हराउँदै रातो माटो र कमेरोले घर पोत्ने चलन

२ कात्तिक, धनकुटा । दशैं लागेसँगै कुनै समय धनकुटाका गाउँबस्तीमा रातो माटो र कमेरो खोज्ने चटारो हुन्थ्यो । घरका भित्ता रातो माटोले पोत्ने, कमेरोले सेतो बनाउने र काठका झ्यालढोकामा खोटो लगाउने चलन दशैंको तयारीकै अभिन्न हिस्सा थियो ।

परिवारका सदस्य मिलेर घर लिपपोत गर्थे । तर, अहिले गाउँघरमै पनि यो दृश्य विरलै देखिन थालेको छ । यसको सट्टा घरमा विभिन्न आधुनिक रङ प्रयोग गर्ने चलन बढेको छ ।

सिमेन्ट र आधुनिक निर्माण सामग्रीको प्रयोग बढ्नुका साथै घरको बनावट र मानिसको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले पुस्तौँदेखि चल्दै आएको यो मौलिक परम्परा हराउँदै गएको हो ।

धनकुटा नगरपालिका–२ का हरिबहादुर बस्नेतलाई केही वर्षअघिसम्म दशैं आउन लाग्दा घर पोत्ने माटो लिन जानेहरूको चहलपहल अझै सम्झना छ । चिम्टिया र रातो माटो पाइने ठाउँमा सर्वसाधारणको भीड लाग्ने गरेको उनी बताउँछन् ।

‘पहिले दशैं आउनुअघि घर पोत्ने माटो खोज्न जाने चलन थियो । माटोले लिपपोत गरेपछि घर सफा र चिटिक्क देखिन्थ्यो,’ बस्नेत भन्छन्, ‘अहिले सिमेन्टका घर बढेका छन् । घरमा विभिन्न रङ लगाउने चलन बढेसँगै माटोले पोत्ने चलन पनि हराउँदै गएको छ ।’

पहिले दशैंको तयारी गर्दा घरआँगन सफा गर्ने, भित्ता पोत्ने र झ्यालढोका सजाउने काममा परिवारका सदस्य जुट्थे । कतिपय ठाउँमा छिमेकी र आफन्तले समेत एकअर्काको घर लिपपोत गर्न सघाउँथे । घरलाई नयाँ रूप दिने यो अभ्यास चाडपर्वको उल्लाससँगै सामूहिक सहयोग र आत्मीयताको माध्यम पनि थियो ।

अहिले बजारमा विभिन्न प्रकारका रङ सहजै उपलब्ध छन् । सिमेन्ट, इँटा र अन्य आधुनिक सामग्री प्रयोग गरेर पक्की घर बनाउने क्रम बढेको छ । यस्ता घरमा आधुनिक रङ लगाउने चलन बढेपछि स्थानीयस्तरमै पाइने रातो माटो र कमेरोको प्रयोग घट्दै गएको छ ।

रातो माटो र कमेरोको आफ्नै विशेषता

परम्परागत घरको सौन्दर्यमा रातो माटो र कमेरोको विशेष स्थान थियो । रातो माटोले घरका भित्तालाई राताम्मे बनाउँथ्यो भने कमेरोले सेतो रङ दिन्थ्यो । घरको बनावट र आवश्यकताअनुसार यी सामग्री प्रयोग गरिन्थे ।

स्थानीयस्तरमै पाइने सामग्री प्रयोग गरेर घरलाई सफा र आकर्षक बनाउने यो अभ्यास पुस्तौँदेखि चल्दै आएको थियो । दशैंअघि घरको लिपपोत गर्नु केवल सरसफाइ वा सजावटको काम थिएन, चाडपर्वको आगमनसँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यास पनि थियो ।

घर पोत्ने माटो खोज्नेदेखि त्यसलाई तयार पारेर भित्तामा लगाउनेसम्मका काममा स्थानीय ज्ञान र सीप प्रयोग हुन्थ्यो । तर, आधुनिक निर्माण सामग्रीको प्रयोग बढ्दै जाँदा यस्ता सीप नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुने क्रम कमजोर बन्दै गएको छ ।

खोटो लगाउने चलन पनि हराउँदै

रातो माटो र कमेरोले घर पोत्ने चलनसँगै काठका झ्यालढोकामा खोटो लगाउने परम्परा पनि हराउँदै गएको छ ।

धनकुटा नगरपालिका–२ का ७१ वर्षीय मोहन थापाका अनुसार पहिले सालको रुखका छिप्पिएको लोप्रा ताछेर पानीमा पकाई कालो खोटो तयार पार्ने गरिन्थ्यो । उक्त खोटो काठका झ्यालढोका तथा आवश्यक भागमा लगाउने चलन थियो ।

‘सालको लोप्राबाट बनाएको खोटो झ्यालढोकामा लगाउने चलन थियो । वर्षमा एक पटक लगाएपछि धमिराले काठ खान र धुल्याहा लाग्नबाट जोगिने विश्वास गरिन्थ्यो,’ थापा भन्छन् ।

खोटोले झ्यालढोकालाई कालो रङ दिनुका साथै काठको संरक्षणमा समेत सहयोग गर्ने विश्वास गरिन्थ्यो । तर, अहिले काठमा आधुनिक रङ, वार्निस तथा अन्य रासायनिक पदार्थ प्रयोग गर्ने चलन बढेको छ ।

खोटो तयार पार्ने प्रक्रिया र त्यसको प्रयोगबारे जानकार मानिसहरू पनि घट्दै गएका छन् । स्थानीय वनस्रोतको पहिचानदेखि सामग्री तयार पार्ने र प्रयोग गर्ने तरिकासम्मको ज्ञान नयाँ पुस्ताका लागि अपरिचित बन्दै गएको छ ।

थापाका अनुसार रातो माटो, कमेरो र खोटोको प्रयोग दशैंतिहारसँग जोडिएको संस्कृतिको एउटा पाटो थियो । अहिले पुराना प्रचलन हराउँदै जाँदा नयाँ पुस्तालाई यस्ता सामग्री र तिनको प्रयोगबारे जानकारीसमेत कम हुँदै गएको छ ।

बदलिँदो घरसँगै फेरिँदै परम्परा

पहिले धनकुटाका गाउँबस्तीमा ढुंगा, माटो र काठ प्रयोग गरेर घर बनाउने चलन बढी थियो । घरको बनावटअनुसार स्थानीय सामग्रीबाट लिपपोत गरिन्थ्यो । घर निर्माण र मर्मतसम्भारमा पुस्तौँदेखि सञ्चित अनुभव र सीपको उपयोग हुन्थ्यो ।

अहिले सिमेन्ट, इँटा र रड प्रयोग गरेर पक्की घर बनाउने क्रम बढेको छ । घरको भित्री तथा बाहिरी भित्तामा आधुनिक रङ लगाउने चलन व्यापक बनेको छ । बजारमा सजावटका सामग्री सहजै उपलब्ध हुन थालेपछि माटो र कमेरो खोज्नुपर्ने आवश्यकता पनि घटेको छ ।

आधुनिक निर्माण सामग्रीले घरको बनावट र सजावटमा नयाँ विकल्प दिएका छन् । तर, त्यससँगै स्थानीय सामग्रीको प्रयोग, तिनलाई तयार पार्ने सीप र चाडपर्वसँग जोडिएका पुराना अभ्यास हराउने जोखिम पनि बढेको छ ।

दशैंमा घर सफा गर्ने, लिपपोत गर्ने र नयाँ रूप दिने चलनले चाडपर्वको रौनक बढाउनुका साथै पारिवारिक सहकार्य र सामुदायिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँथ्यो । अहिले विभिन्न रङले घर सजाउने चलन बढिरहँदा रातो माटो र कमेरोले घर पोत्ने त्यो पुरानो दृश्य भने धनकुटाका गाउँबस्तीबाट क्रमश: ओझेल पर्दै गएको छ ।