्थायी रूपमा अन्त्य हुनुपर्ने।

२. इरान र उसका क्षेत्रीय सहयोगी समूहहरूविरुद्ध सैन्य कारबाही रोक्नुपर्ने।

३. नाकाबन्दीमा संलग्न अमेरिकी नौसेना र वायुसेना फिर्ता हुनुपर्ने।

४. युद्धका कारण भएको क्षतिबापत अमेरिकाले क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने।

५. इरानमाथि लगाइएका सम्पूर्ण आर्थिक प्रतिबन्धहरू फुकुवा गर्नुपर्ने।

६. विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्तिहरू फुकुवा गरिनुपर्ने।

यसैबीच, इरानी सर्वोच्च नेता आयतुल्लाह अली खामेनेईले पूर्व आईआरजीसी कमाण्डर ७१ वर्षीय मोहसेन रजाईलाई राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्‌मा आफ्नो प्रतिनिधि नियुक्त गरेका छन्।

रजाईले यसअघि होर्मुज जलसन्धिको नियन्त्रण ‘दर्जनौँ आणविक बमभन्दा बढी मूल्यवान्’ भएको अभिव्यक्ति दिएका थिए।

अन्तर्राष्ट्रिय म्यारिटाइम एजेन्सी ‘विन्डवार्ड’ का अनुसार, अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण इरानको ९० प्रतिशत कच्चा तेल निर्यात हुने मुख्य केन्द्र ‘खर्ग टापु’ बाट इन्धन ओसारपसार पूर्ण रूपमा ठप्प बनेको छ। त्यहाँ १७ वटा ‘डार्क ट्याङ्कर’ हरू इन्जिन बन्द गरेर बसेका छन्।

इन्धनको मूल्य वृद्धि र कूटनीतिक दाउपेच

होर्मुज स्ट्रेट खोल्ने विषयमा अन्योल कायम रहँदा एसियाली बजार खुल्नासाथ कच्चा तेलको मूल्य पुनः बढेको छ। ब्रेन्ट क्रुड १.०९ प्रतिशतले बढेर प्रति ब्यारेल ८४.४६ डलर र अमेरिकी डब्लुटीआई ०.७८ प्रतिशतले बढेर ७८.७९ डलर पुगेको छ।

‘क्विन्सी इन्स्टिच्युट फर रेस्पोन्सिबल स्टेटक्राफ्ट’ का उपाध्यक्ष ट्रिटा पार्सीका अनुसार, सम्झौताको नजिक पुग्दा दुवै पक्षले आ-आफ्नो अडान कडा बनाउनु कूटनीतिक दाउपेचको एक भाग हो।

ट्रम्पले मध्यावधि निर्वाचनको सामना गरिरहेकाले समयको दबाब अमेरिकातिर बढी रहेको र इरानले वार्ता लम्ब्याएर थप लाभ लिन खोजिरहेको पार्सीको विश्लेषण छ।

अमेरिकाका लागि इरान किन बन्यो चुनौतीपूर्ण ?

इरानसँगको सैन्य सङ्घर्ष लम्बिनु अमेरिकाका लागि प्राविधिक तथा रणनीतिक रूपमा निकै चुनौतीपूर्ण मानिन्छ ।

अमेरिकी गुप्तचर निकाय ओडीएनआईका अनुसार, इरानसँग २,००० किलोमिटरसम्म प्रहार गर्न सक्ने ३,००० भन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू छन्। यी मिसाइलहरू पहाडमुनि बनाइएका सुरुङ भित्र राखिएकाले हवाई हमलाबाट पूरै नष्ट गर्न असम्भवप्रायः छ।

त्यस्तै, होर्मुज जलसन्धिबाट विश्वको कुल समुद्री तेल व्यापारको करिब २० प्रतिशत र एलएनजीको ठूलो हिस्सा ओसारपसार हुन्छ। यसको उत्तरी किनार इरानको नियन्त्रणमा छ।

अर्को कुरा, इरानले शाहेद जस्ता हजारौँ लामो दूरीका ड्रोनहरू विकास गरेको छ।

सँगै, लेबनानको हिजबुल्लाह, यमनका हुथी र इराकका सिया समूहहरूमार्फत इरानले सीमाबाहिर पनि अमेरिकी क्षेत्रमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

भौगोलिक रूपमा इरान र ओमानको बीचमा रहेको होर्मुज स्ट्रेटको सबैभन्दा साँघुरो चौडाइ २१ नटिकल माइल मात्र छ। सन् १९५९ मा इरान र १९७२ मा ओमानले आफ्नो प्रादेशिक जलक्षेत्र १२-१२ नटिकल माइल घोषणा गरेपछि यो जलसन्धिको मुख्य भाग दुवै देशको कानुनी अधिकार क्षेत्रभित्र पर्दछ।

विज्ञहरूको विश्लेषण: अस्थायी शान्ति, दीर्घकालीन जोखिम

अमेरिकी रणनीतिमा देखिएको यो सम्भावित फेरबदल र आणविक सम्झौताबिनै पछि हट्ने कदमबारे भू-राजनीतिक विश्लेषकहरूले फरक फरक विश्लेषण गरेका छन् ।

इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुपका अलीस वाएजका अनुसार आणविक सम्झौताबिनै अमेरिका पछि हटेमा यो केवल अस्थायी शान्ति मात्र हुनेछ। यसले इरानको आणविक कार्यक्रममाथिको अन्तर्राष्ट्रिय निगरानी कमजोर पार्नेछ।

वासिङ्टन इन्स्टिच्युटका माइकल नाइट्स भन्छन्, ‘होर्मुज स्ट्रेट खोल्नु विश्वव्यापी ऊर्जा बजारका लागि ‘गेम चेन्जर’ हो। अमेरिकाको ध्यान सैन्य विजयभन्दा बढी आर्थिक स्थिरतामा देखिएको छ।’

ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनका केनेथ पोल्याकका अनुसार, अमेरिका युद्धलाई सीमित राख्न चाहन्छ भन्ने सङ्केत हो। तर, ठोस सम्झौताबिनै बाहिरिँदा दीर्घकालीन जोखिमहरू कायम रहनेछन्।

उता, जोन्स हप्किन्स युनिभर्सिटीवली नासरका अनुसार, इरान आफ्ना कडा सर्तहरूमार्फत अधिक कूटनीतिक लाभ लिन चाहन्छ। होर्मुज एउटा माध्यम मात्र हो, मुख्य मुद्दा प्रतिबन्ध फुकुवा र सुरक्षा ग्यारेन्टी नै हो।

काउन्सिल अन फरेन रिलेन्सका रिचर्ड हास भने अमेरिका पछि हटेमा यसले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन बदल्न सक्ने र सहयोगी राष्ट्रहरूको अमेरिकामाथिको विश्वासमा धक्का पुग्ने टिप्पणी गर्छन् ।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)