एलन मस्क चन्द्रमामा शहर बसाउन चाहन्छन्, उनको योजना के छ ?

एलन मस्कले हालै एउटा योजना सार्वजनिक गरे । योजना थियो, १० वर्षभित्र चन्द्रमामा एउटा ‘सेल्फ ग्रोइङ सिटी’ (आफैंमा निर्भर शहर) बनाउने ।

एक्स, टेस्ला र स्पेसएक्सका प्रमुख तथा विश्वका सबैभन्दा धनी व्यक्ति एलन मस्कले एक्समा हालै गरेको एउटा पोस्टमा यो कुरा उल्लेख गरेका थिए, जसलाई ४ करोडभन्दा बढी पटक हेरिएको छ।

स्पेसएक्सले मंगल ग्रहमा शहर बनाउने योजनाबाट ध्यान हटाएर अब चन्द्रमामा केन्द्रित गरेको उनले बताएका थिए ।

मस्कले आफ्नो विचार किन बदले ? चन्द्रमामा बन्ने ‘सेल्फ ग्रोइङ सिटी’  बारे के थाहा छ ?

मंगल ग्रहको सट्टा चन्द्रमा नै किन ?

अहिलेसम्म यस सेल्फ ग्रोइङ सिटीका लागि ब्लुप्रिन्टसहितको कुनै औपचारिक या  विस्तृत योजना प्रस्तुत गरिएको छैन । यद्यपि, मस्कले आफ्नो दृष्टिकोण भने सोसल मिडिया प्लेटफर्म ‘एक्स’ मा साझा गरेका छन् ।

उनले एक स्थायी मानव बस्ती स्थापना गर्ने कुरा गरेका छन्, जसले चन्द्रमामा उपलब्ध स्रोत साधनहरूको प्रयोग गरेर बिस्तारै आफ्नो विस्तार गर्न सक्छ ।

आफ्नो पोस्टमा मस्कले भनेका छन्- यो लक्ष्य १० वर्षभन्दा कम समयमा हासिल गर्न सकिन्छ, जबकि मंगल ग्रहका लागि यसमा २० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ ।

‘स्पेस एक्सको मिसन उही रहनेछ । चेतना र जीवनलाई जुन रूपमा हामी चिन्दछौं त्यसलाई अन्तरिक्षसम्म फैलाउनु,’ मस्क भन्छन्, ‘मंगल ग्रहको यात्रा तब मात्र सम्भव छ, जब सौर्यमण्डलका ग्रहहरू एकअर्काको सिधा रेखामा आउँछन् । यस्तो समय २६ महिनामा एक पटक मात्र आउँछ, र यो यात्रा पूरा गर्न ६ महिनाको समय लाग्नेछ ।’

‘यसको विपरीत चन्द्रमामा हामी हरेक १० दिनमा एउटा प्रक्षेपण गर्न सक्छौं र यो यात्रा केवल २ दिनको मात्र हुनेछ । यसको अर्थ, हामी मार्स सिटी (मंगल ग्रहको शहर) को तुलनामा मुन सिटी (चन्द्रमाको शहर) लाई धेरै छिटो पूरा गर्न सक्छौं,’ उनले भनेका छन् ।

स्पेस एक्सको मिसन मस्कको लामो समयदेखिको महत्वाकांक्षा भनेकै मंगल ग्रहमा शहर बनाउने योजनालाई अगाडि बढाउनु नै हो । यद्यपि उनले भनेका छन्, ‘लगभग पाँचदेखि सात वर्षमा यो काम गर्न सुरु गरिने छ । तर, सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकता मानव सभ्यताको भविष्य सुरक्षित गर्नु हो र चन्द्रमामा यसको बढी सम्भावना छ।

यो परिवर्तन मस्कको लामो समयदेखि मंगल ग्रहलाई स्पेसएक्सको मुख्य गन्तव्य बनाउने योजनाको ठ्याक्कै विपरीत हो । गत वर्षसम्म उनले भनेका थिए कि कम्पनीले २०२६ को अन्त्यसम्ममा एक मानव रहित मंगल मिसन प्रक्षेपण गर्ने योजना बनाइरहेको छ।

मस्कले गत वर्ष जनवरीमा एक्समा एक पोस्टको जवाफ दिँदै भनेका थिए, ‘होइन, हामी सिधै मंगल ग्रह जाँदैछौं । चन्द्रमाले त ध्यान मात्र भड्काउने छ।’

यद्यपि मस्कको इलेक्ट्रिक गाडीहरू र सेल्फ-ड्राइभिङ प्रविधि जस्ता प्रोजेक्टहरूका लागि महत्वाकांक्षी समयसीमाहरू निर्धारण गर्ने एउटा लामो इतिहास छ, जुन समयमै साकार हुन सकेका छैनन् ।

यो कसरी सम्भव छ ?

यूकेको सरे विश्वविद्यालयका स्पेस एप्लिकेसन्स, एक्सप्लोरेसन र इन्स्ट्रुमेन्टेसनका सिनियर लेक्चरर डाक्टर सुङ्गवु लिम स्पेसएक्सको चन्द्रमामा बेस बनाउने योजनालाई ‘साइन्स फिक्सन’ नभई ‘महत्वाकांक्षी’ बताउँछन् ।

उनले बीबीसीसँग भनेका छन्, ‘यसको आधारभूत अवधारणा ती औद्योगिक प्रक्रियाहरूमा आधारित छ जुन हामीले पृथ्वीमा पहिलेदेखि नै प्रयोग गर्दै आएका छौं, जसमा चन्द्रमाको माटो प्रयोग गरेर अक्सिजन, पानी र निर्माण सामग्री बनाउने कुरा समावेश छ । सैद्धान्तिक रूपमा यो गर्न सकिन्छ ।’

यद्यपि डा. लिमले यसका चुनौतीहरूमा प्रश्न उठाउँछन् कि के ती प्रणालीहरू चन्द्रमाको कठोर वातावरणमा विश्वसनीय रूपमा काम गर्न सक्छन् ? किनभने चन्द्रमामा अत्यधिक तापमान, मसिनो धुलो र कम गुरुत्वाकर्षण छ ।

उनी भन्छन्, ‘हामीले ती प्रणालीहरूमा भरोसा गर्नुअघि उनीहरूले अझै पनि चन्द्रमाको सतहमा राम्रोसँग परीक्षण गर्न आवश्यक छ।’

उनका अनुसार सरकारी अन्तरिक्ष एजेन्सीहरू ‘सावधानीपूर्वक’ अघि बढ्छन् किनभने तिनीहरू सार्वजनिक फन्डमा निर्भर रहन्छन् । स्पेसएक्सले फरक तरिकाले काम गर्ने उनी बताउँछन् ।

यदि यसको नयाँ रकेट प्रणालीले योजना अनुसार काम गर्यो भने, यसले चन्द्रमामा उपकरणहरू अझ धेरै पटक र कम लागतमा पठाउन सक्छ ।

भारतको जीडी गोयन्का विश्वविद्यालयमा ‘सेन्टर फर एरोस्पेस एण्ड एनर्जी स्टडीज’ का निर्देशक डाक्टर उगुर गुवेन भन्छन् कि सुरुवाती मानव बस्तीका लागि मंगल ग्रहको तुलनामा चन्द्रमा फाइदाजनक हुन सक्छ, ताकि छिटो आपूर्ति गर्न र आपत्कालीन अवस्थामा तत्काल प्रतिक्रिया दिन सकियोस्।

उनले भनेका छन्, ‘यदि त्यहाँ केही गल्ती भयो र तपाईंसँग एउटा निवास स्थान छ भने, तपाईंले तुरुन्तै अर्को सहायक मिशन पठाउन सक्नुहुन्छ।’ पृथ्वीबाट यो यात्रा गर्न सामान्यतया दुईदेखि तीन दिन लाग्ने उनी बताउँछन् ।

यसका बाबजुद पनि डाक्टर लिमले सचेत गराउँदै भन्छन्, ‘एक ‘आत्म-निर्भर चन्द्रमाको शहर’ अझै धेरै टाढाको लक्ष्य हो।’

पृथ्वीबाट पोषक तत्वहरू नल्याई खाना उमार्नु र एउटा यस्तो बन्द प्रणाली बनाउनु जहाँ सबै कुरा रिसाइकल हुन्छ, यो निकै जटिल कुरा हो । यसका लागि सम्भवतः दशकौँ लाग्नेछ । त्यसैले यो दृष्टिकोण सम्भव छ, तर यो चरणबद्ध रूपमा हुनेछ, सबै कुरा एकैसाथ हुने छैन ।

चन्द्रमाको मानव अन्वेषणमा अनुसन्धान गर्ने अमेरिकाको इन्डियानास्थित नोत्रे डेम विश्वविद्यालयका सिभिल एन्ड इन्भायरोन्मेन्टल इन्जिनियरिङ र अर्थ साइन्सेजका प्रोफेसर क्लाइभ नील डाक्टर लिमसँग सहमत देखिन्छन् ।

उनी भन्छन्, ‘जबसम्म हामीले चन्द्रमामा निकाल्न सकिने स्रोतहरू उपलब्ध छन् भनेर देखाउनका लागि एउटा ठूलो ‘रिसोर्स-प्रस्पेक्टिङ’ (स्रोत अन्वेषण) अभियान चलाउँदैनौं, तबसम्म सजिलै पाइने र निकाल्न सकिने स्रोतहरू बिना यो ‘सेल्फ ग्रोइङ सिटी’ को भविष्य के हुन्छ भन्ने कुरा हामीलाई थाहा हुँदैन।’

डाक्टर लिमका अनुसार आगामी १० वर्षमा ‘चन्द्रमामा एउटा सानो चौकी’ ले आफ्नै केही अक्सिजन उत्पादन गर्न सुरु गर्न सक्छ र सम्भवतः पानी निकाल्न सक्छ, यो कुरा यथार्थमा आधारित  छ ।

नासाका पूर्व अन्तरिक्ष यात्री र हाल अमेरिकाको म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजिमा एयरोनटिक्स र एस्ट्रोनटिक्सका प्रोफेसर जेफ्री हफम्यान भन्छन्- यदि स्पेसएक्स र अमेजनका संस्थापक जेफ बेजोसको स्पेस टेक्नोलोजी कम्पनी ‘ब्लु ओरिजिन’ ले सफलतापूर्वक लूनर ल्यान्डर्स (चन्द्रमामा अवतरण गर्ने यान) विकसित गरेमा ‘हामी अब चन्द्रमाको बेसका लागि लजिस्टिक आपूर्ति गर्न सक्छौं ।

उनी अगाडि भन्छन्, ‘तर मंगल ग्रह अझै पनि धेरै टाढा छ।’

चन्द्रमामा दिगो निवास स्थानहरू बनाउँदा प्राप्त हुने अनुभवलाई मंगल ग्रहमा बेस स्थापना गर्न प्रयोग गर्न सकिने तर्क प्रोफेसर हफम्यान गर्छन् ।

डा. गुवेन पनि यो तर्कसँग सहमत छन् ।

उनी भन्छन्- एक पटक चन्द्रमामा बेस स्थापना भएपछि मंगल ग्रहसम्म पुग्न धेरै सजिलो हुन्छ, किनभने चन्द्रमा एक सुरुवातको रूपमा प्रेरणा बन्न सक्छ ।

बढ्दो प्रतिस्पर्धा

मस्कका यी टिप्पणीहरू यस्तो समयमा आएका छन्, जब अमेरिकाले यसै दशकभित्र मानवलाई पुनः चन्द्रमामा पठाउनका लागि चीनबाट बढ्दो प्रतिस्पर्धाको सामना गरिरहेको छ।

नासाको ‘अपोलो १७’ मिशन पछि सन् १९७२ देखि अहिलेसम्म कसैले पनि चन्द्रमाको सतहमा पाइला टेकेका छैनन्।

मस्कले हालै घोषणा गरेका थिए कि स्पेसएक्सले ‘एक्सएआई’ नामक एउटा स्टार्टअप आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स कम्पनीको अधिग्रहण  गरेका  छन्, जसको नेतृत्व उनी आफैं गर्छन् ।

यस सम्झौतामा रकेट र स्याटेलाइट कम्पनीको मूल्य १ ट्रिलियन डलर र एआई फर्मको मूल्य २५० अर्ब डलर आंकलन  गरिएको थियो ।

न्युयोर्कस्थित बीबीसी संवाददाता मिसेल फ्ल्युरी भन्छिन्, ‘यो घोषणाले उनको महत्वाकांक्षालाई बल पुर्‍याउन सक्छ, जहाँ अन्तरिक्षमा रहेका डेटा सेन्टरहरूलाई ठूलो मात्राको एआई कम्प्युटिङ व्यवस्थापन गर्न प्रयोग गरिनेछ।’

स्पेसएक्सका सबैभन्दा ठूला शेयरधनी मस्कले सम्भावित ‘स्टक मार्केट लिस्टिङ’ भन्दा पहिले आफ्ना व्यवसायहरूलाई सुव्यवस्थित गरिरहेको उनी बताउँछन् । किनभने उनले कथित रूपमा स्पेसएक्सलाई पब्लिक गर्ने विचार गरिरहेका छन् ।

यो कदमले ५० अर्ब डलरसम्म जुटाउन सक्छ, जसले सम्भावित रूपमा यसलाई इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ‘पब्लिक  अफरिङ’ बनाउन सक्छ ।

गत महिना मस्कले अन्तरिक्षमा १० लाख डेटा सेन्टरहरू राख्ने योजना घोषणा गरेका थिए । उनले आशा राखेका छन् कि यो कार्यक्रमले एआईको बढ्दो प्रयोगका कारण पृथ्वीमा रहेका सुविधाहरूको बढ्दो मागलाई पूरा गर्न मद्दत गर्नेछ ।

तर केही विशेषज्ञहरूले यसमा शंका पनि व्यक्त गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार अन्तरिक्षको शून्यतामा ग्राफिक्स प्रोसेसिङ युनिटहरूलाई चिसो पार्न हावाको अभाव हुनु एउटा ठूलो चुनौती हो, जसले एआई र डेटा-इन्टेन्सिभ कार्यहरूमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।

-बीबीसीबाट अनुवाद