माननीयको कालो ज्याकेट

जीवनमा केही सम्झनाहरू यस्ता हुन्छन्, जसको मूल्य पैसाले मापन गर्न सकिँदैन । समय बित्दै जान्छ, मानिसका परिचय बदलिन्छन्, जिम्मेवारी फेरिन्छन् र जीवनका बाटाहरू अलग-अलग दिशातिर मोडिन्छन् । तर, कुनै समय कसैले देखाएको आत्मीयता भने मनको कुनै कुनामा सधैँ जीवित रहिरहन्छ । पुरानो चिठी, साथीले दिएको पुस्तक वा चिसो मौसममा कसैले आफ्नो शरीरबाट फुकालेर दिएको एउटा ज्याकेट पनि जीवनभर सम्झनामा रहन सक्छ ।

मेरो स्मृतिमा पनि एउटा यस्तै ज्याकेट छ– विराजभक्त श्रेष्ठको कालो ज्याकेट ।

आजका माननीय ऊर्जा मन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठ कुनै समय मेरा समकालीन राजनीतिक सहयात्री थिए । वैकल्पिक राजनीतिको यात्रामा झन्डै एक दशक हामीले सँगै काम गर्‍यौँ । त्यो समय हामीसँग सत्ताको शक्ति थिएन, ठूला पदको सुनिश्चितता थिएन र भविष्यमा को कहाँ पुग्छ भन्ने कुनै निश्चित नक्सा पनि थिएन । हामीसँग थियो त परिवर्तनको सपना, राजनीतिक संस्कार बदल्नुपर्छ भन्ने विश्वास र परम्परागत राजनीतिक अभ्यासभन्दा फरक बाटो खोज्ने हुटहुटी ।

हामीले राजनीति केवल निर्वाचन जित्ने, पद प्राप्त गर्ने वा राज्यसत्तामा पुग्ने माध्यमका रूपमा मात्र हेरेका थिएनौँ । राजनीति नागरिकको जीवन बदल्ने, सार्वजनिक संस्थालाई उत्तरदायी बनाउने र समाजमा नयाँ सम्भावना खोज्ने माध्यम हुनुपर्छ भन्ने विश्वास थियो । यही विश्वासले हामीलाई वैकल्पिक राजनीतिको यात्रामा जोडेको थियो।

त्यही राजनीतिक सहयात्राका क्रममा विराज दाइ बागमती प्रदेशसभाको सदस्यसमेत हुनुभयो । समय अघि बढ्दै गयो । राजनीतिक यात्राले आ–आफ्ना मोड लिँदै गयो । आज उहाँ नेपालको ऊर्जा मन्त्रालयको नेतृत्व गरिरहनुभएको छ । तर, उहाँको वर्तमान राजनीतिक परिचय सम्झँदा मेरो मनमा सबैभन्दा पहिले आउने दृश्य कुनै औपचारिक समारोह, भाषण वा राजनीतिक विजयको होइन । त्यो त एउटा चिसो दिन, सिमसिम पानी र उहाँले मलाई दिनुभएको कालो ज्याकेटको हो ।

मलाई ठ्याक्कै तिथिमिति याद छैन । जाडोको मौसम थियो । आकाशबाट सिमसिम पानी परिरहेको थियो । म त्यतिबेला परदेशबाट बिदामा नेपाल आएको थिएँ । मोटरसाइकलमा यात्रा गर्न रुचाउने मेरो स्वभावअनुसार घरबाटै बाइक लिएर काठमाडौंमा विराज दाइलाई भेट्न पुगेँ ।

परदेशको जीवनमा घर फर्किने बिदा केवल आराम गर्ने समय हुँदैन । लामो समयदेखि भेट्न नपाएका साथीभाइसँग भेट्ने, पुराना सम्बन्धलाई ताजा बनाउने र आफूले पछाडि छोडेर आएको जीवनसँग फेरि जोडिने अवसर पनि हुन्छ । त्यही क्रममा म दाइलाई भेट्न पुगेको थिएँ ।

भेटघाटका क्रममा दाइले चिसोले मलाई अप्ठ्यारो भइरहेको देख्नुभयो होला । उहाँले आफ्नो कालो ज्याकेट दिँदै भन्नुभयो, “चिसो छ, यो ज्याकेट लगाऊ।”

मैले ज्याकेट लगाएँ । तर, लगाउनेबित्तिकै थाहा भयो– त्यो मेरो शरीरका लागि निकै ठूलो थियो । दाइ अग्लो शरीरको मान्छे, म तुलनात्मक रूपमा होचो । उहाँको ज्याकेट लगाउँदा त्यो मेरो घुँडासम्म आइपुग्थ्यो । शरीरको नापअनुसार हेर्दा त्यो ज्याकेट ममाथि सुहाएको थिएन । मानौँ, मैले ज्याकेट लगाएको भन्दा पनि ज्याकेटले मलाई नै ढाकेको थियो । तर, त्यो दिन मलाई ज्याकेटको आकारसँग कुनै गुनासो थिएन । मैले त्यही ज्याकेट लगाएँ र मोटरसाइकल चढेर नवलपुर फर्किएँ ।

आज यतिका वर्षपछि पनि त्यो घटनालाई सम्झँदा मनमा आत्मीयताको एउटा न्यानो अनुभूति जाग्छ । त्यो न्यानोपन ज्याकेटको कपडाबाट मात्र आएको थिएन; त्यो त सम्बन्धबाट आएको थियो । कुनै ठूलो औपचारिकता, राजनीतिक हिसाबकिताब वा प्रतिफलको अपेक्षाविना गरिएको सानो सहयोगले पनि मानिसको मनमा गहिरो छाप छोड्न सक्छ भन्ने कुरा मैले त्यस घटनाबाट महसुस गरेको छु,-शरीरको नाप फरक हुन सक्छ, तर मनको नाप मिल्यो भने सम्बन्धको न्यानोपनले सबै दूरी पार गर्न सक्छ भन्ने उदाहरण ।

वैकल्पिक राजनीतिको सपना र मूलधारको यात्रा

हामीले वैकल्पिक राजनीतिको बाटो रोज्नुको पछाडि एउटा गहिरो असन्तुष्टि थियो । नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनहरू धेरै भए, व्यवस्था फेरिए, संविधान बने, निर्वाचन भए र सरकारहरू आए–गए । पुराना राजनीतिक दलहरूले लोकतन्त्र स्थापना, नागरिक अधिकार र राजनीतिक परिवर्तनका लागि गरेका योगदानको आफ्नै ऐतिहासिक महत्त्व छ । तर, समयसँगै सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जनअपेक्षाअनुसारको सेवा प्रवाहमा देखिएका कमजोरीले नागरिकमा निराशा पनि बढायो । यही पृष्ठभूमिमा वैकल्पिक राजनीतिको बहस बलियो भएको थियो । हाम्रो अपेक्षा नयाँ अनुहार राजनीतिमा ल्याउनु मात्र थिएन; राजनीतिको कार्यशैली, नेतृत्वको व्यवहार र सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउनु पनि थियो ।

वैकल्पिक राजनीति भन्नुको अर्थ पुराना दलका सबै काम गलत ठान्नु र नयाँ शक्तिका सबै निर्णय सही मान्नु होइन। यसको वास्तविक अर्थ पुराना राजनीतिक अनुभवबाट सिक्दै कमजोरी सच्याउनु, नागरिकका नयाँ अपेक्षालाई सम्बोधन गर्नु र राजनीतिलाई अझ जवाफदेही बनाउनु हो।

हामीले चाहेको राजनीति यस्तो थियो, जहाँ सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको साधन होइन, जनताको सेवा गर्ने जिम्मेवारीका रूपमा लिइयोस् । नेतृत्वले आलोचनालाई शत्रुता नठानोस्, नागरिकले प्रश्न गर्न पाऊन् र राजनीतिक विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने इमानदार प्रयत्न होस् । तर, नयाँ विचार जन्माउनु र त्यसलाई दीर्घकालीन राजनीतिक संस्कारमा रूपान्तरण गर्नु फरक कुरा हुन् । संगठन निर्माण, जनविश्वास कायम राख्ने काम, आन्तरिक लोकतन्त्रको अभ्यास र नीतिलाई परिणाममा बदल्ने चुनौती वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिका अगाडि सधैँ रहन्छन् ।

विराज दाइ आज मूलधारको राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा छन् । वैकल्पिक राजनीतिको यात्राबाट राज्यसत्ताको नेतृत्वसम्म पुग्नु उहाँको व्यक्तिगत राजनीतिक यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण मोड हो । यसलाई वैकल्पिक शक्तिहरूले मूलधारमा प्रवेश गर्ने व्यापक प्रक्रियासँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ । मूलधारमा पुग्नु आफैँमा वैकल्पिक राजनीतिबाट विचलित हुनु होइन ।

राज्यसत्तामा नपुगी सार्वजनिक नीति र शासन प्रणालीमा प्रभाव पार्न कठिन हुन सक्छ । परिवर्तनका विचारलाई व्यवहारमा उतार्न, सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग गर्न र नागरिकको जीवनमा प्रत्यक्ष सुधार ल्याउन राज्यका संस्थाहरूभित्र रहेर काम गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउँछ ।

तर, यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ– मूलधारमा प्रवेश गरेपछि वैकल्पिक राजनीतिले मूलधारलाई बदल्छ कि आफैँ मूलधारका पुराना कमजोरीहरूमा रूपान्तरण हुन्छ?

यही प्रश्नले वैकल्पिक राजनीतिबाट आएका नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा गर्छ । नयाँ हुनु भनेको नयाँ अनुहार हुनु मात्र होइन; निर्णय गर्ने तरिका, आलोचना सुन्ने क्षमता, सार्वजनिक स्रोतप्रतिको जिम्मेवारी र नागरिकसँगको व्यवहारमा नयाँपन देखिनु पनि हो ।

हिजो हामीले जुन राजनीतिक संस्कार बदल्ने सपना देखेका थियौँ, आज त्यही संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्ने अवसर विराज दाइसमक्ष छ । उहाँले आफ्नो कार्यकालमा सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र परिणाममुखी नेतृत्वलाई कति प्राथमिकता दिनुहुन्छ भन्ने कुराले उहाँको राजनीतिक यात्रालाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।

मन्त्रीको जिम्मेवारी र पुरानो सहयात्रीको अपेक्षा

आज विराज दाइ ऊर्जा मन्त्री हुनुहुन्छ । नेपालको ऊर्जा क्षेत्र देशको आर्थिक विकास, औद्योगिकीकरण, रोजगारी, पूर्वाधार र नागरिकको जीवनस्तरसँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र हो । जलविद्युत् उत्पादन, प्रसारण लाइनको विस्तार, ऊर्जा व्यापार, स्वच्छ ऊर्जाको विकास र भरपर्दो विद्युत् सेवा उपलब्ध गराउने विषयमा देशले उहाँबाट अपेक्षा राख्नु स्वाभाविक छ।

उहाँको कार्यकालको मूल्याङ्कन भावनात्मक निकटताका आधारमा होइन, काम र परिणामका आधारमा हुनुपर्छ। ऊर्जा क्षेत्रमा भएका सुधार, कार्यान्वयन भएका योजना र नागरिकले प्रत्यक्ष अनुभव गरेका उपलब्धिले उहाँको नेतृत्वको मूल्याङ्कन गर्नेछन्।

तर, मेरा लागि उहाँको परिचय ऊर्जा मन्त्रीमा मात्र सीमित छैन। उहाँ त्यो समयका राजनीतिक सहयात्री पनि हुनुहुन्छ, जससँग मैले झन्डै एक दशक वैकल्पिक राजनीतिको बाटोमा काम गरेको थिएँ। त्यसैले उहाँले प्राप्त गर्नुभएको जिम्मेवारीलाई म केवल एउटा व्यक्तिको राजनीतिक सफलताका रूपमा मात्र हेर्दिनँ। यसमा कुनै समय हामीले उठाएका प्रश्न र देखेका सपनालाई व्यवहारमा प्रमाणित गर्ने सम्भावना पनि देख्छु।

म उहाँले सफलतापूर्वक काम गर्नुभएको देख्न चाहन्छु । उहाँको नेतृत्वमा ऊर्जा क्षेत्रले प्रगति गरोस् र नागरिकले त्यसको प्रत्यक्ष लाभ पाऊन् भन्ने चाहन्छु । तर, यो सद्भावको अर्थ उहाँका हरेक निर्णयको समर्थन गर्नु होइन । लोकतन्त्रमा पुरानो सहयात्रीप्रति आत्मीयता राख्दै पनि उसको सार्वजनिक जिम्मेवारीमाथि प्रश्न गर्न सकिन्छ। वास्तवमा, आलोचना सुन्ने र आवश्यक परे आफ्नो निर्णय सच्याउने क्षमता नै लोकतान्त्रिक नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण गुण हो।

राजनीतिमा सम्बन्ध र विचारलाई एकअर्काको विरोधी बनाउनु आवश्यक छैन । हामी कसैको सफलतामा खुसी हुन सक्छौँ, उसको राम्रो कामको प्रशंसा गर्न सक्छौँ र आवश्यक पर्दा कमजोरी औँल्याउन पनि सक्छौँ। सहयात्राको अर्थ अन्धसमर्थन होइन; एकअर्काप्रति सम्मान राख्दै सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन सक्नु हो।

पदभन्दा पुरानो सम्बन्धको महत्त्व

समयले मानिसको परिचय बदल्छ। हिजो सामान्य राजनीतिक सहयात्री रहेका मानिसहरू आज सांसद, मन्त्री वा अन्य महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा पुग्न सक्छन् । जीवनका बाटाहरू अलग हुन सक्छन्, भेटघाट कम हुन सक्छ र नयाँ जिम्मेवारीले पुराना सम्बन्धका लागि समय निकाल्न कठिन बनाउन सक्छ।

सायद अहिलेको व्यस्तता र जिम्मेवारीका बीचमा विराज दाइलाई त्यो कालो ज्याकेटको घटना सम्झना नहोला । सम्भवतः उहाँका लागि त्यो जीवनका धेरै सामान्य घटनामध्ये एउटा मात्र थियो । म यसमा कुनै गुनासो गर्दिनँ। मानिसले आफूले गरेका सबै साना व्यवहार सम्झन सम्भव पनि हुँदैन।

तर, दिने व्यक्तिले सामान्य ठानेको घटना पाउने व्यक्तिका लागि अविस्मरणीय बन्न सक्छ । मलाई त्यो ज्याकेटको बदलामा केही चाहिएको छैन । न कुनै प्रतिफलको अपेक्षा छ, न कुनै राजनीतिक लाभको हिसाब । यो प्रसङ्ग उठाउनुको उद्देश्य केवल एउटा पुरानो आत्मीयतालाई सम्झनु र त्यो समयको मानवीय पक्षलाई शब्दमा उतार्नु हो ।

सम्बन्धको गहिराइ सधैँ दैनिक भेटघाटले मात्र निर्धारण गर्दैन । कहिलेकाहीँ वर्षौँसम्म भेट नभए पनि कुनै एउटा सम्झनाले सम्बन्धलाई मनभित्र जीवित राख्छ । विचारमा असहमति हुन सक्छ, जीवनका प्राथमिकता फरक हुन सक्छन्, तर विगतमा सँगै हिँडेको बाटोलाई सम्मान गर्न सक्नु परिपक्व सम्बन्धको एउटा सुन्दर पक्ष हो ।

मेरो र विराज दाइको वर्तमान फरक छ । उहाँ राज्यको जिम्मेवारीमा हुनुहुन्छ, म आफ्नै जीवन, विचार र लेखनको यात्रामा छु। तर, हाम्रो विगतको सहयात्रा दुवैको जीवनको इतिहासको हिस्सा हो । त्यसलाई आजको पद र परिचयका आधारमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन।

मलाई लाग्छ, मानिसको वास्तविक उचाइ उसले प्राप्त गरेको पदबाट मात्र नापिँदैन। अधिकार प्राप्त भएपछि उसले कस्तो व्यवहार गर्छ, आफ्नो विगतलाई कसरी हेर्छ र सार्वजनिक जिम्मेवारीलाई कति इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्छ भन्ने कुराले पनि उसको व्यक्तित्वको उचाइ निर्धारण गर्छ।

कालो ज्याकेटले सिकाएको दर्शन

जीवनका गहिरा पाठ सधैँ ठूला घटनाबाट मात्र सिकिँदैनन् । कहिलेकाहीँ एउटा सामान्य व्यवहारले पनि हामीलाई सम्बन्ध, राजनीति र मानवीय संवेदनाको अर्थ बुझाइदिन्छ।

विराज दाइको त्यो ज्याकेट मेरो शरीरमा ठूलो थियो, तर त्यसले आफ्नो उद्देश्य पूरा गरेको थियो । त्यसले मलाई चिसोबाट जोगाएको थियो। आज सम्झँदा लाग्छ, राजनीतिमा पनि कुनै योजना, संस्था वा नेतृत्वको वास्तविक मूल्य त्यसको आकार, प्रचार वा पदमा होइन, त्यसले नागरिकको जीवनमा ल्याएको सकारात्मक परिवर्तनमा हुन्छ।

हामी ठूला राजनीतिक नारा दिन सक्छौँ, परिवर्तनका आकर्षक योजना प्रस्तुत गर्न सक्छौँ र उच्च पद प्राप्त गर्न सक्छौँ। तर, ती सबैको अर्थ तब मात्र हुन्छ, जब तिनले जनताको वास्तविक समस्या समाधान गर्न मद्दत गर्छन्।

हिजो एउटा ज्याकेटले मलाई न्यानो दिएको थियो। आज ऊर्जा मन्त्रालयको नेतृत्वले लाखौँ नागरिकलाई भरपर्दो ऊर्जा सेवा उपलब्ध गराउन सक्छ। यी दुई जिम्मेवारीको आकार र प्रभाव फरक छन्, तर दुवैमा आफ्नो सामर्थ्य अरूको हितमा प्रयोग गर्ने मानवीय मूल्य जोडिएको छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, शक्ति र पद मानिसको परिचयका बाहिरी पक्ष हुन्; व्यवहार र चरित्रले उसको वास्तविक मूल्य देखाउँछन्। कुर्सीले अधिकार दिन्छ, तर त्यसको सदुपयोगले मात्र सम्मान कमाइन्छ। परिवर्तनको सपना देख्नु महत्त्वपूर्ण छ, तर त्यो सपना व्यवहारमा उतार्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ।

त्यसैले विराज दाइको राजनीतिक यात्राप्रति मेरो अपेक्षा पनि यही हो—उहाँले राज्यसत्तामा रहँदा वैकल्पिक राजनीतिको यात्रामा उठाइएका सकारात्मक मूल्यहरूलाई व्यवहारमा उतार्न सकून्। उहाँको सफलता व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित नरहोस्; त्यसले नागरिकको जीवनमा सुधार ल्याओस् र नेपाली राजनीतिमा जवाफदेहिताको संस्कार बलियो बनाउन योगदान गरोस्।

अन्त्यमा, एउटा पुरानो सम्झना

मलाई आज पनि त्यो दृश्य सम्झना आउँछ—काठमाडौंको चिसो मौसम, सिमसिम पानी, मोटरसाइकलमा नवलपुर फर्किन तयार म र मेरो घुँडासम्म आइपुग्ने कालो ज्याकेट।

त्यो ज्याकेट अहिले कहाँ छ, मलाई थाहा छैन। समयसँगै पुरानो भयो कि अरू कसैको उपयोगमा गयो, त्यो पनि थाहा छैन। तर त्यससँग जोडिएको सम्झना भने अझै मसँग सुरक्षित छ।

विराज दाइ, तपाईं आज देशको ऊर्जा क्षेत्रको नेतृत्व गरिरहनुभएको छ। तपाईंको कार्यकाल सफल होस्, नेपालको ऊर्जा क्षेत्रले उल्लेखनीय प्रगति गरोस् र नागरिकले त्यसको प्रत्यक्ष लाभ पाऊन्—हार्दिक शुभकामना।

एउटा पुरानो राजनीतिक सहयात्रीका रूपमा मेरो अर्को अपेक्षा पनि छ—तपाईंले प्राप्त गर्नुभएको उचाइले हिजोका बाटाहरूलाई अझ स्पष्ट देखाओस्। तपाईंको जिम्मेवारीले नागरिकका समस्या अझ नजिकबाट बुझ्न सघाओस्। र, तपाईंको राजनीतिक यात्राले वैकल्पिक राजनीतिमा कुनै समय हामीले देखेको परिवर्तनको सपनालाई व्यवहारमा प्रमाणित गर्न सकोस्।

हामी सँगै हिँडेको बाटो सधैँ एउटै रहनुपर्छ भन्ने छैन। हाम्रा भूमिका र जिम्मेवारी फरक हुन सक्छन् । तर, विगतमा सँगै देखेका सपना र बाँडेका अनुभवलाई सम्मान गर्न सक्नु नै सम्बन्धको सुन्दरता हो ।

त्यस दिन तपाईंले मलाई दिनुभएको ज्याकेट मेरो शरीरमा नमिले पनि मनमा मिलेको थियो। आज हाम्रो जीवनका बाटाहरू फरक भए पनि त्यो आत्मीयता मेरो स्मृतिमा मिलेरै बसेको छ ।

पदले मानिसको परिचय बदल्न सक्छ, समयले जीवनका बाटाहरू बदल्न सक्छ; तर साँचो आत्मीयताले छोडेको न्यानोपनलाई समयले पनि मेटाउन सक्दैन।

विराज दाइ, त्यो कालो ज्याकेटको सम्झना मेरो लागि केवल विगतको एउटा घटना होइन। त्यो वैकल्पिक राजनीतिको सहयात्रा, मानवीय सम्बन्धको महत्त्व र समयसँगै बदलिँदै जाने जीवनका बीच पनि सुरक्षित रहन सक्ने आत्मीयताको प्रतीक हो ।

ज्याकेट मेरो घुँडासम्म आइपुगेको थियो, तर त्यसले दिएको न्यानोपन आजसम्म मेरो मनमा अटाइरहेको छ।