आपसी विश्वास फर्काउने अवसर बन्नुपर्छ कांग्रेस महाधिवेशन

नेपाललाई बुझ्न यसको भूगोल हेरेर मात्र पुग्दैन; यसको भूगोलभित्र बस्ने मानिसको मन बुझ्नुपर्छ। हिमालको उचाइ, पहाडको धैर्य र तराई–मधेशको उर्वरता एकअर्काबाट अलग होइनन्; यी सबै मिलेर सम्पूर्ण देश नेपाल बनेको छ।

हाम्रो देश अनेक भाषा, धर्म, संस्कृति, जातीय समुदाय र जीवनशैलीको साझा घर हो। हाम्रो भौगोलिक परिवेश फरक हुन सक्छ, हाम्रा अनुभव फरक हुन सक्छन्, हाम्रा प्राथमिकता पनि फरक हुन सक्छन्। तर हाम्रो भविष्य अलग होइन, साझा हो।

आज नेपालको राष्ट्रिय जीवनमा सबैभन्दा गहिरोसँग पुनर्स्मरण गर्नुपर्ने सत्य यही हो। किनभने हामी अहिले एउटा मौन सङ्कटबाट गुज्रिरहेका छौं- त्यो हो आपसी विश्वासको सङ्कट।
विगत दुई–तीन दशकमा लाखौं नेपाली रोजगारी, शिक्षा र अवसरको खोजीमा संसारका विभिन्न मुलुक पुगेका छन्। विदेशमा रहेका नेपालीले परिवार, समाज र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका छन्। तर यसको अर्को पाटो पनि छ- गाउँका घरहरूमा युवाको अभाव, परिवारभित्र बढ्दो दूरी र आफ्नै देशमा भविष्य निर्माण गर्न सकिने अवसरबारे गहिरिँदो गम्भीर प्रश्न।

राजनीतिक क्षेत्रमा पनि नागरिकका अपेक्षा र राज्यका परिणामबीचको दूरीले विश्वास कमजोर बनाएको अनुभूति हुन्छ। लामो सङ्क्रमण, बदलिँदो राजनीतिक प्राथमिकता, कमजोर कार्यान्वयन र सुशासनसम्बन्धी प्रश्नहरूले नागरिक र राजनीतिक संस्थाबीच दूरी बढाउन सक्छन्। त्यसैले आज आवश्यकता केवल नयाँ नारा वा नयाँ कार्यक्रमको होइन। आवश्यकता हो- विश्वास पुनर्निर्माण गर्ने राजनीतिक संस्कारको।

विश्वास भाषणबाट मात्र बन्दैन। विश्वास न्यायपूर्ण अवसर, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सुशासनबाट बन्छ। सबै नागरिकले राज्य र राजनीतिक प्रणालीमा आफूलाई बराबरीको हिस्सेदार ठान्न पाउने वातावरणबाट विश्वास निर्माण हुन्छ।

नेपालको संविधानले पनि राष्ट्रिय एकतालाई विविध जातजाति, धर्म, भाषा, संस्कृति र सम्प्रदायबीचको पारस्परिक सद्भाव, सहिष्णुता र ऐक्यबद्धतासँग जोडेको छ। राष्ट्रपतिको संवैधानिक भूमिकामा राष्ट्रिय एकताको प्रवर्द्धनलाई स्पष्ट रूपमा राखिएको छ। यो केवल संवैधानिक भाषा होइन, यो हाम्रो राष्ट्रिय जीवनको आवश्यकता हो।

केही दिनभित्रै नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशन हुन गइरहेको छ। नेपाली कांग्रेसको इतिहासलाई हेर्दा पनि विविधतालाई एउटा लोकतान्त्रिक उद्देश्यमा जोड्ने निरन्तर प्रयास देखिन्छ। वि.सं. २००३ मा प्रारम्भ भएको राजनीतिक अभियान विभिन्न धाराको एकीकरण हुँदै २००६ चैत २७ गते नेपाली कांग्रेसका रूपमा विकसित भयो। राणा शासनविरुद्धको सङ्घर्षदेखि २०४६ सालको जनआन्दोलनसम्मको यात्रा विभिन्न विचार, क्षेत्र र सामाजिक पृष्ठभूमिका नेपालीलाई साझा राजनीतिक उद्देश्यमा जोड्ने यात्रासँग सम्बन्धित रह्यो।

बीपी कोइरालाको राजनीतिक चिन्तनको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष जनतालाई राष्ट्रको केन्द्रमा राख्नु थियो। त्यसैले आज बीपीलाई सम्झनुको अर्थ केवल इतिहासको स्मरण गर्नु होइन; जनताको स्वतन्त्रता, सम्मान, सहभागिता र स्वामित्वको भावनालाई आजको नेपालमा कसरी अझ अर्थपूर्ण बनाउने ? भन्ने प्रश्नसँग जोडिनु हो।

२०४६ सालको जनआन्दोलनले पनि अर्को महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिएको छ- लोकतान्त्रिक शक्तिहरूबीच सहकार्य सम्भव हुँदा परिवर्तनको शक्ति व्यापक बन्न सक्छ। नेपाली कांग्रेसको इतिहासले बारम्बार देखाएको कुरा यही हो- राष्ट्र निर्माण कुनै एक व्यक्ति, एक क्षेत्र वा एक विचारको एकल परियोजना होइन।

एकताको संस्कार र एउटा ऐतिहासिक अनुभवको छोटो उल्लेख गरौं। गणतन्त्रको प्रारम्भिक सङ्क्रमणकालीन चरणलाई सम्झँदा डा. रामवरण यादवले राष्ट्राध्यक्षका रूपमा निर्वाह गरेको भूमिकालाई पनि एउटा विशेष ऐतिहासिक सन्दर्भका रूपमा हेर्न सकिन्छ। उनी गणतन्त्र नेपालको पहिलो राष्ट्रपति थिए र सन् २००८ देखि २०१५ सम्म राष्ट्राध्यक्षको जिम्मेवारीमा रहे।

त्यो समय आफैंमा अत्यन्त संवेदनशील सङ्क्रमणको समय थियो। नयाँ गणतान्त्रिक संस्थाहरू स्थापित हुँदै थिए, संविधान निर्माणको प्रक्रिया चलिरहेको थियो र समाज विभिन्न राजनीतिक तथा सामाजिक अपेक्षाबाट गुज्रिरहेको थियो। त्यस अनुभवबाट आज पनि एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा लिन सकिन्छ- राष्ट्रको कुनै जिम्मेवारीमा पुगेपछि हाम्रो परिचय केवल हाम्रो क्षेत्र वा पृष्ठभूमिले निर्धारण गर्दैन; त्यस जिम्मेवारीले हामीलाई अझ व्यापक राष्ट्रिय वृत्तमा उभिन सिकाउँछ।

अब दूरी होइन, संवादको समय आएको छ। आज पनि हिमाल, पहाड र मधेशका आफ्नाआफ्ना प्रश्न छन्। तर तिनको समाधान एकअर्कालाई प्रतिस्पर्धी वा विरोधी बनाएर खोज्न सकिँदैन। मधेशको समृद्धि पहाड र हिमालसँग जोडिएको छ। पहाडको जलस्रोत, कृषि, पर्यटन र बजार मधेशसँग जोडिएको छ। हिमाली क्षेत्रको पर्यावरणीय सुरक्षा सम्पूर्ण नेपालको जीवनसँग जोडिएको छ।

रसुवागढीमा भएको हालको विपद्‌ले पनि हाम्रो पारस्परिक निर्भरता सम्झाएको छ। एउटा भूगोलमा आएको विपद्‌को असर अर्को भूगोलसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले अब हामीले ‘कुन क्षेत्रले के पायो ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘सम्पूर्ण नेपालले के पायो ?’ भन्ने प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ।

धर्म र संस्कृतिमा पनि यही दृष्टिकोण आवश्यक छ। सुनसरीमा घटेको हालैको साम्प्रदायिक घटना हामी सबैको लागि एउटा पाठ हो। एकता भनेको एउटै भाषा बोल्नु होइन; फरक भाषा बोल्ने मानिसको सम्मान गर्न सक्नु हो। एकता भनेको एउटै संस्कृति हुनु होइन; अर्को संस्कृतिलाई आफ्नो संस्कृतिजत्तिकै सम्मान गर्न सक्नु हो। एकता भनेको एउटै विचार हुनु होइन; फरक विचारका बीच पनि संवाद कायम राख्न सक्नु हो।

नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशनलाई सङ्गठनभन्दा माथि आपसी विश्वासलाई फर्काउने एउटा ऐतिहासिक घटनाक्रमका रूपमा स्थापित गर्ने हाम्रो जिम्मेवारी हो। नेपाली कांग्रेसको आगामी महाधिवेशनलाई नेतृत्व चयन गर्ने सङ्गठनात्मक प्रक्रिया मात्र मान्नु पर्याप्त हुँदैन। यो कांग्रेसले आफ्नो इतिहासबाट सिक्दै भविष्यतर्फ हेर्ने अवसर पनि बन्न सक्छ।

पार्टीले नयाँ पुस्ताको आवाज सुन्नुपर्नेछ। विदेशमा रहेका नेपालीका अनुभव र आकाङ्क्षालाई बुझ्नुपर्नेछ। गाउँ र सहर, हिमाल र मधेश, केन्द्र र स्थानीय तहबीचको दूरी घटाउने विषयलाई राजनीतिक प्राथमिकतामा राख्नुपर्नेछ। पार्टीभित्र पनि विचार, क्षमता, योगदान र निष्ठालाई सम्मान गर्ने संस्थागत संस्कार बलियो बनाउनुपर्नेछ।

प्रतिस्पर्धा लोकतन्त्रको स्वाभाविक हिस्सा हो। तर प्रतिस्पर्धापछि पनि हामी एउटै सङ्गठनका सहयात्री हौं भन्ने संस्कार अझ बलियो हुनुपर्छ। मतभिन्नता हुन सक्छ, मनभिन्नता आवश्यक छैन। नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ, राष्ट्रका लागि सहकार्य अपरिहार्य छ।

कांग्रेसका वर्तमान सभापति गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा पार्टीले अबको चरणमा यही संवाद, पुस्तान्तरण र संस्थागत एकताको अभ्यासलाई कसरी अगाडि बढाउँछ ? भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुनेछ। यसको अर्थ कुनै एक व्यक्तिबाट सबै समाधानको अपेक्षा गर्नु होइन; बरु नेतृत्वले पार्टीभित्रको विविधतालाई साझा उद्देश्यमा रूपान्तरण गर्ने संस्थागत वातावरण बनाउन सक्ने अवसरलाई बुझ्नु हो। गगनकुमार थापा सभापतिमा निर्वाचित भएको तथ्य र त्यसपछिको नयाँ केन्द्रीय संरचनाबारे समकालीन विवरणहरूले पनि पार्टीभित्र नयाँ सङ्गठनात्मक चरण सुरु भएको देखाउँछन्।

अन्ततः कांग्रेसको शक्ति केवल उसको इतिहासमा होइन; इतिहासबाट सिकेर वर्तमानलाई सुधार्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ। अबको नेपालमा कर्णालीको युवा र मधेशको युवाले आफ्नो भविष्य एउटै राष्ट्रिय कथामा देख्न सक्नुपर्छ। हिमालको नागरिकले मधेशलाई टाढाको भूगोल नठानून्, मधेशको नागरिकले हिमाललाई आफ्नै घरको शिखर ठान्न सकुन्।

जनकपुरको संस्कृति, लुम्बिनीको शान्ति, काठमाडौंको इतिहास, पोखराको पर्यटन, कर्णालीको सभ्यता र हिमाली क्षेत्रको प्राकृतिक सम्पदा एउटै राष्ट्रिय गौरवका अध्याय बन्न सकून्। हामी फरक भूगोलका हुन सक्छौं, तर एउटै देशका हौं। हामी फरक संस्कृतिका हुन सक्छौं, तर एउटै राष्ट्रिय यात्राका सहयात्री हौं। हामी फरक आस्थाका हुन सक्छौं, तर समान सम्मानका नागरिक हौं।

नेपालको भविष्य कुनै एउटा क्षेत्र, समुदाय, धर्म वा पुस्ताले मात्र बनाउने होइन। नेपालको भविष्य हामी सबै मिलेर बनाउने हो। आज आवश्यकता यही साझा विश्वासलाई फेरि जगाउने हो- हिमालदेखि मधेशसम्म, गाउँदेखि सहरसम्म, देशभित्रदेखि विदेशमा रहेका नेपालीसम्म।

विविधता हाम्रो पहिचान हो। एकता हाम्रो शक्ति हो। विश्वास हाम्रो पुँजी हो र समुन्नत नेपाल हाम्रो साझा गन्तव्य हो।

(यादव नेपाली कांग्रेसका सांसद हुन्।)