बीबीसीको रिपोर्ट : तत्कालीन आईजीपीको आदेशले विद्यालय पोसाकमै प्रदर्शनकारी मारिए

१४ फागुन, काठमाडौं । नेपालका पूर्व प्रहरी प्रमुख चन्द्रकुवेर खापुङले हजारौं निहत्था युवा प्रदर्शनकारीहरूमाथि घातक हतियार प्रयोग गर्न आदेश दिएको बीबीसीको एक अनुसन्धानले खुलाएको छ।

गत वर्ष सेप्टेम्बर ८ मा राजधानी काठमाडौंमा मारिएका १९ जनामध्ये विद्यालयको पोसाक लगाएका एक किशोर पनि थिए, जो भीडबाट टाढा जाँदै गर्दा उनको टाउकोको पछाडि गोली लागेको थियो। यस घटनामा अन्य दर्जनौं घाइते भएका थिए।

राजनीतिक भ्रष्टाचारलाई लिएर हप्तौंदेखि गुम्सिएको आक्रोशपछि भएको जेनजी प्रदर्शनका घटनाहरूले थप आन्दोलनको रूप लियो, जसले गर्दा भोलिपल्टै नेपालका प्रधानमन्त्रीको राजीनामा र सरकार पतन भयो।

बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसको टोलीले सेप्टेम्बर ८ का घटनाहरूको विवरण भएको प्रहरीको आन्तरिक कागजात फेला पारेको छ। जसमा ‘पिटर १’ कल साइन प्रयोग गर्ने व्यक्तिले कर्फ्यू लागू भएको १० मिनेटपछि, र फिल्डमा रहेका अधिकारीहरूले घातक हतियार प्रयोग गर्न बारम्बार अनुमति मागेपछि आफ्ना अधिकारीहरूलाई ‘आवश्यक बल प्रयोग गर्न’ आदेश दिएको खुलासा भएको छ।

बीबीसी आई इन्भेस्टिगेशन्सलाई स्रोतले बताएअनुसार ‘पिटर १’ नेपालका पूर्व प्रहरी महानिरीक्षक खापुङले प्रयोग गर्ने कल साइन थियो। खापुङले आफूले आदेश दिएको कुरालाई अस्वीकार गरेका छैनन्, तर नेपाल प्रहरीले भने सरकारी सुरक्षा समितिको स्वीकृतिपछि र नेपाली कानुनबमोजिम अन्य सबै प्रकारका बल प्रयोग गरिसकेपछि मात्र यस्तो आदेश दिइएको बताएको छ।

नोभेम्बरमा अवकाश प्राप्त गरेका खापुङले यसबारे प्रतिक्रिया माग्दा जवाफ नदिएको बीबीसीले उल्लेख गरेको छ ।  

बीबीसीले परीक्षण गरेको भिडियो प्रमाणले १९ जना पीडितमध्ये सबैभन्दा कान्छा १७ वर्षीय श्रीयम चौलागाईं निहत्था रहेको र मृत्यु हुनुअघि शान्तिपूर्ण रूपमा घटनास्थलबाट बाहिरिने प्रयास गरिरहेको देखाउँछ।

भदौ २३ का घटनाहरूको अहिले सार्वजनिक छानबिन भइरहेको छ, जसको प्रतिवेदन आउन बाँकी छ। हालसम्म कसैलाई पनि जिम्मेवार ठहर्‍याइएको छैन र आगामी फागुन २१ मा आम निर्वाचन हुने तय भएको छ।

पृष्ठभूमि: युवा आक्रोश र जेनजीको परिचालन

नेपाल एक किशोरवयको लोकतन्त्र हो। १० वर्षसम्म चलेको र १७,००० भन्दा बढी मानिसको ज्यान गएको गृहयुद्धपछि सन् २००८ मा यो गणतन्त्र बनेको थियो। नयाँ संविधानले नयाँ सुरुवातको वाचा गरेको एक दशकपछि पनि धेरै युवाहरू ती आशाहरू पूरा नभएको बताउँछन्। केही अनुमानका अनुसार, करिब पाँचमध्ये एक नेपाली युवा बेरोजगार छन्।

यसको धेरैजसो निराशा अनलाइनमार्फत व्यक्त गरिएको छ, विशेष गरी १४ देखि २९ वर्ष उमेर समूहका जेनजी बीच।

• गत अगस्टमा, जेन जेड अभियन्ताहरूले सामाजिक सञ्जालमा सम्भ्रान्त वर्गका विशेषाधिकार प्राप्त सन्तानलाई लक्षित गर्दै ‘नेपो बेबी’ जस्ता शब्दहरू प्रयोग गर्न थाले।
• सेप्टेम्बर ४ मा, सरकारले फेसबुक, युट्युब, इन्स्टाग्राम र एक्स लगायत केही प्लेटफर्महरूमा प्रतिबन्ध लगायो।
• त्यसपछि अभियन्ताहरू गेमिङ च्याट प्लेटफर्म ‘डिस्कोर्ड’ मा सरे, जुन सङ्गठित हुने मुख्य केन्द्र बन्यो। त्यहीँ ‘युथ अगेन्स्ट करप्सन’ (भ्रष्टाचार विरुद्धका युवाहरू) फोरममा सदस्यहरूले सेप्टेम्बर ८ मा संसदबाहिर प्रदर्शन गर्ने योजना बनाएका थिए।

श्रीयमको कथा

श्रीयम चौलागाईंकी आमा उनी प्रदर्शनमा गएको चाहँदिन थिइन् । ‘मैले उसलाई भाग नलिन् भनेकी थिएँ। आन्दोलनमा जे पनि हुन सक्छ,’ उनले बीबीसीलाई बताइन्। तर श्रीयम राजनीतिप्रति गहिरो चासो राख्थे। श्रीयमले आफ्नी आमालाई प्रदर्शनकारीहरू युवा र स्कुलको पोसाकमा हुने भएकाले उनीहरूलाई तारो नबनाइने भन्दै आश्वस्त पारेका थिए।

रक्तपातपूर्ण अवस्थामा पुर्‍याउने ती घण्टाहरू (सेप्टेम्बर ८ को टाइमलाइन)

• ०९:००: काठमाडौंको मुख्य चोक माइतीघर मण्डलामा युवाहरू भेला हुन थाले। संसदबाट केही सय मिटर टाढा ब्यारिकेड (अवरोध) राखिएको थियो। अनलाइन खबरका सम्पादक बसन्त बस्नेतका अनुसार सुरक्षा अधिकारीहरूले ‘भीडको अनुमान नै गर्न सकेनन्।’ प्रहरीले अनुमान गरेभन्दा १० गुणा बढी, करिब ३०,००० मानिसहरू प्रदर्शनमा पुगे।
• ११:४७: प्रदर्शनकारीहरूको एक समूहले घेराबन्दी तोड्ने बाटो फेला पार्‍यो – आश्चर्यमा परेका प्रहरीले ब्यारिकेड छाडे। भीड अघि बढ्यो र संसदको गेटमा पुग्यो।
• १२:१५: प्रदर्शनकारीहरूको एक समूहले संसद परिसरको पर्खाल तोड्यो। प्रहरीले अश्रुग्यास र लाठीचार्ज गर्‍यो। डिस्कोर्डमा आयोजकहरूले पछि हट्न आग्रह गर्दा पनि भीड पछि हटेन। भिडियो फुटेजमा श्रीयम गेटबाहिर हरियो स्कुल जम्पर र झोला बोकेको अवस्थामा ’युथ्स अगेन्स्ट करप्सन’ लेखिएको ब्यानर बोकेर उभिएको देखिन्छ।

सिचुएसन रुमभित्र : करिब ३ किलोमिटर टाढा रहेको कमान्ड सेन्टरमा नागरिक प्रहरी, सेना, सशस्त्र प्रहरी र गुप्तचर अधिकारीहरू भेला भएका थिए। समितिको अध्यक्षता प्रमुख जिल्ला अधिकारी छविलाल रिजालले गरेका थिए। 

अधिकारीहरूसँग संसद वरपरको सीसीटीभीको प्रत्यक्ष फिड प्राप्त गर्न स्थिर इन्टरनेट थिएन। त्यहाँ उपस्थित प्रहरीका अनुसार कुनै पनि व्यक्ति वा एकाइलाई समग्र अवस्थाको पूर्ण जानकारी थिएन।

• १२:३०: प्रमुख जिल्ला अधिकारीले तत्काल कर्फ्यु लगाएर प्रदर्शनलाई गैरकानुनी घोषणा गरे। प्रहरीले माइकिङ गर्दै मानिसहरूलाई घर जान आदेश दियो। तर केही प्रदर्शनकारीहरूले प्रहरी युनिटलाई घेरेर इँटा र ढुङ्गा प्रहार गरे। 
• सोही समयतिर, संसदको गेटहाउसमा आगजनी भएको फुटेजमा देखिन्छ। लाठी, पानीको फोहोरा र रबरको गोलीले भीड तितरबितर पार्न नसकेपछि आत्तिएका अधिकारीहरूले लाइभ एम्युनिसन (गोली) प्रयोग गर्न अनुमति मागे।
• १२:४०: चुहिएको प्रहरी लगअनुसार, कल साइन पिटर १ (तत्कालीन आईजीपी चन्द्रकुवेर खापुङ) ले आदेश दिए: ‘कर्फ्यु लागू भइसकेको छ। अनुमति लिन थप आवश्यक छैन। आवश्यक बल प्रयोग गर्नु।’ (खापुङले सर्वोच्च अदालतमा जिम्मेवारी अस्वीकार गरेका छन् भने प्रजिअ रिजालले पनि आफूले गोली चलाउन अनुमति दिएको कुरालाई अस्वीकार गरेका छन्)।
• १३:१५: प्रत्यक्ष गोली प्रहारबाट पहिलो मृत्यु। ३४ वर्षीय विनोद महर्जनलाई टाउकोमा चोट लागेको अवस्थामा बोकेर लगिएको भिडियोमा देखिन्छ। पछि अस्पतालमा उनको मृत्यु भयो।
• १४:०९: श्रीयम (सबैभन्दा कान्छा पीडित) शान्तिपूर्ण रूपमा फ्रन्ट लाइनबाट टाढा हिँडिरहेको देखिन्छ। आफ्नो स्कुलको झोला बोकेर शान्त रूपमा ताली बजाइरहेका उनको टाउकोको पछाडि गोली लाग्छ र उनी भुइँमा खस्छन्।
• १४:२१: प्रहरीले संसद परिसर भित्रबाट प्रदर्शनकारीमाथि ७ राउन्ड गोली चलाएको भिडियो प्रमाणले देखाउँछ। २४ वर्षीय योगेन्द्र न्यौपानेलाई गोली लाग्छ र उनको मृत्यु हुन्छ।

पछिल्लो अवस्था र परिणाम

सेप्टेम्बर ८ को हत्याबाट क्रुद्ध भएका सबै उमेरका नेपालीहरू भोलिपल्ट सडकमा उत्रिए। आन्दोलन हिंसामा परिणत भयो। प्रहरी स्टेशनहरूमा आगजनी गरियो, अधिकारीहरूमाथि आक्रमण भयो, र ३ जना प्रहरी मारिए। सरकारी भवनहरूमा आगजनी गरियो। यो अशान्तिमा कुल ७७ जनाको ज्यान गयो।

• सेप्टेम्बर ९ (१४:३०): प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले राजीनामा दिए र सरकार पतन भयो। रातिसम्म काठमाडौंका भवनहरू जलिरहेका थिए र थप ५० जनाको मृत्यु भएको खबर आयो।
• २१:००: सेनाले नियन्त्रण लियो।

तत्कालीन गृहमन्त्री रमेश लेखक, पूर्व प्रधानमन्त्री ओली, खापुङ र रिजाल सबैले यस घटनाको जिम्मेवारी लिन अस्वीकार गरेका छन्। नेपाल प्रहरीले आफूहरू एकैपटक धेरै घटनाहरूको सामना गर्नुपर्ने जटिल परिस्थितिमा रहेको बताएको छ।

यसैबीच, श्रीयमकी आमा लगायत सबै पीडितका परिवार न्यायको पर्खाइमा छन्। ‘मलाई अझै ऊ गएको जस्तो लाग्दैन, ऊ छिट्टै फर्किन्छ जस्तो लाग्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘मलाई लाग्छ, ऊ आफ्नो स्कुलको पोसाकमै छ। ऊ आफ्नो झोला हल्लाउँदै फर्किनेछ।’

(बीबीसीमा प्रकाशित सुबिना श्रेष्ठ र दीपक खरेलको बीबीसी आई इन्भेस्टिगेशन्स रिपोर्ट)