डिजिटल उपनिवेशको संघारमा नेपाल

नेपाल आज एउटा यस्तो मोडमा उभिएको छ, जहाँ उपनिवेशको स्वरूप फेरिएको छ तर जोखिम उस्तै गम्भीर छ। हिजो उपनिवेश भूगोल र शासनमार्फत थोपरिन्थ्यो, आज त्यो डिजिटल प्रविधि, एल्गोरिदम र डेटामार्फत चुपचाप स्थापित हुँदैछ। यो उपनिवेश न देखिन्छ, न औपचारिक रूपमा घोषणा हुन्छ, तर यसको प्रभाव समाजको चेतना, राजनीति र संस्कृतिमा गहिरिँदै गएको छ।

डिजिटल प्रविधिको तीव्र विस्तारले नेपाली समाजलाई संसारसँग जोडेको सत्य हो। तर यही प्रविधि नियमन, नीति र चेतनाविना प्रयोग हुँदा नेपाल क्रमशः डिजिटल उपनिवेशको दिशातर्फ धकेलिँदैछ। आज नेपाली नागरिक केवल प्रयोगकर्ता होइनन्, उनीहरू डिजिटल प्लेटफर्मका लागि डेटा र ध्यानको स्रोत बन्दै गएका छन्।

एल्गोरिदमको भूमिका यहाँ निर्णायक छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मले प्रयोग गर्ने एल्गोरिदम तटस्थ हुँदैनन्। तिनको प्राथमिकता नागरिकलाई सचेत बनाउनु होइन, प्लेटफर्ममा बढी समय राख्नु र मुनाफा बढाउनु हो। परिणामस्वरूप, तथ्य र विवेकभन्दा उत्तेजना, बहसभन्दा विभाजन, र गहिरो विचारभन्दा सतही सामग्रीलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यसले नेपाली समाजको वैचारिक संरचना नै कमजोर बनाइरहेको छ।

यसको प्रभाव सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा राजनीतिमा देखिन्छ। नीति, कार्यक्रम र विचारभन्दा छवि, प्रस्तुति र भाइरल कन्टेन्ट प्रभावशाली बन्दै गएका छन्। लोकतान्त्रिक बहस संसद र सार्वजनिक मञ्चबाट सर्दै स्क्रिनको एल्गोरिदमिक दायरामा सीमित हुँदैछ। नागरिक विचारशील मतदाता होइन, प्रतिक्रियामा सीमित डिजिटल भीडमा रूपान्तरण हुने खतरा बढ्दैछ।

युवापुस्ता यस प्रक्रियाको केन्द्रमा छ। सम्भावना र ऊर्जाले भरिएको पुस्ता आज ध्यान अर्थतन्त्रको कच्चा पदार्थ बन्दै गएको छ। सिर्जनशीलता र आलोचनात्मक सोचभन्दा स्क्रोल, ट्रेन्ड र लाइकले प्राथमिकता पाएको छ। यो पुस्ता असक्षम छैन, तर प्रणालीगत रूपमा भुलाइँदैछ—र यसले राष्ट्रको भविष्यमा दीर्घकालीन असर पार्नेछ।

डिजिटल उपनिवेशको अर्को गम्भीर आयाम भाषा र संस्कृतिसँग जोडिएको छ। एल्गोरिदमिक प्राथमिकतामा नपर्ने स्थानीय भाषा, संस्कृति र कथाहरू क्रमशः ओझेलमा पर्दैछन्। यसले नेपाली समाजलाई आफ्नै पहिचानप्रति उदासीन बनाउँदै लैजाने खतरा पैदा गरेको छ।

यस सम्पूर्ण प्रक्रियामा राज्यको भूमिका सन्तोषजनक देखिँदैन। डेटा सुरक्षा, एल्गोरिदम नियमन, डिजिटल साक्षरता र राष्ट्रिय डिजिटल नीति अझै अस्पष्ट छन्। राज्य स्वयं डिजिटल प्लेटफर्म प्रयोग गर्छ, तर तिनको सामाजिक–राजनीतिक प्रभावप्रति गम्भीर देखिँदैन। यही मौनता नै डिजिटल उपनिवेशवादलाई बलियो बनाउने सबैभन्दा ठूलो कारण हो।

अब प्रश्न प्रविधि अस्वीकार गर्ने कि स्वीकार गर्ने होइन। प्रश्न हो-प्रविधिले हामीलाई चलाउने कि हामीले प्रविधिलाई दिशा दिने ? डिजिटल स्वतन्त्रता भनेको इन्टरनेट पहुँच मात्र होइन, विचार, चेतना र निर्णयमा स्वायत्तता हो।

नेपालले अब डिजिटल साक्षरतामा गम्भीर लगानी गर्नुपर्छ, एल्गोरिदम र डेटा प्रयोगबारे सार्वजनिक बहस सुरु गर्नुपर्छ, र राष्ट्रिय हित अनुकूल डिजिटल नीतिको निर्माण गर्नुपर्छ। नागरिकले पनि आफूलाई केवल उपभोक्ता होइन, सचेत डिजिटल नागरिकका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने समय आएको छ।

डिजिटल संसार अब वैकल्पिक क्षेत्र होइन, यही नै आधुनिक राजनीतिक र सांस्कृतिक रणभूमि हो। यदि यहाँ नेपालले आफ्नो चेतना, नीति र पहिचान जोगाउन सकेन भने भौगोलिक स्वतन्त्रता पनि क्रमशः अर्थहीन बन्दै जानेछ।

डिजिटल उपनिवेशको संघारमा उभिएको नेपालले अब चुप बस्ने कि सचेत भएर निर्णय गर्ने—यो प्रश्नको उत्तर आजको बहसमा होइन, भोलिको इतिहासमा नेपाल के हुने र कस्तो हुने भन्ने विषय हो |

नेपाल कहिल्यै बन्दुकले मात्र शासित भएन। कहिले राजाले, कहिले दलले, कहिले शक्तिले। तर आज नेपाल देखिँदैन शासकले होइन, एल्गोरिदमले शासित हुँदैछ। यो शासनको स्वरूप फरक छ—न सीमा नाघिन्छ, न झण्डा फहराइन्छ, तर चेतना कब्जा गरिन्छ।

आज हामी मोबाइल बोकेर स्वतन्त्र देखिन्छौँ, तर हाम्रो सोच, समय र ध्यान हाम्रो नियन्त्रणमा छैन। यही हो डिजिटल उपनिवेशको वास्तविक अनुहार हो |

१. एल्गोरिदम : अदृश्य सत्ता

एल्गोरिदम कुनै तटस्थ प्रविधि होइन। यसले हामी के देख्ने, के नदेख्ने, कसलाई मन पराउने, कसलाई घृणा गर्ने भन्ने निर्णय गर्छ। नेपालजस्तो राजनीतिक रूपमा अस्थिर र वैचारिक रूपमा कमजोर समाजमा एल्गोरिदमले सत्य होइन, उत्तेजना अघि सार्छ। परिणामतः गम्भीर विचार ओझेलमा पर्छन् र चर्को आवाज नै सत्य ठानिन्छ।यसरी एल्गोरिदम बिस्तारै विचार निर्माण गर्ने शक्ति बन्दै गएको छ।

२. राजनीति स्क्रिनमा सरेको यथार्थ

आज नेपालको राजनीति संसदभन्दा बढी स्क्रिनमा लडिन्छ। नीति होइन, प्रस्तुति बिक्छ; विचार होइन, भाइरल सामग्री निर्णायक बन्छ। एल्गोरिदमले मन पराएको अनुहार नेता बन्छ, र गहिरो बहस “रिच नआउने” भनेर छेकिन्छ।यो अवस्था लोकतन्त्रको रूपान्तरण होइन विकृति हो। नागरिक मतदाता होइन, प्रतिक्रिया दिने वस्तुमा सीमित भएका छन्।

३. युवा : सम्भावनाबाट उपभोगतर्फ

युवा नेपालको शक्ति हो भनिन्छ, तर आज यही शक्ति ध्यान अर्थतन्त्रको कच्चा पदार्थ बनेको छ। स्क्रोलले समय खान्छ, ट्रेन्डले सोच। प्रश्न गर्ने उमेरमा नक्कल, सिर्जना गर्ने उमेरमा उपभोग हावी छ।

यो पुस्ता हारिरहेको छैन, तर भुलाइँदैछ र त्यो भुलाइ राज्यले होइन, एल्गोरिदमले गरिरहेको छ।

४. संस्कृति र भाषामाथि मौन आक्रमण

डिजिटल संसारमा नेपालीपन कमजोर बन्दैछ। हाम्रो भाषा एल्गोरिदममैत्री छैन, हाम्रो कथा ट्रेन्डिङ छैन। त्यसैले हामी अरूको भाषा, अरूको सौन्दर्य र अरूको जीवनशैली अपनाउन बाध्य हुँदैछौँ।

यो परिवर्तन स्वाभाविक होइन, यो डिजिटल दबाबद्वारा निर्देशित परिवर्तन हो—जहाँ पहिचान विस्तारै पुछिँदैछ।

५. राज्यको मौनता : सबैभन्दा ठूलो खतरा

सबैभन्दा चिन्ताजनक कुरा राज्यको भूमिकामा देखिएको शून्यता हो। डेटा सुरक्षा, एल्गोरिदम नियमन र डिजिटल साक्षरतामा राज्य स्पष्ट छैन। राजनीति स्वयं एल्गोरिदम प्रयोग गर्छ, तर त्यसको प्रभावबारे मौन बस्छ।
राज्य मौन रहँदा, उपनिवेशवाद चुपचाप गहिरिन्छ।

निष्कर्ष : डिजिटल उपनिवेशबाट मुक्ति चेतनाको पुनर्जागरण बिना सम्भव छैन

नेपाल आज इतिहासको त्यही मोडमा उभिएको छ, जहाँ प्रश्न प्रविधि स्वीकार्ने कि अस्वीकार गर्ने होइन, प्रविधिले हाम्रो चेतनालाई कहाँ लैजाँदैछ भन्ने हो। यदि डिजिटल संसारमा हाम्रो सोच अरूले डिजाइन गर्छन् भने भौगोलिक स्वतन्त्रताको अर्थ पनि क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ।

डिजिटल उपनिवेशवादको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष यसको अदृश्यता हो। मानिसहरू आफू स्वतन्त्र छु भन्ने भ्रममा बाँचिरहेका हुन्छन्, जबकि निर्णय, धारणा र प्राथमिकता क्रमशः अरूले तय गरिरहेका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा प्रतिरोध बन्दुकले होइन, विचारले सम्भव हुन्छ।

यसबाट मुक्ति पाउन नेपालले तीन तहमा संघर्ष गर्नुपर्छ—व्यक्तिगत, सामाजिक र राज्यगत। व्यक्तिले डिजिटल उपभोगप्रति आलोचनात्मक हुनुपर्छ; समाजले एल्गोरिदम र प्लेटफर्मबारे खुला बहस गर्नुपर्छ; र राज्यले डेटा, प्रविधि र डिजिटल शिक्षा सम्बन्धी स्पष्ट नीति लिनुपर्छ। यी तीनै तहमा चेतनाको पुनर्जागरण नभएसम्म डिजिटल स्वतन्त्रता सम्भव हुँदैन।

डिजिटल संसार अब वैकल्पिक क्षेत्र होइन, यो नै मुख्य राजनीतिक, सांस्कृतिक र वैचारिक युद्धभूमि हो। यदि नेपालले यहाँ आफ्नो उपस्थिति, आफ्नो भाषा, आफ्नो सोच र आफ्नो नीति स्थापित गर्न सकेन भने हामी केवल प्रयोगकर्ता मात्र होइन, डिजिटल उपनिवेशका आज्ञाकारी प्रजा बन्दै जानेछौँ।

के नेपाल एल्गोरिदमले चल्ने समाज बन्छ, कि सचेत नागरिकले दिशा तय गर्ने राष्ट्र ? आजको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय सवाल यो हो । यसको उत्तर प्रविधिमा होइन, हाम्रो चेतनामा छ।

(बानिया रिटर्नी फेडेरेसन नेपालका उपाध्यक्ष हुन्)